ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΣΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ, ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ, ΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΩΝ

σχετικά με την ευρωπαϊκή σύμπραξη καινοτομίας για το νερό

1. Εισαγωγή

Οι πλημμύρες, η λειψυδρία και οι ξηρασίες έχουν τεράστιες περιβαλλοντικές, κοινωνικές και οικονομικές επιπτώσεις. Η υποβαθμισμένη ποιότητα του νερού απειλεί τη δημόσια υγεία και την βιοποικιλότητα, ενώ η προμήθεια ασφαλούς πόσιμου νερού και η ύπαρξη αποχετευτικών δικτύων εξακολουθούν να είναι προβληματικές, τόσο στην Ευρώπη όσο και εκτός αυτής. Για να αντιμετωπιστεί κατά βιώσιμο τρόπο η αυξανόμενη πίεση επί των υδατικών πόρων απαιτούνται νέες και καινοτόμες προσεγγίσεις.

Οι Ευρωπαϊκές Συμπράξεις Καινοτομίας (ΕΣΚ) όπως προτείνονται στο πλαίσιο της Εμβληματικής Πρωτοβουλίας  Ευρώπη 2020 «Ένωση Καινοτομίας»[1] παρέχουν στρατηγική προσέγγιση και πλαίσιο για την αντιμετώπιση των αδυναμιών του ευρωπαϊκού συστήματος έρευνας και καινοτομίας ώστε να επιταχυνθούν οι καινοτομίες που συμβάλλουν ιδιαίτερα στην επίλυση κοινωνιακών προκλήσεων. Με τον τρόπο αυτό θα ενισχυθεί η ανταγωνιστικότητα της Ευρώπης και θα στηριχθεί η δημιουργία θέσεων εργασίας και η οικονομική ανάπτυξη. Οι ΕΣΚ αποτελούν τρόπο ομαδοποίησης εμπειρογνωμοσύνης και πόρων για την αντιμετώπιση πολιτικών προτεραιοτήτων ζωτικής σημασίας μέσω της κινητοποίησης και της σύνδεσης όλων των συναφών εμπλεκόμενων παραγόντων υπεράνω πολιτικών, κλάδων και συνόρων, για να αποδοθούν ταχύτερα στους πολίτες τα οφέλη από τα επιτεύγματα και τις καινοτομίες.

Η σημασία της καινοτομίας στον τομέα της διαχείρισης των υδάτων αναγνωρίζεται από τα κράτη μέλη της ΕΕ. Στις 21 Ιουνίου 2011 το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης κάλεσε την Επιτροπή «να διερευνήσει το ενδεχόμενο εταιρικής σχέσης καινοτομίας για τα ύδατα σε στενή συνεργασία με τα κράτη μέλη, με στόχο την επίτευξη αειφόρου και αποδοτικής χρήσης των υδάτων»[2].

Η σημασία που έχει για την Ευρώπη να εμπλακεί στη βιώσιμη διαχείριση των υδάτων ως πόρου καίριας σημασίας υπογραμμίζεται στην εμβληματική πρωτοβουλία «Μια Ευρώπη που χρησιμοποιεί αποτελεσματικά τους πόρους»[3] του προγράμματος Ευρώπη 2020. Στον Χάρτη πορείας για μια αποδοτική, από πλευράς πόρων, Ευρώπη[4] υπογραμμίζονται τα κέρδη που μπορούν να επιτευχθούν όσον αφορά την αποτελεσματικότητα.

Για να περισώσει τα ύδατα της Ευρώπης, η Επιτροπή καταρτίζει ένα σχέδιο δράσης το οποίο αποτελεί το ορόσημο για τα ύδατα στον οδικό χάρτη για την αποδοτικότητα των πόρων. Με το σχέδιο δράσης θα δοθεί μέχρι το τέλος του 2012 η πολιτική απάντηση στις προκλήσεις που θέτει η υλοποίηση και τα κενά του υφιστάμενου πλαισίου πολιτικής για τη διαχείριση των υδατικών πόρων της ΕΕ. Το σχέδιο δράσης και η ΕΣΚ θα καταρτιστούν σε στενό συντονισμό για να εξασφαλιστεί η ενσωμάτωση καινοτόμων προσεγγίσεων και μέτρων όσον αφορά τη ζήτηση καινοτομίας κατά την κατάρτιση και υλοποίηση της πολιτικής για τη διαχείριση των υδατικών πόρων της ΕΕ. Επιπλέον η ΕΣΚ θα στηριχτεί στο Σχέδιο δράσης για την οικολογική καινοτομία[5] που εστιάζεται στην ώθηση της καινοτομίας, η οποία έχει ως αποτέλεσμα ή στοχεύει στη μείωση των πιέσεων στο περιβάλλον και στη γεφύρωση του χάσματος μεταξύ καινοτομίας και αγοράς.

2. Αξιοποίηση των ευκαιριών καινοτομίας

Οι πολίτες, οι κοινωνίες, η γεωργία και οι βιομηχανίες θα απαιτούν σε όλο και μεγαλύτερο βαθμό καινοτόμες λύσεις για να ικανοποιηθεί η ανάγκη χρήσης νερού κατά αποτελεσματικότερο και αποδοτικότερο τρόπο. Η καινοτόμος σκέψη και η ευφυέστερη χρήση της καινοτομίας έχουν τη δυνατότητα να εξασφαλίσουν γρήγορα και αποτελεσματικά τη διάθεση νέων λύσεων στην αγορά, καλύπτοντας ταυτόχρονα τις ανάγκες των τελικών χρηστών σε αστικές, αγροτικές και βιομηχανικές περιοχές.

Η αποδέσμευση του δυναμικού της καινοτομίας στον τομέα της διαχείρισης των υδάτων μπορεί να συμβάλλει σημαντικά στη δημιουργία θέσεων εργασίας, στην οικονομική ανάπτυξη και στην ανταγωνιστικότητα στην Ευρώπη. Από μια αύξηση κατά 1% του ρυθμού ανάπτυξης του κλάδου του ύδατος στην Ευρώπη μπορεί να δημιουργηθούν από 10.000 έως 20.000 νέες θέσεις εργασίας[6]. Εκμεταλλευόμενη νέες και σημαντικές ευκαιρίες της αγοράς, η Ευρώπη μπορεί να καταλάβει σταδιακά παγκόσμια ηγετική θέση στην αγορά της καινοτομίας και της τεχνολογίας που σχετίζεται με το νερό.

