Choose the experimental features you want to try

This document is an excerpt from the EUR-Lex website

Document 62025CJ0600

Απόφαση του Δικαστηρίου (έβδομο τμήμα) της 24ης Σεπτεμβρίου 2026.
M. P. M. κατά Ministerstvo na zemedelieto i hranite κ.λπ.
Αίτηση του Varhoven administrativen sad για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως.
Προδικαστική παραπομπή – Γεωργία – Κοινή γεωργική πολιτική (ΚΓΠ) – Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Αγροτικής Ανάπτυξης (ΕΓΤΑΑ) – Μέτρα στήριξης της αγροτικής ανάπτυξης – Κανονισμός (ΕΚ) 1974/2006 – Άρθρο 47 – Σύμβαση μίσθωσης ή αγρομίσθωσης – Σύμβαση μίσθωσης συναφθείσα μεταξύ δημοτικής αρχής και δικαιούχου ενίσχυσης – Πενταετείς δεσμεύσεις – Καταγγελία της σύμβασης μίσθωσης κατόπιν νομοθετικής μεταρρύθμισης – Υποχρέωση επιστροφής μέρους ή του συνόλου της ληφθείσας ενίσχυσης – Αδυναμία προσαρμογής των δεσμεύσεων σε νέα κατάσταση της οικείας εκμετάλλευσης – Έννοιες της “ανωτέρας βίας” και των “εξαιρετικών περιπτώσεων” – Αρχές του δικαίου της Ένωσης – Ευθύνη των κρατών μελών για ζημίες που προκαλούνται σε ιδιώτες από παραβιάσεις του δικαίου της Ένωσης – Προϋποθέσεις θεμελίωσης – Διάταξη η οποία αποσκοπεί στην απονομή δικαιωμάτων στους ιδιώτες.
Υπόθεση C-600/25.

Court reports – general – 'Information on unpublished decisions' section

ECLI identifier: ECLI:EU:C:2026:794

Προσωρινό κείμενο

ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ (έβδομο τμήμα)

της 24ης Σεπτεμβρίου 2026 (*)

« Προδικαστική παραπομπή – Γεωργία – Κοινή γεωργική πολιτική (ΚΓΠ) – Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Αγροτικής Ανάπτυξης (ΕΓΤΑΑ) – Μέτρα στήριξης της αγροτικής ανάπτυξης – Κανονισμός (ΕΚ) 1974/2006 – Άρθρο 47 – Σύμβαση μίσθωσης ή αγρομίσθωσης – Σύμβαση μίσθωσης συναφθείσα μεταξύ δημοτικής αρχής και δικαιούχου ενίσχυσης – Πενταετείς δεσμεύσεις – Καταγγελία της σύμβασης μίσθωσης κατόπιν νομοθετικής μεταρρύθμισης – Υποχρέωση επιστροφής μέρους ή του συνόλου της ληφθείσας ενίσχυσης – Αδυναμία προσαρμογής των δεσμεύσεων σε νέα κατάσταση της οικείας εκμετάλλευσης – Έννοιες της “ανωτέρας βίας” και των “εξαιρετικών περιπτώσεων” – Αρχές του δικαίου της Ένωσης – Ευθύνη των κρατών μελών για ζημίες που προκαλούνται σε ιδιώτες από παραβιάσεις του δικαίου της Ένωσης – Προϋποθέσεις θεμελίωσης – Διάταξη η οποία αποσκοπεί στην απονομή δικαιωμάτων στους ιδιώτες »

Στην υπόθεση C‑600/25,

με αντικείμενο αίτηση προδικαστικής αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, που υπέβαλε το Varhoven administrativen sad (Ανώτατο Διοικητικό Δικαστήριο, Βουλγαρία) με απόφαση της 10ης Σεπτεμβρίου 2025, η οποία περιήλθε στο Δικαστήριο στις 10 Σεπτεμβρίου 2025, στο πλαίσιο της δίκης

M. P. M.

κατά

Ministerstvo na zemedelieto i hranite,

Darzhaven fond «Zemedelie» – Sofia,

Varhoven administrativen sad,

ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (έβδομο τμήμα),

συγκείμενο από τους F. Schalin, πρόεδρο τμήματος, M. Gavalec (εισηγητή) και Z. Csehi, δικαστές,

