SOC/817

Ηλικιωμένοι εργαζόμενοι

ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗ

Τμήμα «Απασχόληση, κοινωνικές υποθέσεις, δικαιώματα του πολίτη»

Ηλικιωμένοι εργαζόμενοι: οι συστημικοί λόγοι της εθελούσιας παράτασης του επαγγελματικού βίου τους

(διερευνητική γνωμοδότηση κατόπιν αιτήματος της πολωνικής Προεδρίας του Συμβουλίου της ΕΕ)

Εισηγητής: Krzysztof BALON

1.Συμπεράσματα και συστάσεις

1.1Στις 6 Σεπτεμβρίου 2024 η Κυβέρνηση της Δημοκρατίας της Πολωνίας απέστειλε επιστολή στην ΕΟΚΕ ζητώντας της να καταρτίσει διερευνητική γνωμοδότηση με θέμα «Ηλικιωμένοι εργαζόμενοι: οι συστημικοί λόγοι της εθελούσιας παράτασης του επαγγελματικού βίου τους». Η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή (εφεξής: ΕΟΚΕ) συμμερίζεται την άποψη της πολωνικής Προεδρίας του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης ότι η ενεργοποίηση των ηλικιωμένων στην αγορά εργασίας έχει καταστεί ένα από τα κύρια ζητήματα της δημόσιας πολιτικής. Δεδομένου ότι το προσδόκιμο υγιούς ζωής αυξάνεται στην ΕΕ, η επαγγελματική ενασχόληση των ηλικιωμένων μπορεί να έχει θετική επίδραση όχι μόνο στην οικονομική ανάπτυξη, αλλά και στη βελτίωση της ευζωίας τους ―μέσω των καλύτερων οικονομικών και κοινωνικών συνθηκών και της βελτίωσης της υγείας τους―, καθώς και στην επίδειξη αλληλεγγύης μεταξύ των γενεών στην κοινωνία.

1.2Με αυτά κατά νου, η ΕΟΚΕ επιθυμεί επίσης να τονίσει τα συμπεράσματα της γνωμοδότησης πρωτοβουλίας της 18ης Σεπτεμβρίου 2024 με θέμα «Προαγωγή της ευρωπαϊκής αλληλεγγύης μεταξύ των γενεών» 1 . Ως εκ τούτου, επικροτεί την προσέγγιση της πολωνικής κυβέρνησης, καθώς και το αίτημα αναφοράς παραδειγμάτων βέλτιστων πρακτικών όσον αφορά την παροχή υπηρεσιών σε ηλικιωμένους, με μέλημα να τους δίνεται η δυνατότητα να παραμένουν επαγγελματικά ενεργοί για όσο το δυνατόν μεγαλύτερο χρονικό διάστημα.

1.3Πάντως, η ΕΟΚΕ επισημαίνει ότι θα πρέπει να τηρείται πλήρως η 15η αρχή του ευρωπαϊκού πυλώνα κοινωνικών δικαιωμάτων (δικαίωμα σε συντάξεις ανάλογες προς τις εισφορές, που διασφαλίζουν επαρκές εισόδημα για αξιοπρεπή διαβίωση κατά το γήρας) 2 .

1.4Η προαγωγή της επαγγελματικής ενασχόλησης των ηλικιωμένων απαιτεί συντονισμένη δράση σε διάφορους τομείς της δημόσιας πολιτικής. Τούτο αποτυπώνεται επίσης στις γνωμοδοτήσεις που έχει εγκρίνει κατά το παρελθόν η ΕΟΚΕ, δηλαδή αυτές με θέμα την «Ευρωπαϊκή στρατηγική για τους ηλικιωμένους» 3 και την «Προαγωγή της ευρωπαϊκής αλληλεγγύης μεταξύ των γενεών» 4 .

1.5Η δημιουργία ποιοτικών θέσεων εργασίας και η διαμόρφωση εργασιακού περιβάλλοντος που ενθαρρύνει όλες τις ηλικιακές ομάδες να εντάσσονται και να παραμένουν στην αγορά εργασίας αποτελεί σημαντικό ζητούμενο. Εν προκειμένω, σημαντική είναι η λειτουργία που επιτελούν οι κοινωνικοί εταίροι. Συνεπώς, η ΕΟΚΕ ενθαρρύνει τη συνέχιση του κοινωνικού διαλόγου με αυτό το θέμα, με τη συνεκτίμηση των διατάξεων της «Αυτόνομης συμφωνίας-πλαισίου των Ευρωπαίων κοινωνικών εταίρων για την ενεργό γήρανση και την αλληλεγγύη μεταξύ των γενεών» 5 .