Υφίσταται σημαντικό δυναμικό για την ώθηση της ανταγωνιστικότητας και της ανάπτυξης του ευρωπαϊκού κλάδου ύδατος, που περιλαμβάνει 9.000 ενεργές ΜΜΕ και εξασφαλίζει 600.000 θέσεις άμεσες θέσεις εργασίας στις εταιρείες κοινής ωφελείας ύδρευσης και μόνο. Το εν λόγω δυναμικό υφίσταται επίσης και σε άλλους κλάδους που σχετίζονται με το νερό (βιομηχανίες που χρησιμοποιούν νερό, τεχνολογική ανάπτυξη στον τομέα του ύδατος, κλπ.) όπου η καινοτομία έχει τη δυνατότητα να δημιουργήσει μεγαλύτερες λειτουργικές αποδόσεις. Υφίσταται μια ταχέως αναπτυσσόμενη παγκόσμια αγορά ύδατος που εκτιμάται ότι θα αντιπροσωπεύει σχεδόν ένα τρισεκατομμύριο δολάρια ΗΠΑ μέχρι το 2020[7].

Οι ευρωπαϊκοί κλάδοι που σχετίζονται με το νερό δραστηριοποιούν ήδη σε παγκόσμιο επίπεδο, αναπτύσσοντας καινοτόμες λύσεις για το νερό, αλλά συχνά δεν αποκομίζουν τα οφέλη από την εμπορική τους εκμετάλλευση. Η άρση των εμποδίων για εμπορικά επιτεύγματα και η προώθηση των συγκριτικών πλεονεκτημάτων της Ευρώπης στην αξιακή αλυσίδα της καινοτομίας θα διευκολύνει τις ευρωπαϊκές εταιρείες να διαθέσουν λύσεις στην αγορά, με αποτέλεσμα να αξιοποιήσουν πλήρως το οικονομικό τους δυναμικό.

Οι καινοτόμες λύσεις στις προκλήσεις που σχετίζονται με το νερό μπορούν να υποστηρίξουν άμεσα ευρύτερους περιβαλλοντικούς στόχους όπως η προστασία του φυσικού μας κεφαλαίου, των οικοσυστημάτων μας και της βιοποικιλότητας, η οποία αποτελεί το υπόβαθρο τους. Επιπλέον, από τις λύσεις σχετικά με το πόσιμο νερό και την κατεργασία των υγρών λυμάτων θα επωφεληθεί η δημόσια υγεία, κάτι που με τη σειρά του θα οδηγήσει σε σημαντικές οικονομίες. Επιπλέον, από τις λύσεις για τη βελτίωση της προστασίας αλλά και των ίδιων των ευάλωτων σε πλημμύρες περιοχών, θα ενισχυθεί η δημόσια ασφάλεια και θα αποφευχθούν δυνητικές οικονομικές απώλειες.

3. Κοινωνιακές προκλήσεις

Χωρίς αποτελεσματική πολιτική ενθάρρυνσης της καινοτομίας, η Ευρώπη διατρέχει τον κίνδυνο να χάσει τη δυνατότητα αξιοποίησης του δυναμικού της στις παγκόσμιες αγορές της καινοτομίας που σχετίζεται με το νερό, με αποτέλεσμα να υποχρεωθεί ενδεχομένως να αγοράσει τεχνολογία από αλλού προκειμένου να αντιμετωπίσει τις οικείες προκλήσεις στον τομέα του ύδατος[8].

Από πρόσφατες μελέτες προκύπτει ότι οι αντικρουόμενες απαιτήσεις για ανεπαρκείς υδατικούς πόρους ενδέχεται να οδηγήσουν σε εκτιμώμενη κατά 40% έλλειψη παγκόσμιας υδροδότησης μέχρι το 2030[9], γεγονός που θα επηρεάσει επίσης και μεγάλες περιοχές της Ευρώπης. Ο ανταγωνισμός για καθαρό νερό αναμένεται να έχει όλο και περισσότερες κοινωνικές, οικονομικές, περιβαλλοντικές και παγκόσμιες γεωπολιτικές συνέπειες.

Οι προκλήσεις που σχετίζονται με την ποιότητα και την ποσότητα των υδάτων είναι σημαντικές. Για ένα σημαντικό ποσοστό των γλυκέων υδάτων της Ευρώπης υπάρχει κίνδυνος να μην επιτευχθούν μέχρι το 2015 οι στόχοι της οδηγίας πλαίσιο της ΕΕ για τα ύδατα. Σύμφωνα με την προκαταρκτική ανάλυση το 2009, για το 30% των επιφανειακών υδάτων και το 38% των υπόγειων υπάρχει κίνδυνος να μην επιτευχθεί καλή κατάσταση[10]. Αυτό επιδρά δυσμενώς στη βιοποικιλότητα και τη δημόσια υγεία, και εμποδίζει την παροχή υπηρεσιών οικοσυστήματος.

Όσον αφορά την ποσότητα νερού, η λειψυδρία και οι ξηρασίες επηρεάζουν ήδη το ένα τρίτο του εδάφους της ΕΕ σε διάφορα γεωγραφικά πλάτη. Από μια σύγκριση των επιπτώσεων της ξηρασίας στην ΕΕ από την περίοδο 1976-1990 μέχρι την περίοδο 1991-2006 προκύπτει διπλασιασμός τόσο της έκτασης όσο και του πληθυσμού που έχουν επηρεαστεί[11]. Επιπλέον, κατά την τελευταία δεκαετία η Ευρώπη επλήγη από 175 και πλέον μεγάλες πλημμύρες, που προκάλεσαν θανάτους, μετατοπίσεις πληθυσμών και μεγάλες οικονομικές απώλειες9.