γενικός εισαγγελέας: A. Biondi

γραμματέας: A. Calot Escobar

έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία,

λαμβάνοντας υπόψη τις παρατηρήσεις που υπέβαλαν:

–        o M. P. M., εκπροσωπούμενος από την K. Boncheva, advokat,

–        η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, εκπροσωπούμενη από τις F. Calvo Langdon και G. Koleva και τον Μ. Κωνσταντινίδη,

κατόπιν της αποφάσεως που έλαβε, αφού άκουσε τον γενικό εισαγγελέα, να εκδικάσει την υπόθεση χωρίς ανάπτυξη προτάσεων,

εκδίδει την ακόλουθη

Απόφαση

1        Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία, αφενός, του άρθρου 47, παράγραφος 1, του κανονισμού (EK) 1974/2006 της Επιτροπής, της 15ης Δεκεμβρίου 2006, για τη θέσπιση λεπτομερών κανόνων εφαρμογής του Κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1698/2005 του Συμβουλίου για τη στήριξη της αγροτικής ανάπτυξης από το Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Αγροτικής Ανάπτυξης (ΕΓΤΑΑ) (ΕΕ 2006, L 368, σ. 15), όπως τροποποιήθηκε με τον κανονισμό (EK) 434/2007 της Επιτροπής, της 20ής Απριλίου 2007 (ΕΕ 2007, L 104, σ. 8) (στο εξής: κανονισμός 1974/2006), σε συνδυασμό με την αιτιολογική σκέψη 37 του κανονισμού 1974/2006, και, αφετέρου, του άρθρου 2, παράγραφος 2, του κανονισμού (ΕΕ) 1306/2013 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 17ης Δεκεμβρίου 2013, σχετικά με τη χρηματοδότηση, τη διαχείριση και την παρακολούθηση της κοινής γεωργικής πολιτικής και την κατάργηση των κανονισμών (ΕΟΚ) αριθ. 352/78, (ΕΚ) αριθ. 165/94, (ΕΚ) αριθ. 2799/98, (ΕΚ) αριθ. 814/2000, (ΕΚ) αριθ. 1290/2005 και (ΕΚ) αριθ. 485/2008 του Συμβουλίου (ΕΕ 2013, L 347, σ. 549), σε συνδυασμό με την αιτιολογική σκέψη 5 του κανονισμού 1306/2013.

2        Η αίτηση αυτή υποβλήθηκε στο πλαίσιο ένδικης διαφοράς μεταξύ, αφενός, του M. P. M., Βούλγαρου γεωργού, και, αφετέρου, του Ministerstvo na zemedelieto i hranite (Υπουργείου Γεωργίας και Τροφίμων, Βουλγαρία), του Darzhaven fond «Zemedelie» – Sofia (Εθνικού Γεωργικού Ταμείου – Σόφια, Βουλγαρία) (στο εξής: Εθνικό Γεωργικό Ταμείο) και του Varhoven administrativen sad (Ανωτάτου Διοικητικού Δικαστηρίου, Βουλγαρία), με αντικείμενο αίτημα αποκατάστασης της ζημίας που ο πρώτος φρονεί ότι υπέστη λόγω του ότι υποχρεώθηκε να επιστρέψει το 50 % του ποσού των γεωργικών επιδοτήσεων που είχε λάβει.

 Το νομικό πλαίσιο

 Το δίκαιο της Ένωσης

 Ο κανονισμός 1698/2005

3        Ο κανονισμός (EK) 1698/2005 του Συμβουλίου, της 20ής Σεπτεμβρίου 2005, για τη στήριξη της αγροτικής ανάπτυξης από το Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Αγροτικής Ανάπτυξης (ΕΓΤΑΑ) (ΕΕ 2005, L 277, σ. 1), καταργήθηκε με τον κανονισμό (ΕΕ) 1305/2013 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 17ης Δεκεμβρίου 2013, για τη στήριξη της αγροτικής ανάπτυξης από το Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Αγροτικής Ανάπτυξης (ΕΓΤΑΑ) και την κατάργηση του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1698/2005 του Συμβουλίου (ΕΕ 2013, L 347, σ. 487). Παρά ταύτα, σύμφωνα με το άρθρο 88, δεύτερο εδάφιο, του κανονισμού 1305/2013, ο κανονισμός 1698/2005 εξακολουθεί να εφαρμόζεται στις πράξεις που υλοποιούνται σύμφωνα με τα προγράμματα που εγκρίθηκαν από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή δυνάμει του τελευταίου αυτού κανονισμού πριν από την 1η Ιανουαρίου 2014.