1.6Ένας άλλος παράγοντας αύξησης της επαγγελματικής ενασχόλησης των ηλικιωμένων είναι η συγκρότηση ομάδων εργαζομένων προερχόμενων από διάφορες γενιές. Σε μία από τις γνωμοδοτήσεις που έχει εγκρίνει κατά το παρελθόν 6 , η ΕΟΚΕ επισημαίνει ότι οι ομάδες αυτές είναι πιο παραγωγικές από τις ομάδες τις οποίες απαρτίζουν εργαζόμενοι μόνο από την ίδια γενιά. Συν τοις άλλοις, τούτο επιτρέπει τη μετάδοση δεξιοτήτων και πείρας στους νεότερους σε ηλικία εργαζομένους και αντιστρόφως. Η ΕΟΚΕ έχει ήδη εισηγηθεί στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή 7 να εκδώσει σύσταση στην οποία θα καλεί τα κράτη μέλη να μεριμνούν για τη συνύπαρξη εργαζομένων από διαφορετικές γενιές στον χώρο εργασίας και για τη συνεργασία τους.

1.7Στα μέτρα υποστήριξης της επαγγελματικής ενασχόλησης των ηλικιωμένων συγκαταλέγονται τα εξής: α) διαμόρφωση εργασιακού περιβάλλοντος που θα ενθαρρύνει τους ηλικιωμένους να παραμένουν για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα στην αγορά εργασίας, εφόσον το επιθυμούν, β) διατήρηση και αναβάθμιση των προσόντων χάρη στις πολιτικές διά βίου μάθησης, γ) μέτρα υπέρ του συνδυασμού των ευθυνών εργασίας και φροντίδας των ηλικιωμένων συγγενών των εργαζομένων, συμπεριλαμβανομένων καθολικά προσβάσιμων και οικονομικά προσιτών ποιοτικών υπηρεσιών φροντίδας, δ) προώθηση της παράτασης του επαγγελματικού βίου, καθώς και ε) καταπολέμηση των διακρίσεων λόγω ηλικίας και άλλων παραγόντων που παρεμποδίζουν τους ηλικιωμένους εργαζομένους να παραμένουν στην αγορά εργασίας. Σε όλα αυτά τα ζητήματα είναι καθοριστική η συμβολή των φορέων της κοινωνικής οικονομίας, των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών και των κοινωνικών εταίρων.

1.8Ορισμένα κράτη μέλη έχουν ήδη εφαρμόσει κανόνες και βέλτιστες πρακτικές για την ενθάρρυνση της εθελούσιας παράτασης του επαγγελματικού βίου. Μερικά παραδείγματα περιγράφονται στο τέταρτο μέρος της παρούσας γνωμοδότησης.

1.9Έχοντας κατά νου τα ανωτέρω και το γεγονός ότι η δημόσια πολιτική σε αυτούς τους τομείς εμπίπτει πρωτίστως στην αρμοδιότητα των κρατών μελών, η ΕΟΚΕ προτείνει στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή, σε συνεργασία με την ίδια, τους κοινωνικούς εταίρους και άλλες οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, να δημιουργήσει ένα δημόσιο βήμα ανταλλαγής συναφών ορθών πρακτικών μεταξύ των κρατών μελών. Οι εν λόγω πρακτικές θα μπορούσαν ενδεικτικά να αφορούν τα εξής: α) άρση των εμποδίων στη δυνατότητα συνδυασμού συνταξιοδοτικών απολαβών με αμειβόμενη εργασία, β) φορολογικές ελαφρύνσεις για όσους επιλέγουν να παρατείνουν τον επαγγελματικό τους βίο, γ) μέτρα υποστήριξης αφενός των υπηρεσιών απασχόλησης με σκοπό την παροχή βοήθειας στα άτομα μεγαλύτερης ηλικίας που αναζητούν εργασία και αφετέρου των εταιρειών με σκοπό τη δημιουργία θέσεων εργασίας και την απασχόληση ηλικιωμένων, δ) προώθηση των πλεονεκτημάτων της παράτασης του επαγγελματικού βίου, όπου αυτό είναι δυνατό, ή ε) παροχή υπηρεσιών κοινής ωφελείας που θα επιτρέπουν τον συνδυασμό της επαγγελματικής ενασχόλησης με τη φροντίδα των ηλικιωμένων συγγενών των εργαζομένων.

1.10Στη συνέχεια, λαμβάνοντας υπόψη τα αποτελέσματα των συζητήσεων του εν λόγω δημόσιου βήματος, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή μπορεί να δημοσιεύσει μια «εργαλειοθήκη» βέλτιστων πρακτικών. Το έγγραφο αυτό θα πρέπει επίσης να περιλαμβάνει την επεξήγηση της έννοιας της εθελούσιας παράτασης του επαγγελματικού βίου, ιδίως όσον αφορά την καταπολέμηση των διακρίσεων λόγω ηλικίας και την εξάλειψη πιθανών οικονομικών περιορισμών που θα συντείνουν στην έναρξη ή στη συνέχιση της εργασίας μετά τη συμπλήρωση της προβλεπόμενης από τον νόμο ηλικίας συνταξιοδότησης.

2.Ιστορικό του αιτήματος της πολωνικής Προεδρίας του Συμβουλίου της ΕΕ

2.1Η ηλικιακή διάρθρωση του πληθυσμού της ΕΕ των 27 μεταβάλλεται· από το 2002 έως το 2022, το ποσοστό της ηλικιακής ομάδας των 65 ετών και άνω επί του συνολικού πληθυσμού αυξήθηκε από 16 % σε 21 % 8 . Ο λόγος των ατόμων ηλικίας άνω των 65 ετών προς τα άτομα ηλικίας 15-64 ετών προβλέπεται να αυξηθεί σε σημείο που, έως το τέλος του 21ου αιώνα, θα αναλογούν 59,7 άτομα ηλικίας 65 ετών και άνω σε κάθε 100 άτομα ηλικίας 15-64 ετών 9 .