Οι εν λόγω προκλήσεις προβλέπεται να αυξηθούν λόγω της κλιματικής αλλαγής, των κοινωνικοοικονομικών εξελίξεων και της αυξημένης ζήτησης αρδευτικού ύδατος για την παραγωγή τροφίμων και βιομάζας. Η αστικοποίηση και η ταχεία εκβιομηχάνιση, σε συνδυασμό με δημογραφικές εξελίξεις, έχουν επιταχύνει τα προβλήματα που συνδέονται με το νερό, ενώ η παλαίωση των υποδομών διανομής ύδατος θέτει περαιτέρω προκλήσεις. Επιπλέον, η μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα στους τομείς του ύδατος και της ενέργειας και οι μεταξύ τους αλληλεπιδράσεις θα διαδραματίσουν όλο και μεγαλύτερο ρόλο όσον αφορά τη βιώσιμη διαχείριση του νερού.

Σχετικά με τις αναπτυσσόμενες χώρες, η επίτευξη των αναπτυξιακών στόχων της χιλιετίας όσον αφορά την αποχέτευση και το πόσιμο νερό είναι αποφασιστικής σημασίας για την καταπολέμηση της φτώχιας και την προώθηση της οικονομικής ανάπτυξης σε εκατομμύρια ανθρώπους.

4. Η απόκριση της ΕΕ

Η προστασία των υδατικών πόρων και η προώθηση της βιώσιμης οικονομικής ανάπτυξης αλληλοσυνδέονται και απαιτούν ενοποιημένη προσέγγιση. Η ΕΣΚ θα διευκολύνει την αναζήτηση καινοτόμων λύσεων που θα υποστηρίξουν μια αποτελεσματική πολιτική της ΕΕ στον τομέα των υδάτων, ενώ ταυτόχρονα θα αποδεσμεύσει το επιχειρηματικό και βιομηχανικό δυναμικό για καινοτομία και την επίτευξη ανταγωνιστικού πλεονεκτήματος. Εκτός από τις νέες προσεγγίσεις στην έρευνα και την τεχνολογική ανάπτυξη θα χρειαστούν επίσης νέες προσεγγίσεις στα χρηματοπιστωτικά, στις ΤΠΕ, στη διακυβέρνηση, στον χωροταξικό σχεδιασμό, στα θεσμικά όργανα, στη διοίκηση και σε άλλους επιστημονικούς κλάδους ή την αλληλεπίδραση μεταξύ τους.

4.1 Προστιθέμενη αξία της ΕΕ

Οι γνώσεις και η τεχνολογία στον ευρωπαϊκό κλάδου ύδατος είναι άριστες αλλά διεσπαρμένες. Η ΕΣΚ μπορεί να δημιουργήσει μια κρίσιμη μάζα ομαδοποιώντας τους πόρους υπεράνω τομέων και συνόρων, και προωθώντας τον ανταγωνισμό και ισότιμες συνθήκες άμιλλας. Τα μέτρα σε ευρωπαϊκό επίπεδο μπορεί να διευκολύνουν τον συντονισμό των προσπαθειών, την πρόληψη αλληλεπικαλύψεων, τον καθορισμό κοινών στόχων, την αναβάθμιση πρωτοβουλιών και την επιτάχυνση της παράδοσης καινοτόμων λύσεων. Η ΕΣΚ θα αξιοποιήσει με τον καλύτερο τρόπο τους υπάρχοντες πόρους και θα προτείνει δράσεις για τις οποίες απαιτείται περαιτέρω στήριξη. Επιπλέον, μια ενωσιακή προσέγγιση θα εξασφαλίσει τις αναγκαίες οικονομίες κλίμακας για την ανάπτυξη, την υλοποίηση και την ενίσχυση της διάδοσης των καινοτόμων λύσεων.

Το νερό δεν περιορίζεται από διοικητικά σύνορα. Τα διασυνοριακά χαρακτηριστικά της διαχείρισης του νερού απαιτούν την εφαρμογή ολιστικής και ενοποιημένης ευρωπαϊκής προσέγγισης σε επίπεδο λεκάνης απορροής ποταμού, όπως προβλέπει η ευρωπαϊκή πολιτική στον τομέα των υδάτων. Για την επίτευξη του παραπάνω στόχου ζωτική σημασία έχει ο συντονισμός σε περιφερειακό και διεθνές επίπεδο.

Τα μέτρα που αφορούν τη ζήτηση (συμβάσεις προμήθειας, κανονιστικά πλαίσια, θέσπιση προτύπων, κλπ.) είναι ζωτικής σημασίας για την εξάπλωση και την υιοθέτηση καινοτομιών που σχετίζονται με το νερό και πρέπει να εντοπιστούν από την ΕΣΚ. Η ευρωπαϊκή νομοθεσία αποτελεί μείζονα κινητήρια δύναμη για την καινοτομία και τις επιχειρήσεις. Η ΕΣΚ μπορεί να διευκολύνει την επαρκή μετατροπή των καινοτόμων λύσεων σε εξελίξεις και εφαρμογές πολιτικής. Οι συμβάσεις για υποδομές που σχετίζονται με το νερό, τις οποίες θα συνάψουν οι δημόσιες αρχές και οι υπηρεσίες κοινής ωφελείας, μπορούν να αποτελέσουν παράγοντα ώθησης ζωτικής σημασίας για την ανάπτυξη και την υιοθέτηση καινοτόμων λύσεων. Άλλα κανονιστικά πλαίσια, όπως η οδηγία οικολογικού σχεδιασμού, μπορούν να αποδειχθούν σημαντικά για τη βελτίωση της υιοθέτησης από την αγορά καινοτόμων σχεδίων που υποστηρίζουν τους στόχους πολιτικής. Ενδέχεται να απαιτηθεί η κατάρτιση ή η επικαιροποίηση συναφών προτύπων.