4        Το άρθρο 36 του κανονισμού 1698/2005, το οποίο φέρει τον τίτλο «Μέτρα», ορίζει τα εξής:

«Η στήριξη βάσει του παρόντος τμήματος αφορά τα ακόλουθα μέτρα:

α)      Μέτρα που στοχεύουν στην αειφορική χρήση της γεωργικής γης μέσω:

i)      ενισχύσεων για φυσικά μειονεκτήματα στους γεωργούς ορεινών περιοχών,

ii)      ενισχύσεων στους γεωργούς περιοχών με μειονεκτήματα, εκτός των ορεινών περιοχών,

[...]».

5        Το άρθρο 37 του κανονισμού αυτού, το οποίο φέρει τον τίτλο «Ενισχύσεις για φυσικά μειονεκτήματα σε ορεινές περιοχές και ενισχύσεις σε άλλες περιοχές με μειονεκτήματα», προβλέπει στις παραγράφους 1 και 2 τα εξής:

«1.      Οι ενισχύσεις που προβλέπονται στο άρθρο 36 στοιχείο α) σημεία i) και ii) χορηγούνται ετησίως ανά εκτάριο χρησιμοποιούμενης γεωργικής έκτασης [...] κατά την έννοια της απόφασης 2000/115/ΕΚ της Επιτροπής, της 24ης Νοεμβρίου 1999, σχετικά με τους ορισμούς των χαρακτηριστικών, τον κατάλογο των γεωργικών προϊόντων, τις εξαιρέσεις και τις περιφέρειες και περιοχές όσον αφορά τις έρευνες για τη διάρθρωση των γεωργικών εκμεταλλεύσεων [(ΕΕ 2000, L 38, σ. 1)].

Οι ενισχύσεις θα πρέπει να αντισταθμίζουν το πρόσθετο κόστος και το διαφυγόν εισόδημα των γεωργών που απορρέει από το μειονέκτημα της συγκεκριμένης περιοχής για τη γεωργική παραγωγή.

2.      Οι ενισχύσεις χορηγούνται σε γεωργούς οι οποίοι αναλαμβάνουν τη δέσμευση να συνεχίσουν τη γεωργική δραστηριότητά τους στις περιοχές που προσδιορίζονται σύμφωνα με το άρθρο 50, παράγραφοι 2 και 3, επί πέντε τουλάχιστον έτη από την πρώτη πληρωμή.»

 Ο κανονισμός 1974/2006

6        Ο κανονισμός 1974/2006 καταργήθηκε με τον κατ’ εξουσιοδότηση κανονισμό (ΕΕ) 807/2014 της Επιτροπής, της 11ης Μαρτίου 2014, για τη συμπλήρωση του κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 1305/2013 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για τη στήριξη της αγροτικής ανάπτυξης από το Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Αγροτικής Ανάπτυξης (ΕΓΤΑΑ) και για τη θέσπιση μεταβατικών διατάξεων (ΕΕ 2014, L 227, σ. 1). Πλην όμως, σύμφωνα με το άρθρο 19, δεύτερο εδάφιο, του εν λόγω κατ’ εξουσιοδότηση κανονισμού, ο κανονισμός 1974/2006 εξακολουθεί να εφαρμόζεται στις πράξεις που υλοποιούνται σύμφωνα με προγράμματα εγκεκριμένα από την Επιτροπή βάσει του κανονισμού 1698/2005 πριν από την 1η Ιανουαρίου 2014.

7        Η αιτιολογική σκέψη 37 του κανονισμού 1974/2006 έχει ως εξής:

«Είναι αναγκαίο να θεσπιστούν κοινοί κανόνες για μια σειρά μέτρων, ιδίως όσον αφορά στην υλοποίηση ολοκληρωμένων πράξεων και επενδυτικών μέτρων, στη μεταβίβαση μιας εκμετάλλευσης κατά την περίοδο εκπλήρωσης μιας δέσμευσης που έχει αναληφθεί ως προϋπόθεση για τη χορήγηση συνδρομής, στην αύξηση της έκτασης της εκμετάλλευσης και στον ορισμό των διαφόρων περιπτώσεων ανωτέρας βίας ή των εξαιρετικών περιπτώσεων.»