2.2Μεταξύ άλλων, η γήρανση του πληθυσμού στην ΕΕ έχει ως συνέπεια τη μείωση του πλήθους του εργατικού δυναμικού. Ωστόσο, η συρρίκνωση αυτή δεν είναι ομοιόμορφα κατανεμημένη σε όλες τις ηλικιακές ομάδες. Το ποσοστό συμμετοχής των ατόμων ηλικίας 20-64 ετών στην αγορά εργασίας προβλέπεται να αυξηθεί από 79,4 % το 2022 σε 82,7 % έως το έτος 2070 και το αντίστοιχο ποσοστό των ατόμων ηλικίας 55-64 ετών από 65,4 % σε 75,5 %. Αυτή η ανοδική τάση αντικατοπτρίζει τον σωρευτικό αντίκτυπο των συνταξιοδοτικών μεταρρυθμίσεων στην έξοδο των ηλικιωμένων από την αγορά εργασίας και τη σταδιακή αύξηση της συμμετοχής των γυναικών σε αυτήν 10 . Συνεπώς, είναι σκόπιμο να ληφθούν περαιτέρω μέτρα υπέρ της ενίσχυσης της συμμετοχής των ατόμων ηλικίας 64 ετών και άνω στην αγορά εργασίας.

2.3Τα περισσότερα συνταξιοδοτικά συστήματα στα κράτη μέλη λειτουργούν σε διανεμητική βάση. Λόγω του αυξημένου προσδόκιμου ζωής, οι συντάξεις καταβάλλονται για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα. Για τη σταθεροποίηση των συνταξιοδοτικών συστημάτων, σε πολλά κράτη μέλη η ηλικία συνταξιοδότησης έχει ήδη αυξηθεί ή εξετάζεται αυτό το ενδεχόμενο. Η αύξηση της συμμετοχής των ηλικιωμένων στην αγορά εργασίας, σε συνδυασμό με την απόφαση αναβολής της συνταξιοδότησης, συμβάλλουν στη βελτίωση της βιωσιμότητας των συνταξιοδοτικών συστημάτων.

2.4Δεν αυξάνεται μόνο το προσδόκιμο ζωής, αλλά και το προσδόκιμο υγιούς ζωής. Συνεπώς, όπως επισημαίνει η ΕΟΚΕ σε μία από τις γνωμοδοτήσεις της που έχει ήδη εγκρίνει 11 , «αξίζει να εξεταστεί [...] κατά πόσον αυτά τα επιπλέον έτη υγιούς ζωής θα μπορούσαν να μην είναι μόνο συντάξιμα, αλλά και εργάσιμα, μέσω της παράτασης του επαγγελματικού βίου, οσάκις ένα άτομο επιθυμεί να εργαστεί για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα». Εντούτοις, η αύξηση των ηλικιακών ορίων συνταξιοδότησης δεν θα είναι εφικτή στην περίπτωση της σωματικά και ψυχολογικά απαιτητικής εργασίας.

3.Γενικές παρατηρήσεις

3.1Η προαγωγή της επαγγελματικής ενασχόλησης των ηλικιωμένων ατόμων και η προθυμία τους να συνεχίσουν να εργάζονται πέραν της ηλικίας συνταξιοδότησης απαιτούν συντονισμένη δράση σε διάφορους τομείς της δημόσιας πολιτικής. Κατά τον σχεδιασμό και την εφαρμογή τους, θα πρέπει να αναζητούνται λύσεις που δεν θα υποχρεώνουν τους ηλικιωμένους να συνεχίζουν να εργάζονται, αλλά ούτε θα τους αποθαρρύνουν να το πράττουν.

3.2Η δημιουργία ποιοτικών θέσεων εργασίας και η διαμόρφωση εργασιακού περιβάλλοντος που ενθαρρύνει όλες τις ηλικιακές ομάδες να εντάσσονται και να παραμένουν στην αγορά εργασίας ―με τη συνεκτίμηση όλων των πτυχών της υγείας και με την παροχή της δυνατότητας μερικής απασχόλησης― αποτελεί σημαντικό ζητούμενο. Οι εργαζόμενοι μεγαλύτερης ηλικίας χρειάζονται κατάλληλη οργάνωση της εργασίας τους, υποστήριξη της ανάπτυξης των δεξιοτήτων και των προσόντων τους, καθώς και τη διαμόρφωση κλίματος ευνοϊκού για την ενίσχυση και την αναγνώριση της συμβολής τους στην πρόοδο των εργοδοτών τους.

3.3Επίσης, απαιτούνται αποτελεσματικές πολιτικές διά βίου μάθησης που αναπτύσσονται και ασκούνται σε συνεργασία με τους κοινωνικούς εταίρους και άλλες οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, καθώς και η υποστήριξη της επιχειρηματικότητας των ηλικιωμένων, μεταξύ άλλων και στο πλαίσιο της κοινωνικής οικονομίας.