Τα μέσα της ΕΕ που εστιάζονται στην πλευρά της προσφοράς καινοτομίας, π.χ. χρηματοδότηση έρευνας και ανάπτυξης, πρέπει να συνδεθούν επαρκώς με τις δράσεις, τα μέτρα και τις πολιτικές που αφορούν τη ζήτηση και που απαιτούνται για την προώθηση των καινοτομιών. Η ΕΣΚ θα συνδυάσει μια ισχυρή διάσταση έρευνας και καινοτομίας με τα μέτρα από την πλευρά της ζήτησης υπεράνω τομέων πολιτικής έτσι ώστε να μειωθεί ο χρόνος για τη διάθεση στην αγορά με δράσεις στήριξης της καινοτομίας σε ενωσιακό και εθνικό επίπεδο (π.χ. αναθεώρηση κανονισμών και πρόταση νέων κανόνων, επιτάχυνση της έγκρισης προϊόντων, θέσπιση προτύπων με ταχείες διαδικασίες, εφαρμογή στρατηγικών για δημόσιες συμβάσεις, κλπ.). Τέλος η ΕΣΚ θα δημιουργήσει διασυνοριακές ευκαιρίες έτσι ώστε οι βιομηχανίες, ιδίως οι ΜΜΕ, να μπορούν να βρουν εταίρους για την ανάπτυξη καινοτόμων λύσεων σε ολόκληρη την ΕΕ.

4.2 Αντικειμενικοί σκοποί και στόχοι

Στο άξονα των προκλήσεων και προτεραιοτήτων που διατυπώθηκαν ανωτέρω και λόγω της συνάφειας της δράσης σε επίπεδο ΕΕ, η ΕΣΚ για το νερό πρέπει να συμβάλλει στην επίτευξη των συνολικών στόχων της ενωσιακής πολιτικής στον τομέα των υδάτων όπως ορίζεται στην οδηγία πλαίσιο για τα ύδατα και στον οδικό χάρτη για την αποδοτικότητα των πόρων, καθώς και στην αντιμετώπιση των δυσκολιών υλοποίησης. Ειδικότερα, πρέπει να επιτευχθούν μέχρι το 2020 οι ακόλουθοι στρατηγικοί στόχοι της ΕΣΚ:

· Εξασφάλιση ασφαλούς, διαθέσιμου και προσιτού νερού για όλους με ταυτόχρονη εξασφάλιση επαρκούς νερού για το περιβάλλον.

· Επίτευξη σχετικής αποσύνδεσης της εξάντλησης των υδατικών πόρων από το επίπεδο της οικονομικής δραστηριότητας σε ζωτικούς κλάδους της ΕΕ (συμπεριλαμβανομένης της ενέργειας, της γεωργίας και της χημικής βιομηχανίας).

· Διατήρηση και ενίσχυση της καλής κατάστασης των υδάτων σε όλες τις λεκάνες απορροής ποταμών της ΕΕ – από πλευράς ποιότητας, ποσότητας και χρήσης, και στο πλαίσιο των αυξανόμενων πιέσεων στους υδατικούς πόρους.

Για να μετρηθεί η πρόοδος προς την επίτευξη των εν λόγω στρατηγικών στόχων και να δημιουργηθεί κίνητρο για την ενεργό συμμετοχή των εμπλεκόμενων παραγόντων, διαμορφώνονται στόχοι. Αντιστοιχούν στους διάφορους τομείς δράσης που είναι ενσωματωμένοι στον στρατηγικό στόχο της ίδιας της ΕΣΚ. Οι στόχοι θα αναλυθούν περαιτέρω στο στρατηγικό σχέδιο υλοποίησης που θα καταρτιστεί το φθινόπωρο του 2012 και θα αλληλοσυνδέονται στενά με το σχέδιο δράσης για τα ύδατα της Ευρώπης που προγραμματίζεται για τον Νοέμβριο 2012.

Υπό τους όρους αυτούς, οι στόχοι της ΕΣΚ για το 2020 θα είναι οι ακόλουθοι:

· Έγκαιρη εφαρμογή όλων των σχεδίων διαχείρισης λεκανών απορροής ποταμών το 2015. Καθώς αναπτύσσεται η πίεση επί των υδάτων, οι στόχοι συνεχίζουν να επιτυγχάνονται με ελαχιστοποίηση των επιπτώσεων της ξηρασίας και των πλημμυρών, προσαρμογή των καλλιεργειών, αυξημένη κατακράτηση ύδατος στα εδάφη και αποτελεσματική άρδευση. Οι εναλλακτικές επιλογές προμήθειας νερού θα αξιοποιούνται μόνο όταν έχουν εξαντληθεί όλες οι φθηνότερες ευκαιρίες εξοικονόμησης.

· Οι απώλειες ύδατος μειώνονται σε βιώσιμα επίπεδα ανά την ΕΕ, μέσω καινοτομίας που εστιάζεται στις περιφέρειες στις οποίες οι εν λόγω απώλειες αποτελούν οξύτατο πρόβλημα.

· Η άντληση νερού παραμένει σε επίπεδα κάτω του 20% των διαθέσιμων ανανεώσιμων υδατικών πόρων σε όλες τις περιοχές.

Τα παραπάνω αναμένεται να αποφέρουν τα ακόλουθα οφέλη από πλευράς καινοτομίας και ανταγωνιστικότητας:

· Ο χρόνος διάθεσης στην αγορά καινοτομιών που σχετίζονται με το νερό στην Ευρώπη είναι μικρότερος σε σχέση με εκείνον σε οικονομίες με παρόμοιο επίπεδο ανάπτυξης. Η Ευρώπη κατέχει παγκόσμια ηγετική θέση σε καινοτόμες λύσεις με τις οποίες αντιμετωπίζονται αποτελεσματικά οι προκλήσεις που σχετίζονται με το νερό.

· Οι οικολογικές βιομηχανίες που σχετίζονται με τη διαχείριση υδάτων στην ΕΕ έχουν αυξήσει τον κύκλο εργασιών τους στην ΕΕ κατά 20% και τις ευκαιρίες απασχόλησης που παρέχουν κατά 20% μέχρι το 2030[12].

· Οι πρακτικές βιώσιμης διαχείρισης των υδάτων διατίθενται στην παγκόσμια αγορά και ενσωματώνονται στα σχετιζόμενα με το νερό προγράμματα συνεργασίας της ΕΕ και των κρατών μελών με τις γειτονικές και τις αναπτυσσόμενες χώρες.