8        Το άρθρο 47 του εν λόγω κανονισμού έχει ως εξής:

«1.      Τα κράτη μέλη δύνανται να κάνουν δεκτές τις ακόλουθες ιδίως περιπτώσεις ανωτέρας βίας ή εξαιρετικές περιπτώσεις, και παραιτούνται συνεπακολούθως από την απαίτηση επιστροφής, εν όλω ή εν μέρει, της ενίσχυσης που έλαβε ο δικαιούχος:

α)      θάνατος του δικαιούχου·

β)      μακροχρόνια ανικανότητα του δικαιούχου προς εργασία·

γ)      απαλλοτρίωση σημαντικού τμήματος της εκμετάλλευσης, εφόσον αυτή δεν ήταν προβλέψιμη την ημέρα της ανάληψης της δέσμευσης·

δ)      σοβαρή φυσική καταστροφή που έπληξε σημαντικά τη γεωργική έκταση της εκμετάλλευσης·

ε)      καταστροφή, λόγω ατυχήματος, των κτιρίων της εκμετάλλευσης που προορίζονταν για την εκτροφή των ζώων·

στ)      επιζωοτία που προσβάλλει το σύνολο ή μέρος του ζωϊκού κεφαλαίου του κατόχου της εκμετάλλευσης.

2.      Οι περιπτώσεις ανωτέρας βίας ή οι εξαιρετικές περιπτώσεις κοινοποιούνται εγγράφως στην αρμόδια αρχή από τον δικαιούχο ή από τον έλκοντα εξ αυτού δικαιώματα, μαζί με τα σχετικά αποδεικτικά στοιχεία που κρίνονται ικανοποιητικά από την εν λόγω αρχή, εντός δέκα εργασίμων ημερών από τη στιγμή που ο δικαιούχος ή ο έλκων εξ αυτού δικαιώματα είναι σε θέση να προβεί στην εν λόγω κοινοποίηση.»

 Ο κανονισμός 1305/2013

9        Το άρθρο 47 του κανονισμού 1305/2013, το οποίο φέρει τον τίτλο «Κανόνες για τις εκτατικές ενισχύσεις», ορίζει στην παράγραφο 4 τα εξής:

«Σε περιπτώσεις ανωτέρας βίας και εξαιρετικών περιστάσεων, σύμφωνα με το άρθρο 2 του κανονισμού [1306/2013] δεν απαιτείται επιστροφή της εισπραχθείσας ενίσχυσης.»

 Ο κανονισμός 1306/2013

10      Η αιτιολογική σκέψη 5 του κανονισμού 1306/2013 έχει ως εξής:

«Προκειμένου να διασφαλιστεί συνεκτικότητα μεταξύ των πρακτικών των κρατών μελών και μια εναρμονισμένη εφαρμογή της ρήτρας περί ανωτέρας βίας από τα κράτη μέλη, ο παρών κανονισμός θα πρέπει να προβλέπει, όπου κρίνεται σκόπιμο, εξαιρέσεις σε περιπτώσεις ανωτέρας βίας και εξαιρετικών περιστάσεων καθώς και έναν ενδεικτικό κατάλογο πιθανών περιπτώσεων ανωτέρας βίας και εξαιρετικών περιστάσεων που θα πρέπει να αναγνωρίζονται από τις εθνικές αρμόδιες αρχές. Οι εν λόγω αρχές θα πρέπει να λαμβάνουν αποφάσεις σχετικά με περιπτώσεις ανωτέρας βίας και εξαιρετικών περιστάσεων, κατά περίπτωση, βάσει αποδεικτικών στοιχείων, και εφαρμόζοντας την αρχή της ανωτέρας βίας στο πλαίσιο του γεωργικού δικαίου της Ένωσης, συμπεριλαμβανομένης της νομολογίας του Δικαστηρίου.»