3.4Ένα άλλο ουσιώδες ζητούμενο είναι να επισημανθούν τα οφέλη της συγκρότησης ομάδων εργαζομένων προερχόμενων από διάφορες γενιές. Σε μία από τις γνωμοδοτήσεις που έχει εγκρίνει κατά το παρελθόν 12 , η ΕΟΚΕ επισημαίνει ότι οι ομάδες αυτές είναι πιο παραγωγικές από τις ομάδες τις οποίες απαρτίζουν εργαζόμενοι μόνο από την ίδια γενιά, κάτι που επιβεβαιώνουν και οι εμπειρικές έρευνες 13 . Ο πολυγενεακός χαρακτήρας των θέσεων εργασίας επιτρέπει τη μετάδοση δεξιοτήτων ―συμπεριλαμβανομένων όσων τείνουν να εκλείψουν― στους νεότερους σε ηλικία εργαζομένους.

3.5Η συγκρότηση ομάδων εργαζομένων προερχόμενων από διάφορες γενιές αποτελεί επίσης αποτελεσματικό τρόπο για την καταπολέμηση των διακρίσεων λόγω ηλικίας εις βάρος τόσο των ηλικιωμένων όσο και των νέων. Η πρόληψη των διακρίσεων λόγω ηλικίας είναι απαραίτητη για την ενίσχυση της απασχολησιμότητας των ηλικιωμένων εργαζομένων και της καταξίωσής τους στην αγορά εργασίας.

3.6Η ΕΟΚΕ έχει ήδη εισηγηθεί στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή 14 να εκδώσει σύσταση με την οποία θα καλούνται τα κράτη μέλη να λαμβάνουν υπόψη τις διαγενεακές πτυχές της αγοράς εργασίας, ιδίως με τον καθορισμό κατάλληλων και δίκαιων προτύπων απασχόλησης για όλες τις γενιές και με τη διασφάλιση της συμμετοχής των διαφόρων γενεών και της συνεργασίας τους στον χώρο εργασίας.

3.7Τα συνταξιοδοτικά συστήματα θα πρέπει να σχεδιάζονται κατά τρόπο που να διευκολύνουν την παραμονή στην εργασία για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα, εάν ο εργαζόμενος το επιθυμεί. Ήδη σήμερα, πολλά κράτη παρέχουν κίνητρα στους εργαζομένους για να εξακολουθήσουν να εργάζονται πέραν της προβλεπόμενης από τον νόμο ηλικίας συνταξιοδότησης, με τη μορφή, μεταξύ άλλων, αυξήσεων του ποσού της μελλοντικής τους σύνταξης, φορολογικών μέτρων (λ.χ. φορολογικών ελαφρύνσεων για όσους επιθυμούν να παρατείνουν τον επαγγελματικό τους βίο), καθώς και λύσεων που επιτρέπουν τον συνδυασμό επαγγελματικών και οικογενειακών ευθυνών. Όλο και περισσότερα άτομα άνω των 60 ετών ―ιδίως γυναίκες― παρέχουν καθημερινή φροντίδα στους ηλικιωμένους γονείς τους. Η πρόσβαση σε ποιοτικές και οικονομικά προσιτές υπηρεσίες κοινής ωφελείας, ιδίως σε μακροχρόνια φροντίδα, καθώς και ο δίκαιος επιμερισμός των ευθυνών οικογενειακής φροντίδας μεταξύ ανδρών και γυναικών, είναι ουσιώδεις προϋποθέσεις της παράτασης του επαγγελματικού βίου. Ως προς αυτό, καθοριστική μπορεί να είναι η σημασία των υπηρεσιών προς τους ηλικιωμένους που παρέχουν ΜΚΟ και φορείς της κοινωνικής οικονομίας, παράλληλα με ποιοτικές δημόσιες υπηρεσίες.

3.8Μπορεί επίσης να είναι χρήσιμο να διατηρούνται οι επαγγελματικοί δεσμοί μετά τη συνταξιοδότηση. Η εθελούσια μετάδοση επαγγελματικής πείρας των ηλικιωμένων στους νεότερους εργαζομένους (π.χ. με τη μορφή καθοδήγησης) μπορεί όχι μόνο να συμβάλει σημαντικά στην επαγγελματική εξέλιξη των νέων, αλλά και να μειώσει τον κίνδυνο εκδήλωσης ανεπιθύμητης μοναξιάς, ψυχικών παθήσεων και υποβάθμισης της ποιότητας ζωής μετά τη συνταξιοδότηση.

3.9Θα πρέπει επίσης να προωθούνται, όποτε αυτό είναι επιθυμητό και εφικτό, η θετική στάση απέναντι στην εργασία και οι ευκαιρίες παράτασης του επαγγελματικού βίου. Για να είναι αποτελεσματικά τα κίνητρα παράτασης του επαγγελματικού βίου απαιτούνται δραστικά μέτρα ενημέρωσης εκ μέρους των δημόσιων αρχών, των κοινωνικών εταίρων και των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών, καθώς και μέτρα για την καταπολέμηση των διακρίσεων λόγω ηλικίας στην αγορά εργασίας.