Η ίδια η ΕΣΚ θα έχει τους εξής επιχειρησιακούς στόχους:

· Επίτευξη συμφωνίας μέχρι το τέλος του 2013 σχετικά με το στρατηγικό σχέδιο υλοποίησης.

· Μέχρι το 2013 λειτουργεί αποτελεσματικά ως βάθρο αποδοτικής συνεργασίας των εμπλεκόμενων από τον δημόσιο και τον ιδιωτικό τομέα προς ανάπτυξη καινοτόμων λύσεων για προκλήσεις που σχετίζονται με το νερό.

· Μέχρι το 2013 δημιουργία μιας διαδικτυακής αγοράς για καινοτομίες στον τομέα του νερού, που θα επιτρέπει τη συνεργασία των φορέων της προσφοράς και της ζήτησης ανά την ΕΕ.

· Μέχρι το 2015, εμφάνιση των πρώτων αποτελεσμάτων των δράσεων για την άρση τω φραγμών στην καινοτομία σε επίπεδο ΕΕ, κρατών μελών και περιφερειών, για να διασφαλιστεί ότι η νομοθεσία και τα χρηματοδοτικά μέσα υποστηρίζουν τις καινοτομίες.

· Μέχρι το 2020 επίδειξη δοκιμασμένων λύσεων για 10 μείζονες σχετιζόμενες με το νερό προκλήσεις, που θα έχουν διαδοθεί και πολλαπλασιαστεί επιτυχώς.

5. Τομείς στους οποίους πρέπει να εστιαστεί η καινοτομία

Για να βελτιστοποιηθούν οι δραστηριότητες αντιμετώπισης των φραγμών που παρεμβάλλονται στην καινοτομία, να αναπτυχθούν λύσεις οι οποίες θα μπορούν να διατεθούν στην αγορά και να σχεδιαστούν στρατηγικές διάδοσης, προτείνονται τρεις δέσμες εργασιών: Διαχείριση αστικών υδάτων, Διαχείριση υδάτων υπαίθρου και Διαχείριση βιομηχανικών υδάτων. Από εκτεταμένες διαβουλεύσεις προέκυψε ευρεία υποστήριξη των εμπλεκόμενων παραγόντων για την εν λόγω προσέγγιση. Η χρήση δεσμών εργασιών αποτελεί ρεαλιστική προσέγγιση για την οργάνωση των αποτελεσμάτων των δραστηριοτήτων της ΕΣΚ μέσω συνεκτικής ομάδας εμπλεκόμενων παραγόντων που διαπραγματεύονται σχετικά όμοιες προκλήσεις. Η ακόλουθη ενδεικτική περιγραφή χρησιμεύει ως βάση για τη διαμόρφωση των δεσμών εργασιών.

· Διαχείριση αστικών υδάτων

Η διαχείριση αστικών υδάτων αντιμετωπίζει αυξανόμενη πίεση λόγω της περαιτέρω αστικοποίησης (το 2050, πάνω από το 80% του πληθυσμού αναμένεται να κατοικεί σε αστικές περιοχές στις χώρες της ΕΕ[13]). Απαιτείται ενοποιημένη προσέγγιση επικεντρωμένη στον κύκλο των αστικών υδάτων, με τη συμμετοχή όλων των εμπλεκόμενων παραγόντων οι οποίοι επηρεάζουν ή ασχολούνται με προκλήσεις σχετικές με το νερό. Σε αυτούς περιλαμβάνονται επαγγελματίες εμπλεκόμενοι, καθώς και πολίτες και αρχές της τοπικής αυτοδιοίκησης για να εγγυηθούν την αποδοχή και την υιοθέτηση των καινοτομιών. Ζωτική σημασία θα έχουν καινοτόμες λύσεις που θα εστιάζουν στη σχέση μεταξύ του νερού και της ενέργειας, στην αποδοτικότητα του νερού (για οικιακή και βιομηχανική χρήση), την ποιότητα των υδάτων, την ψυχαγωγία, τη δημόσια υγεία και την ευαισθητοποίηση των χρηστών με τη χρήση ΤΠΕ. Οι εργασίες θα συντονίζονται στους τομείς της ενέργειας, των μεταφορών και των ΤΠΕ με την «Πρωτοβουλία για Ευφυείς Πόλεις και Κοινότητες» της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.

· Διαχείριση υδάτων υπαίθρου

Στην ύπαιθρο, η βιοποικιλότητα, η γεωργία, ο χωροταξικός σχεδιασμός και η διαχείριση των χρήσεων γης αλληλοεπηρεάζονται και ενδέχεται να δρουν ανταγωνιστικά όσον αφορά τη χρήση των υδατικών πόρων. Επιπλέον οι μη αστικές περιοχές μπορούν να διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο στην πρόληψη των πλημμυρών και στην άμβλυνση των επιπτώσεων της λειψυδρίας και της ξηρασίας. Η ΕΣΚ για το νερό θα αντιμετωπίσει τη διεπαφή μεταξύ της διαχείρισης των υδάτων σε επίπεδο γεωργικής εκμετάλλευσης και της κατανομής των υδατικών πόρων στην γεωργία σε επίπεδο λεκάνης απορροής και υδάτινης μάζας και των επιτρεπόμενων πιέσεων στην ποιότητα των υδάτων. Η ΕΣΚ θα συντονιστεί με την ΕΣΚ για τη γεωργική παραγωγικότητα και βιωσιμότητα που θα πραγματευθεί ζητήματα ποιότητας και ποσότητας των υδάτων σε επίπεδο γεωργικής εκμετάλλευσης.

· Διαχείριση βιομηχανικών υδάτων

Οι καινοτομίες στις βιομηχανικές διεργασίες, οι εφαρμογές των ΤΠΕ και οι νέες τεχνολογίες για την αποτελεσματικότερη επεξεργασία θα μειώσουν το κόστος και τις ανάγκες σε ενέργεια και θα περιορίσουν τη ρύπανση. Στους κλάδους που χρησιμοποιούν μεγάλες ποσότητες νερού, όπως η παραγωγή ενέργειας ή η χημική βιομηχανία, οι καινοτομίες για την αύξηση της αποδοτικότητας της χρήσης νερού στις διεργασίες παραγωγής θα έχουν θετικές συνέπειες στον περιορισμό του συνολικού ίχνους χρήσης ύδατος. Οι προσπάθειες της ΕΣΚ για το νερό θα εστιαστούν στη διευκόλυνση της δυνατότητας διάδοσης των εν λόγω καινοτομιών στη βιομηχανία και τις ΜΜΕ. Θα διερευνηθούν οι δυνατότητες αλληλοσυμπλήρωσης με την ΕΣΚ για τις πρώτες ύλες.