11      Το άρθρο 2 του κανονισμού αυτού, το οποίο φέρει τον τίτλο «Όροι που χρησιμοποιούνται στον παρόντα κανονισμό», ορίζει στην παράγραφο 2 τα εξής:

«Για τους σκοπούς της χρηματοδότησης, διαχείρισης και ελέγχου της [κοινής γεωργικής πολιτικής (ΚΓΠ)], μπορούν να αναγνωρίζονται ως “ανωτέρα βία” και “εξαιρετικές περιπτώσεις” οι ακόλουθες ιδίως περιπτώσεις:

α)      θάνατος του δικαιούχου·

β)      μακροχρόνια ανικανότητα του δικαιούχου προς εργασία·

γ)      σοβαρή φυσική καταστροφή που προκαλεί σημαντική ζημιά στην εκμετάλλευση·

δ)      καταστροφή, λόγω ατυχήματος, κτιρίων της εκμετάλλευσης που χρησιμοποιούνται για την εκτροφή ζώων·

ε)      επιζωοτία ή νόσος των φυτών που πλήττει αντιστοίχως ένα μέρος ή το σύνολο των ζώων ή των καλλιεργειών του δικαιούχου·

στ)      απαλλοτρίωση του συνόλου ή σημαντικού τμήματος της εκμετάλλευσης, εφόσον δεν ήταν προβλέψιμη κατά την ημέρα υποβολής της αίτησης.»

12      Το άρθρο 121 του εν λόγω κανονισμού ορίζει τα εξής:

«1.      Ο παρών κανονισμός αρχίζει να ισχύει την ημέρα της δημοσίευσής του στην Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Εφαρμόζεται από την 1η Ιανουαρίου 2014.

2.      Ωστόσο, οι ακόλουθες διατάξεις εφαρμόζονται από τις κάτωθι αναφερόμενες ημερομηνίες:

α)      τα άρθρα 7, 8, 16, 25, 26 και 43 από τις 16 Οκτωβρίου 2013·

β)      τα άρθρα 18 και 40, για τις δαπάνες που πραγματοποιούνται από τις 16 Οκτωβρίου 2013·

γ)      το άρθρο 52 από την 1η Ιανουαρίου 2015.»

 Το βουλγαρικό δίκαιο

 Ο νόμος περί κυριότητας και χρήσης των γεωργικών γαιών

13      Το άρθρο 37i του Zakon za sobstvenostta i polzvaneto na zemedelskite zemi (νόμου περί κυριότητας και χρήσης των γεωργικών γαιών) (DV αριθ. 17, της 1ης Μαρτίου 1991) προβλέπει στις παραγράφους 1 και 4 τα εξής:

«(1)      Οι βοσκότοποι, οι χορτολιβαδικές εκτάσεις και οι λειμώνες του Darzhaven pozemlen fond (κρατικού ταμείου ακίνητης περιουσίας, Βουλγαρία) και του δημοτικού ταμείου ακίνητης περιουσίας εκμισθώνονται με σύμβαση μίσθωσης ή αγρομίσθωσης, σύμφωνα με το άρθρο 24a, παράγραφος 2, στους κυρίους ή στους χρήστες εκμεταλλεύσεων εκτροφής ζώων βοσκής τα οποία είναι δηλωμένα στο ολοκληρωμένο σύστημα πληροφόρησης της Balgarska agentsia po bezopasnost na hranite [(βουλγαρικής Αρχής για την ασφάλεια των τροφίμων)], βάσει του αριθμού και του είδους των δηλωμένων ζώων, έναντι ποσού καθοριζόμενου από μηχανισμό της αγοράς. Οι βοσκότοποι, οι χορτολιβαδικές εκτάσεις και οι λειμώνες του κρατικού ή του δημοτικού ταμείου ακίνητης περιουσίας εκμισθώνονται με σύμβαση μίσθωσης ή αγρομίσθωσης σε πρόσωπα μη έχοντα φορολογικές οφειλές ούτε οφειλές προς το εθνικό γεωργικό ταμείο, το κρατικό ή το δημοτικό ταμείο ακίνητης περιουσίας ούτε υποχρεώσεις επί εκτάσεως γης βάσει του άρθρου 37c, παράγραφος 3, σημείο 2.

[...]