3.10Όλες αυτές οι πτυχές θα πρέπει να λαμβάνονται υπόψη στον κοινωνικό διάλογο των εργοδοτών με τους εργαζομένους. Εν προκειμένω, η ΕΟΚΕ επικροτεί την «Αυτόνομη συμφωνία-πλαίσιο των Ευρωπαίων κοινωνικών εταίρων για την ενεργό γήρανση και την αλληλεγγύη μεταξύ των γενεών» 15 . Συν τοις άλλοις, η προώθηση της απασχόλησης μεγαλύτερης διάρκειας θα πρέπει να αποτελέσει μέρος του διαλόγου των πολιτών των διαφόρων γενεών και να συμβάλει στην ενίσχυση της αλληλεγγύης μεταξύ των γενεών.

3.11Η ΕΟΚΕ ζητεί να συμπεριληφθούν τα προαναφερθέντα και άλλα μέτρα υπέρ της πρόληψης του αποκλεισμού των ηλικιωμένων από την αγορά εργασίας στη μελλοντική ευρωπαϊκή στρατηγική για τους ηλικιωμένους, υπέρ της εφαρμογής της οποίας έχει ήδη ταχθεί σε παλαιότερη γνωμοδότησή της 16 .

4.Κανονισμοί και ορθές πρακτικές υπέρ της εθελούσιας παράτασης του επαγγελματικού βίου σε ορισμένα κράτη μέλη

4.1Αυστρία: Όταν ο εργαζόμενος, παρά τη συμπλήρωση της ηλικίας συνταξιοδότησης και την κατοχύρωση συνταξιοδοτικών δικαιωμάτων, εξακολουθεί να εργάζεται, απαλλάσσεται, μέχρις ορισμένου ορίου, από την υποχρέωση καταβολής του μεριδίου συνταξιοδοτικών εισφορών που του αναλογεί. Τούτο επιτρέπει την αύξηση του καθαρού μισθού σε σχέση με τον ακαθάριστο μισθό. Επίσης, όσον αφορά τους ηλικιωμένους εργαζομένους που δεν έχουν ακόμη συμπληρώσει την ηλικία συνταξιοδότησης, οι εισφορές σε ορισμένα συστήματα κοινωνικής ασφάλισης (ανεργίας και ατυχήματος) μειώνονται. Τούτο αποτελεί κίνητρο τόσο για τους εργοδότες ώστε να προσλαμβάνουν άτομα από αυτή την ομάδα όσο και για τους εργαζομένους ώστε να συνεχίσουν να εργάζονται. Εάν ο εργαζόμενος αναβάλει τη συνταξιοδότησή του, δικαιούται να λάβει επικουρική σύνταξη.

4.2Εσθονία: Το ποσοστό αναπλήρωσης στις συντάξεις ανέρχεται στο 34,4 % (μέσος όρος στην ΕΕ: 68,8 %), το οποίο αποτελεί λόγο για πολλούς συνταξιούχους να συνεχίσουν να εργάζονται για τη διατήρηση τους βιοτικού επιπέδου. Η απασχόληση διευκολύνεται από τη μη μείωση των συντάξεων όσων εργάζονται και μετά τη συνταξιοδότησή τους και τις πλήρεις συνταξιοδοτικές απολαβές ανεξαρτήτως καθεστώτος απασχόλησης. Από το 2021, ένα ευέλικτο συνταξιοδοτικό σύστημα επιτρέπει την αναβολή της άσκησης των συνταξιοδοτικών δικαιωμάτων έως και πέντε έτη μετά τη συμπλήρωση της ηλικίας συνταξιοδότησης. Οι αναβαλλόμενες συντάξεις αυξάνονται κατά 0,9 % για κάθε μήνα αναβολής, το οποίο σημαίνει ότι η μετάθεση της συνταξιοδότησης κατά ένα έτος συνεπάγεται αύξηση του ποσού της σύνταξης κατά 10,8 %. Άλλοι παράγοντες που συμβάλλουν στην παραμονή στην εργασία μετά τη συμπλήρωση της ηλικίας συνταξιοδότησης είναι οι ελαστικές ρυθμίσεις εργασίας, όπως η ημιαπασχόληση ή η τηλεργασία, καθώς και πρωτοβουλίες διά βίου μάθησης που βοηθούν τους ηλικιωμένους εργαζομένους να παραμένουν ανταγωνιστικοί και κάνουν τους εργοδότες να διάκεινται θετικά απέναντι στους έμπειρους εργαζομένους.