Θα οριστούν και ορισμένα Οριζόντια θέματα προκειμένου να αντιμετωπιστούν ζητήματα οριζόντιας φύσης που σχετίζονται με τις δραστηριότητες των δύο ή και των τριών δεσμών εργασιών. Ενδέχεται να περιλαμβάνουν, για παράδειγμα, τη διαχείριση λεκανών απορροής ποταμών, την κλιματική αλλαγή και το νερό, τη σχέση ενέργειας και νερού, τη διαχείριση των υδατικών πόρων, την αναπτυξιακή συνεργασία σε συνδυασμό με το νερό, τη χρηματοοικονομική τεχνική και την τυποποίηση.

6. Υλοποίηση της ΕΣΚ

Το θεμέλιο για τις εκροές της ΕΣΚ θα αποτελέσει ένα Στρατηγικό σχέδιο υλοποίησης (ΣΣΥ). Το ΣΣΥ θα καθορίσει, μέσω προσέγγισης εκ των κάτω προς τα άνω, τις προτεραιότητες για τις δράσεις στο πλαίσιο των δεσμών εργασιών και θα προσδιορίσει τα οριζόντια θέματα που θα αντιμετωπιστούν. Το ΣΣΥ θα λάβει πλήρως υπόψη τα σχετικά ενωσιακά χρηματοδοτικά προγράμματα[14] και πρωτοβουλίες για τη βελτιστοποίηση των επιπτώσεων της χρηματοδότησης και τη συμβολή στην επίτευξη των στόχων της ΕΣΚ. Στο ΣΣΥ θα αναλυθούν επίσης οι στόχοι της ΕΣΚ λαμβανομένου υπόψη του σχεδίου δράσης για να περισωθούν τα ύδατα της Ευρώπης.

6.1 Αποτελέσματα

Από την υλοποίηση της ΕΣΚ θα προκύψουν τα ακόλουθα αποτελέσματα:

· Χώροι καινοτομίας

Ένα πρώτο σύνολο Χώρων καινοτομίας θα δημιουργηθεί μέχρι το 2013 για να εντοπιστούν οι φραγμοί που παρεμβάλλονται στην καινοτομία, να δοκιμαστούν και να επιδειχθούν συγκεκριμένες δραστηριότητες, δράσεις, πρωτότυπα και λύσεις με βάση το ΣΣΥ και σε σχέση με συγκεκριμένη, συνδεόμενη με το νερό, πρόκληση. Μπορούν να καλύπτουν από φυσικούς χώρους επίδειξης μέχρι συνεργατικά έργα ή την ανάπτυξη δικτύων. Οι Χώροι καινοτομίας θα παίξουν ρόλο ζωτικής σημασίας στην υλοποίηση της ΕΣΚ.

· Διάδοση καινοτόμων λύσεων

Η ΕΣΚ θα διευκολύνει την κατάστρωση στρατηγικών για τη διάδοση επιτευγμάτων και καινοτόμων λύσεων για τις μεγάλες προκλήσεις που σχετίζονται με το νερό, επιταχύνοντας την υιοθέτησή τους από την αγορά.

· Αντιμετώπιση των φραγμών που εμποδίζουν την καινοτομία στο τομέα του νερού

Η ανάπτυξη λύσεων για την επιτυχή διάθεση των καινοτομιών στην αγορά και τη διάδοσή τους εμποδίζεται από διάφορους φραγμούς (κανονιστικούς, οικονομικούς, τυποποίησης, τεχνικούς, κοινωνικούς, κλπ.). Η ΕΣΚ θα εντοπίσει του σημαντικούς φραγμούς που εμποδίζουν την καινοτομία. Η ΕΣΚ θα αναλάβει τη χαρτογράφηση των μέτρων και των δράσεων που απαιτούνται για να ξεπεραστούν οι συμφορήσεις, και θα προσδιορίσει τις ευκαιρίες επιτάχυνσης των επιτευγμάτων και των καινοτομιών σε κάθε στάδιο της αξιακής αλυσίδας από την έρευνα μέχρι την αγορά.

· «Αγορά» καινοτομιών στον τομέα του νερού

Μέχρι το 2013 θα αναπτυχθεί και θα ιδρυθεί μια διαδικτυακή Αγορά. Η Αγορά θα επιτρέψει την αλληλεπίδραση, ανεξαρτήτως γεωγραφικής θέσης, μεταξύ εκείνων που έχουν τα προβλήματα με εκείνους που μπορούν να δώσουν λύσεις. Η Αγορά θα υπόκειται στην παρακολούθηση της διοικητικής δομής της ΕΣΚ και θα συνδέεται με τους υπόλοιπους τομείς των αποτελεσμάτων.

6.2 Χρηματοδότηση

Η ΕΣΚ θα προσδιορίσει τον τρόπο με τον οποίο τα διάφορα χρηματοδοτικά προγράμματα σε ενωσιακό, εθνικό και περιφερειακό επίπεδο καθώς και από ιδιωτικές πηγές μπορούν να αλληλεπιδράσουν με τον καλύτερο τρόπο για να επιταχύνουν την ανάπτυξη καινοτόμων λύσεων, για παράδειγμα μέσω της χρησιμοποίησης του δικτύου χρηματοδοτών οικοκαινοτομίας που συγκροτήθηκε στο πλαίσιο του Σχεδίου δράσης για την οικολογική καινοτομία. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα εξετάσει τη δυνατότητα συναφούς χρηματοδότησης των δραστηριοτήτων της ΕΣΚ μέσω του 7ου προγράμματος πλαισίου. Τα κράτη μέλη καλούνται να συμπεριλάβουν συναφή μέσα στα μελλοντικά προγράμματα στο πλαίσιο των διαρθρωτικών ταμείων για την περίοδο 2014-2010.

7. Διοίκηση

Η ΕΣΚ θα απαιτήσει τη συμμετοχή και δέσμευση όλων των συναφών εμπλεκόμενων παραγόντων που αντιπροσωπεύουν ολόκληρη την αξιακή αλυσίδα της καινοτομίας.

Η ΕΣΚ θα χρησιμοποιήσει και θα συντονιστεί στενά με τις δραστηριότητες και τα αποτελέσματα υφιστάμενων ευρωπαϊκών, εθνικών και περιφερειακών πρωτοβουλιών. Αυτές περιλαμβάνουν τις σχετικές Πρωτοβουλίες Κοινού Προγραμματισμού, εθνικά και περιφερειακά προγράμματα έρευνας και καινοτομίας, ευρωπαϊκά τεχνολογικά βάθρα, χρηματοδοτικούς μηχανισμούς, άλλες ΕΣΚ και άλλες πρωτοβουλίες καινοτομίας, με στόχο την αποφυγή αλληλοεπικάλυψης και την προώθηση συνεργειών.

Το μοντέλο διοίκησης θα επιτρέψει στην προσέγγιση εκ των κάτω προς τα άνω να δώσει προτεραιότητα σε τομείς στους οποίους πρέπει και μπορούν να αναπτυχθούν δράσεις. Ταυτόχρονα, θα εξασφαλίσει τη δέσμευση όλων των εμπλεκόμενων παραγόντων στο ανώτατο επίπεδο λήψης αποφάσεων.

Σχήμα 1: Οπτική αναπαράσταση του μοντέλου διοίκησης

Θα συγκροτηθεί μια Ομάδα καθοδήγησης υψηλού επιπέδου (HLSG) κατόπιν πρόσκλησης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Πρόεδρος της HLSG θα είναι ο Επίτροπος περιβάλλοντος και θα περιλαμβάνει άλλους ευρωπαίους Επιτρόπους, αντιπροσώπους των κρατών μελών, του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και μεγάλη ποικιλία εμπλεκόμενων παραγόντων . Τα μέλη θα προσκληθούν σε προσωπική βάση και θα αντιπροσωπεύουν ολόκληρη την αξιακή αλυσίδα της καινοτομίας. Η HLSG θα καθορίσει την εντολή και θα εγκρίνει το ΣΣΥ και έναν πολυετή χάρτη πορείας για την περίοδο 2012-2020. Ο ρόλος της HLSG κατά το στάδιο υλοποίησης θα αναθεωρηθεί μετά την έγκριση του ΣΣΥ.

Η HLSG θα διορίσει μια Ειδική ομάδα η σύσταση της οποίας θα αντιστοιχεί σε εκείνη της HLSG και η οποία θα συνδέει το επιχειρησιακό επίπεδο με το επίπεδο λήψης αποφάσεων. Η Ειδική ομάδα θα ευθύνεται για την κατάρτιση του σχεδίου του ΣΣΥ εγγυώμενη προσέγγιση εκ των κάτω προς τα άνω. Μετά την έγκριση του ΣΣΥ η σύσταση της Ειδικής ομάδας θα αναθεωρηθεί με δυνατότητα αύξησης του αριθμού των εμπλεκόμενων παραγόντων που θα εκπροσωπούνται κατά τη φάση υλοποίησης και με ταυτόχρονη διατήρηση της ικανότητας αποτελεσματικής λήψης αποφάσεων. Κατά τη φάση υλοποίησης της ΕΣΚ, η Ειδική ομάδα θα διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο στην παρακολούθηση της προόδου των δραστηριοτήτων βάσει των στόχων που θα έχουν καθοριστεί. Επιπλέον, η Ειδική ομάδα θα εξασφαλίζει τον συντονισμό και τις αμοιβαίες γόνιμες ανταλλαγές μεταξύ των δραστηριοτήτων της ΕΣΚ, και θα υποστηρίξει την ανάπτυξη στρατηγικών διάδοσης.

Θα συγκροτηθούν επιχειρησιακά Δίκτυα για κάθε δέσμη εργασιών, τα οποία θα αποτελούνται από όλους τους εμπλεκόμενους παράγοντες που σχετίζονται με κάθε δέσμη εργασιών και τους φορείς που συμμετέχουν στους Χώρους καινοτομίας. Προκειμένου να εξασφαλιστεί η μέγιστη ανταλλαγή γνώσεων και εμπειριών και να τονωθεί η επέκταση των δραστηριοτήτων της ΕΣΚ, τα δίκτυα θα είναι ανοικτά σε άλλες δραστηριότητες καινοτομίας σχετικές με το νερό στην Ευρώπη. Για όλα τα μέλη των δικτύων θα απαιτείται η υπογραφή Δεσμευτικής δήλωσης. Τα δίκτυα θα ευθύνονται για τον συντονισμό μεταξύ δεσμών εργασιών, θα συνδέουν τους Χώρους καινοτομίας και θα διευκολύνουν τις δράσεις για τα αποτελέσματα της ΕΣΚ (εντοπισμός ευκαιριών αγοράς, αντιμετώπιση των διαφόρων φραγμών που εμποδίζουν την καινοτομία, εντοπισμός ευκαιριών χρηματοδότησης και ανάπτυξη στρατηγικών διάδοσης). Οι δραστηριότητες των δικτύων θα συντονίζονται και θα εποπτεύονται από την Ειδική ομάδα.