4.3Γαλλία: Στις 14 Νοεμβρίου 2024, οι κοινωνικοί εταίροι συνήψαν συμφωνία που τους υποχρεώνει να διεξάγουν διαπραγματεύσεις κάθε 3 έτη με θέμα την απασχόληση και την εργασία των ηλικιωμένων. Όταν ο εργαζόμενος φθάνει στην ηλικία των 45 ετών, διεξάγεται επαγγελματική συνέντευξη για να εξεταστεί το ενδεχόμενο προσαρμογής του χώρου εργασίας του, να προληφθούν καταστάσεις επαγγελματικής εξουθένωσης και να συζητηθεί η επιθυμία του για κινητικότητα ή επαγγελματική επανεκπαίδευση. Άλλη μία συνέντευξη πραγματοποιείται όταν ο εργαζόμενος είναι μεταξύ 58 και 60 ετών. Σε αυτήν συζητούνται το ενδεχόμενο διατήρησης της θέσης εργασίας και οι δυνατές ρυθμίσεις στο τέλος της σταδιοδρομίας του (συμπεριλαμβανομένης της ελαστικής συνταξιοδότησης, η οποία είναι δυνατή από την ηλικία των 60 ετών, με τη δυνατότητα καταβολής μερικής σύνταξης ενώ ο εργαζόμενος συνεχίζει να εργάζεται σε καθεστώς μερικής απασχόλησης). Με τη συμφωνία καθιερώνεται, σε πειραματική βάση και για περίοδο 5 ετών, η σύμβαση επέκτασης της πείρας για τα άτομα ηλικίας 60 ετών και άνω που αναζητούν εργασία. Η σύμβαση υπόκειται στους ίδιους κανόνες με τις συμβάσεις αορίστου χρόνου (εκτός από τη συνταξιοδότηση). Ο εργοδότης ενημερώνεται για την αναμενόμενη ημερομηνία κατοχύρωσης πλήρους σύνταξης. Υπάρχουν ειδικοί όροι απολαβών για τα άτομα ηλικίας 55 ετών και άνω που αναζητούν εργασία, συμπεριλαμβανομένης της παράτασης της διάρκειας των απολαβών σε περίπτωση επιμόρφωσης. Η νομοθεσία προβλέπει ότι ο εργοδότης που προσλαμβάνει άτομο ηλικίας 45 ετών και άνω το οποίο αναζητεί εργασία βάσει σύμβασης ένταξης στην εργασία δικαιούται επίδομα / απαλλαγή από τις εισφορές κοινωνικής ασφάλισης.

4.4Ισπανία: Το λεγόμενο «σύστημα ενεργού συνταξιοδότησης» επιτρέπει στους εργαζομένους να συνδυάζουν τη συνταξιοδότησή τους με εργασία, ενώ παράλληλα διατηρούν το δικαίωμα να εισπράττουν το 50 % του ποσού της σύνταξης. Από την άλλη πλευρά, το σύστημα ετεροχρονισμένης συνταξιοδότησης ενθαρρύνει τους εργαζομένους να συνταξιοδοτούνται μετά την κανονική ηλικία συνταξιοδότησης, αυξάνοντας τη σύνταξη κατά 4 % ετησίως, ενώ υπάρχει και η δυνατότητα καταβολής ενός ποσού εφάπαξ ή συνδυασμού των δύο επιλογών. Τον Νοέμβριο του 2024, αμφότερα τα συστήματα υπάχθηκαν σε ειδική συμφωνία μεταξύ των κοινωνικών εταίρων και κυρώθηκαν από την κυβέρνηση, με αποτέλεσμα να επιτρέπεται ο συνδυασμός της «ενεργού συνταξιοδότησης» με κίνητρα υπέρ της συνέχισης της εργασίας. Τέλος, με τη συμφωνία καθιερώνεται και νέο σύστημα εγγύησης των συντάξεων.

4.5Λιθουανία: Εφαρμόζονται διάφορα μέτρα για την υποστήριξη της εθελούσιας παρατεταμένης απασχόλησης. Η Λιθουανία προκρίνει ελαστικές μορφές απασχόλησης, όπως η ημιαπασχόληση, η σύμβαση έργου ή η τηλεργασία. Οι ρυθμίσεις αυτές είναι επωφελείς τόσο για τους εργαζομένους που μπορούν να προσαρμόζουν το ωράριο εργασίας τους στις προσωπικές τους ανάγκες (υγεία κ.λπ.) όσο και για τους εργοδότες που μπορούν να απασχολούν έμπειρους εργαζομένους χωρίς να χρειάζεται να τους προσλαμβάνουν με καθεστώς πλήρους απασχόλησης. Το συνταξιοδοτικό σύστημα της Λιθουανίας επιτρέπει τη σταδιακή συνταξιοδότηση και τα άτομα που εξακολουθούν να εργάζονται πέραν της ηλικίας συνταξιοδότησης μπορούν να λαμβάνουν συμπληρωματικά επιδόματα ή υψηλότερη σύνταξη. Πρόκειται για ένα κίνητρο για να παραμένουν οι ηλικιωμένοι ενεργοί στην αγορά εργασίας. Η ανταγωνιστικότητα των ηλικιωμένων στην αγορά εργασίας και η πρόληψη της περιθωριοποίησής τους διασφαλίζονται με τους εξής τρόπους: α) απόκτηση από άτομα ηλικίας άνω των 50 ετών ψηφιακών και επαγγελματικών δεξιοτήτων σε συγχρηματοδοτούμενα από την ΕΕ και τα κράτη μέλη προγράμματα, β) λύσεις για την υποστήριξη της υγείας και της ευζωίας των εργαζομένων μεγαλύτερης ηλικίας (π.χ. με την προσαρμογή των χώρων εργασίας και μέσω προγραμμάτων υγείας και τακτικών προληπτικών εξετάσεων). Συν τοις άλλοις, οι εργοδότες ενθαρρύνονται να προσλαμβάνουν εργαζομένους μεγαλύτερης ηλικίας μέσω διαφόρων φορολογικών ελαφρύνσεων, επιχορηγήσεων και προγραμμάτων που υποστηρίζουν την πρόσληψη και την προσαρμογή των ηλικιωμένων στον χώρο εργασίας. Το κρατικό πρόγραμμα «Ενεργός γήρανση» προωθεί την επαγγελματική και κοινωνική δραστηριότητα των ηλικιωμένων.