Θα οργανώνεται «Ετήσια συνάντηση της ΕΣΚ για το νερό» ώστε να επιτραπεί σε όλους τους φορείς να συγκεντρωθούν και να συζητήσουν τις δράσεις για τα αποτελέσματα της ΕΣΚ. Στην εν λόγω συνάντηση τα δίκτυα θα συγκεντρώνονται για να δώσουν αναφορά σχετικά με τις δραστηριότητες, να παρακολουθήσουν τις εξελίξεις και να αξιολογήσουν την πρόοδο των Χώρων καινοτομίας. Μετά τη συνάντηση των δικτύων των δεσμών εργασιών, θα πραγματοποιείται συνάντηση των οριζόντιων θεμάτων για να συζητήσουν την συντελεσθείσα πρόοδο και τους τομείς στους οποίους θα απαιτηθεί μελλοντική δράση. Μετά από αυτές τις συναντήσεις θα πραγματοποιείται συνάντηση της Ειδικής ομάδας, στην οποία θα υποβάλλουν αναφορά και θα λαμβάνουν στρατηγική καθοδήγηση τα δίκτυα και τα οριζόντια θέματα. Κατά τη διάρκεια των εν λόγω συναντήσεων θα μετράται η πρόοδος προς την επίτευξη των στόχων.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα λειτουργεί ως φορέας παρακίνησης και διευκόλυνσης των διαδικασιών της ΕΣΚ. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα συγκροτήσει μια Γραμματεία της ΕΣΚ η οποία θα στηρίζει την Ειδική ομάδα όσον αφορά την κατάρτιση του ΣΣΥ και θα στηρίξει τη φάση υλοποίησης της ΕΣΚ. Μετά την έγκριση του ΣΣΥ, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα αξιολογήσει το σχέδιο και θα προτείνει τρόπους συμμετοχής στην επίτευξη των στόχων της ΕΣΚ.

8. Τα επόμενα βήματα

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προβλέπει τα ακόλουθα ορόσημα:

· Εξέταση της ανακοίνωσης για την ΕΣΚ από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο μέχρι τον Μάιο 2012.

· Συγκρότηση της Ομάδας Καθοδήγησης Υψηλού Επιπέδου (HLSG) και εναρκτήρια συνεδρίαση πριν από το καλοκαίρι του 2012.

· Διορισμός της Ειδικής Ομάδας και συγκρότηση της γραμματείας της ΕΣΚ μέχρι τον Σεπτέμβριο 2012.

· Κατάρτιση του Στρατηγικού Σχεδίου Υλοποίησης (ΣΣΥ) από την ειδική ομάδα πριν από τον Δεκέμβριο 2012.

· Έγκριση του ΣΣΥ από την HLSG τον Δεκέμβριο 2012. Η Επιτροπή θα παρουσιάσει το εν λόγω σχέδιο στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και στο Συμβούλιο μαζί με την απάντησή της στο σχέδιο.

· Από τις αρχές του 2013, έναρξη της υλοποίησης της ΕΣΚ: π.χ. επιλογή των πρώτων Χώρων καινοτομίας, δημιουργία των Δικτύων για τις δέσμες εργασίας, υλοποίηση των μέτρων από την πλευρά της ζήτησης, ανάπτυξη της διαδικτυακής αγοράς, κλπ.

· Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα οργανώσει ανασκόπηση των ΕΣΚ κατά τη διάρκεια του 2013 για να αξιολογήσει την πρόοδο.

· Τακτικές ανασκοπήσεις της προόδου υλοποίησης σε σύγκριση με τους στόχους.

[1]               Ανακοίνωση COM(2010) 546 τελικό.

[2]               Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης της 21ης Ιουνίου 2011. (έγγρ. 11308/11)

[3]               Μια Ευρώπη που χρησιμοποιεί αποτελεσματικά τους πόρους, COM(2011)21 τελικό

[4]               Χάρτης πορείας για μια αποδοτική, από πλευράς πόρων, Ευρώπη, COM(2011)571 τελικό

[5]               COM (2011)899 τελικό.

[6]               Έγγραφο εργασίας των υπηρεσιών της Επιτροπής πρωτοβουλία κοινού προγραμματισμού στην έρευνα για το νερό (έγγρ. SEC(2011) 1250 τελικό)

[7]               Έκθεση της LUX Research «Water Cultivation: The Path to Profit in Meeting Water Needs», 2008

[8]               Global Water Intelligence, 2011. Global Water Market 2011 - Meeting the world's water and wastewater needs until 2016 (Παγκόσμια αγορά νερού 2011 – Αντιμετώπιση των παγκόσμιων αναγκών σε νερό και υγρά λύματα μέχρι το 2016).

[9]               McKinsey & Company, 2009. Charting our Water Future: Economic frameworks to inform decision-making (Χαρτογράφηση του υδάτινου μέλλοντός μας: οικονομικά πλαίσια προς ενημέρωση της διαδικασίας λήψης αποφάσεων).

[10]             Σημείωμα για τους Διευθυντές Υδάτων «προκαταρκτική ανάλυση των σχεδίων διαχείρισης λεκανών ποταμών το 2009». Συνάντηση των Διευθυντών Υδάτων, Βαρσοβία, 8-9 Δεκεμβρίου 2011.

[11]             EEA (European Environment Agency/Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος), 2010: Υδάτινοι πόροι: ποσότητα και ροές - SOER 2010 θεματική αξιολόγηση.

[12]             Οι βιομηχανίες που σχετίζονται με το νερό αντιστοιχούν στο 33% της παγκόσμιας αγοράς των οικολογικών βιομηχανιών, των οποίων ο ετήσιος κύκλος εργασιών εκτιμάται ότι ανερχόταν σε 1,15 τρισεκατομμύρια ευρώ το 2010. Η απασχόληση στις βιομηχανίες που σχετίζονται με το νερό αντιστοιχούσε το 2010 στο 22% του συνόλου της απασχόλησης στις οικολογικές βιομηχανίες στην Ευρώπη. Μελέτη της Ecorys σχετικά με τον αριθμό των θέσεων εργασίας που εξαρτώνται από το περιβάλλον και τις βελτιώσεις στην αποδοτικότητα των πόρων (Φεβρουάριος 2012).

[13]             Τμήμα πληθυσμού της υπηρεσίας οικονομικών και κοινωνικών υποθέσεων της Γραμματείας των Ηνωμένων Εθνών, World Population Prospects: The 2006 Revision and World Urbanization Prospects: The 2007 Revision, http://esa.un.org/unup

[14]             Συμπεριλαμβανομένων εθνικών και περιφερειακών στρατηγικών έρευνας και καινοτομίας της μελλοντικής ενωσιακής πολιτικής για τη Συνοχή.