4.6Ουγγαρία: Στην Ουγγαρία, η απασχόληση έχει φτάσει στα υψηλότερα καταγεγραμμένα επίπεδα μη εξαιρουμένων των ηλικιωμένων εργαζομένων. Από το 2010, ο αριθμός των απασχολουμένων άνω των 50 αυξήθηκε με τον πέμπτο ταχύτερο ρυθμό στην ΕΕ, ενώ ο ρυθμός αύξησης της απασχόλησης ατόμων άνω των 65 ετών ήταν ο τρίτος υψηλότερος. Σύμφωνα με την τελευταία μέτρηση της Κεντρικής Στατιστικής Υπηρεσίας, ο αριθμός των απασχολουμένων ηλικίας άνω των 65 ετών ανέρχεται σήμερα σε 120 000 (68.000 άνδρες και 52.000 γυναίκες), ενώ ο αριθμός τους υπερβαίνει τους 130.000 τους θερινούς μήνες χάρη στην εποχική απασχόληση. Η σημαντική αυτή βελτίωση καταδεικνύεται από το γεγονός ότι, κατά την ίδια περίοδο το έτος 2010, μόλις 30.000 εργαζόμενοι άνω των 65 ετών εργάζονταν στην Ουγγαρία. Μια λεπτομερής ανάλυση της κατάστασης της απασχόλησης του πληθυσμού σε ηλικία εργασίας δείχνει ότι η απασχόληση και η οικονομική δραστηριότητα έχουν αυξηθεί στην Ουγγαρία σε όλες τις ηλικιακές ομάδες άνω των 45 ετών. Η ίδια τάση ισχύει και για τους συνταξιούχους άνω των 65 ετών· είναι εκείνοι που επιστρέφουν μαζικά στην αγορά εργασίας και αρχίζουν να αναζητούν απασχόληση. Η παρουσία στην αγορά εργασίας των ηλικιακών ομάδων που πλησιάζουν στη συνταξιοδότηση στην Ουγγαρία υπερβαίνει σημαντικά τον μέσο όρο της ΕΕ. Η ηλικία συνταξιοδότησης των 60 ετών για τους άνδρες και των 55 ετών για τις γυναίκες που ίσχυε παλαιότερα αυξήθηκε ομοιόμορφα στα 65 έτη, ενώ έπαψαν να υπάρχουν διάφοροι τρόποι πρόωρης συνταξιοδότησης. Η μόνη εξαίρεση σε αυτό είναι το πρόγραμμα «Γυναίκες στα 40», το οποίο επιτρέπει στις γυναίκες να εγκαταλείπουν την αγορά εργασίας πριν από την ηλικία συνταξιοδότησης, εφόσον έχουν συμπληρώσει 40 έτη εργασίας. Ταυτόχρονα, η πείρα δείχνει ότι ένα πολύ σημαντικό ποσοστό των γυναικών στη συνέχεια επιστρέφουν στην αγορά εργασίας και ασκούν επαγγελματική δραστηριότητα επιπλέον της σύνταξής τους. Μπορεί επίσης να αποτελεί προφανή σύνδεση με το πρόγραμμα «Γυναίκες στα 40» το γεγονός ότι η επαγγελματική ενασχόληση μετά τη συνταξιοδότηση έχει επεκταθεί δυναμικά τα τελευταία χρόνια. Επίσης, ο αριθμός των ανδρών εργαζομένων ηλικίας άνω των 50 ετών υπερβαίνει σταθερά αυτόν των γυναικών, ενώ το ποσοστό ανεργίας στην πρεσβύτερη ηλικιακή ομάδα είναι χαμηλότερο από τον μέσο όρο.

4.7Πολωνία: Όσοι, παρά τη συμπλήρωση της ηλικίας συνταξιοδότησης, εξακολουθούν να εργάζονται και δεν λαμβάνουν σύνταξη απαλλάσσονται από τον φόρο εισοδήματος φυσικών προσώπων για μέρος του εισοδήματός τους. Οι γυναίκες άνω των 60 ετών και οι άνδρες άνω των 65 ετών δικαιούνται φοροαπαλλαγή εάν δεν λαμβάνουν προσωπική σύνταξη ή σύνταξη επιζώντων την οποία θα μπορούσαν να έχουν κατοχυρώσει. Συγκεκριμένα, η απαλλαγή ισχύει για εισοδήματα από συμβάσεις εργασίας, οικονομικές δραστηριότητες που υπόκεινται σε ενιαίο φορολογικό συντελεστή 19 %, με προνομιακό συντελεστή 5 % (γνωστή και ως φοροαπαλλαγή «IP Box»), καθώς και για κατ’ αποκοπή καταβολή επί των καταγεγραμμένων εισοδημάτων, υπό την προϋπόθεση ότι ο φορολογούμενος είναι υπόχρεος καταβολής εισφορών κοινωνικής ασφάλισης επί του εν λόγω εισοδήματος. Η απαλλαγή αυτή μπορεί να χρησιμοποιηθεί εάν το ύψος του εισοδήματος δεν υπερβαίνει τα 85.528 πολωνικά ζλότι κατά το φορολογικό έτος. Επίσης, όσοι λαμβάνουν σύνταξη μπορούν να εγγράφονται ως άτομα που αναζητούν εργασία στο ταμείο ανεργίας. Το κόστος των θέσεων εργασίας για τους ηλικιωμένους μπορεί να επιστραφεί εν μέρει από δημόσιους πόρους.

4.8Σουηδία: Ελαστική σύνταξη – Σύνταξη δικαιούνται όσοι έχουν συμπληρώσει τουλάχιστον το 63ο έτος. Μπορούν να επιλέγουν να λαμβάνουν μέρος της σύνταξής ίσο με 25 %, 50 %, 75 % ή και 100 %. Μπορούν να λαμβάνουν σύνταξη και να εργάζονται ταυτόχρονα, και εάν κάποιος αλλάξει γνώμη και επιθυμεί να εργαστεί με καθεστώς πλήρους απασχόλησης, μπορεί επίσης να διακόψει την καταβολή της σύνταξής του. Από το 2023, οι εργαζόμενοι στη Σουηδία έχουν το δικαίωμα να εργάζονται μέχρι την ηλικία των 69 ετών ― πέραν δε αυτής της ηλικίας, απαιτείται η συγκατάθεση του εργοδότη.

Βρυξέλλες, 4 Φεβρουαρίου 2025.

Η πρόεδρος του τμήματος «Απασχόληση, κοινωνικές υποθέσεις, δικαιώματα του πολίτη»

Cinzia DEL RIO

_____________

(1)    Γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Προαγωγή της ευρωπαϊκής αλληλεγγύης μεταξύ των γενεών»   (ΕΕ C, C/2024/6869 της 28.11.2024) .

(2)     https://ec.europa.eu/social/main.jsp?catId=1606&langId=en .

(3)     ΕΕ C 349 της 29.9.2023, σ. 28 .

(4)    Βλ. επίσης τη γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Προαγωγή της ευρωπαϊκής αλληλεγγύης μεταξύ των γενεών» , σημείο 1.4 (ΕΕ C, C/2024/6869 της 28.11.2024).

(5)     https://www.etuc.org/sites/default/files/circular/file/2019-07/European%20Social%20Partners%E2%80%99%20Autonomous%20Framework%20Agreement%20on%20Active%20Ageing.pdf .

(6)    Βλ. επίσης τη γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Προαγωγή της ευρωπαϊκής αλληλεγγύης μεταξύ των γενεών» , σημείο 1.4 (ΕΕ C, C/2024/6869 της 28.11.2024).

(7)    Βλ. επίσης τη γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Προαγωγή της ευρωπαϊκής αλληλεγγύης μεταξύ των γενεών» , σημείο 1.4 (ΕΕ C, C/2024/6869 της 28.11.2024).

(8)     Demography of Europe – 2023 edition (Δημογραφία της Ευρώπης – έκδοση 2023), που παρατίθεται στη γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Ο αντίκτυπος της δημογραφίας στην κοινωνική Ευρώπη» (ΕΕ C, C/2024/6867 της 28.11.2024) .

(9)     Projected old-age dependency ratio (Προβλεπόμενος λόγος εξάρτησης των ηλικιωμένων), που παρατίθεται στη γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Ο αντίκτυπος της δημογραφίας στην κοινωνική Ευρώπη» (ΕΕ C, C/2024/6867 της 28.11.2024) .

(10)    Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 2024 Ageing report (Έκθεση του 2024 με θέμα τη δημογραφική γήρανση), σ. 4.

(11)    Βλ. επίσης γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Προαγωγή της ευρωπαϊκής αλληλεγγύης μεταξύ των γενεών» (ΕΕ C, C/2024/6869 της 28.11.2024) .

(12)    Βλ. επίσης γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Προαγωγή της ευρωπαϊκής αλληλεγγύης μεταξύ των γενεών» , σημείο 3.1 (ΕΕ C, C/2024/6869 της 28.11.2024) .

(13)    Π.χ. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7732046/ .

(14)    Βλ. επίσης γνωμοδότηση της ΕΟΚΕ με θέμα «Προαγωγή της ευρωπαϊκής αλληλεγγύης μεταξύ των γενεών» , σημείο 1.4 (ΕΕ C, C/2024/6869 της 28.11.2024) .

(15)     https://www.etuc.org/sites/default/files/circular/file/2019-07/European%20Social%20Partners%E2%80%99%20Autonomous%20Framework%20Agreement%20on%20Active%20Ageing.pdf .

(16)     ΕΕ C 349 της 29.9.2023, σ. 28 .