(4)      Οι βοσκότοποι, οι χορτολιβαδικές εκτάσεις και οι λειμώνες κατανέμονται μεταξύ εκείνων που έχουν σχετικό δικαίωμα και διατηρούν εκτροφεία δηλωμένα στην οικεία περιοχή, βάσει του αριθμού και του είδους των δηλωμένων ζώων βοσκής, ανάλογα με τους βοσκοτόπους, τις χορτολιβαδικές εκτάσεις και τους λειμώνες που βρίσκονται υπό κατοχή ή χρήση δυνάμει νόμιμου τίτλου, αλλά με ανώτατο όριο τα 15 δεκάρια ανά μονάδα ζωικού κεφαλαίου σε ιδιοκτησία της πρώτης έως και της έβδομης κατηγορίας και/ή τα 30 δεκάρια ανά μονάδα ζωικού κεφαλαίου σε ιδιοκτησία της όγδοης έως και της δέκατης κατηγορίας. Τα επιλέξιμα πρόσωπα που εκτρέφουν βοοειδή για την παραγωγή κρέατος καθώς και ζώα ανήκοντα σε γηγενείς (αυτόχθονες) φυλές λαμβάνουν έως και 20 δεκάρια ανά ζωική μονάδα σε ιδιοκτησία της πρώτης έως και της έβδομης κατηγορίας και έως 40 δεκάρια ανά ζωική μονάδα σε ιδιοκτησία της όγδοης έως και της δέκατης κατηγορίας. Στους δικαιούχους που εκτρέφουν βοοειδή για το γάλα ή το κρέας, προβατοειδή και/ή αιγοειδή εγκριθέντα για στήριξη στο πλαίσιο των δραστηριοτήτων των επιμέρους μέτρων “Ενισχύσεις για τη μετάβαση στη βιολογική γεωργία” και “Ενισχύσεις για τη διατήρηση της βιολογικής γεωργίας” που περιλαμβάνονται στο τμήμα “βιολογική κτηνοτροφία” χορηγούνται εκτάσεις βάσει αναλογίας έως 0,15 μονάδας ζωικού κεφαλαίου ανά εκτάριο, ανεξαρτήτως της κατηγορίας ιδιοκτησίας.»

 Ο τροποποιητικός νόμος

14      Στις 11 Αυγούστου 2015 δημοσιεύθηκε στην Darzhaven vestnik αριθ. 61 νόμος για την τροποποίηση του νόμου περί κυριότητας και χρήσης των γεωργικών γαιών (στο εξής: τροποποιητικός νόμος). Η παράγραφος 15 των μεταβατικών και τελικών διατάξεων του τροποποιητικού νόμου ορίζει τα εξής:

«(1)      Οι δικαιούχοι οι οποίοι συνήψαν, πριν από τις 24 Φεβρουαρίου 2015, συμβάσεις μίσθωσης ή αγρομίσθωσης βοσκοτόπων, χορτολιβαδικών εκτάσεων και λειμώνων που ανήκουν στο κρατικό ή στο δημοτικό ταμείο ακίνητης περιουσίας υποχρεούνται να εναρμονίσουν τις συμβάσεις προς τις απαιτήσεις του άρθρου 37i, παράγραφοι 1 και 4, πριν από την 1η Φεβρουαρίου 2016.

(2)       Οι δικαιούχοι οι οποίοι έχουν λάβει έγκριση στο πλαίσιο του τμήματος στο οποίο αναφέρεται το άρθρο 3, παράγραφος 3, της κανονιστικής απόφασης 4 της 24ης Φεβρουαρίου 2015, σχετικά με την εφαρμογή του μέτρου 11 “Βιολογική γεωργία” του προγράμματος αγροτικής ανάπτυξης 2014-2020 [...] και οι οποίοι είχαν συνάψει, πριν από τις 24 Φεβρουαρίου 2015, συμβάσεις μίσθωσης ή αγρομίσθωσης βοσκοτόπων, χορτολιβαδικών εκτάσεων και λειμώνων του κρατικού ή του δημοτικού ταμείου ακίνητης περιουσίας, των οποίων δε όλα τα ζώα βοσκής και όλοι οι βοσκότοποι έχουν εγκριθεί για στήριξη, υποχρεούνται, πριν από την 1η Φεβρουαρίου 2016, να εναρμονίσουν τις συμβάσεις προς τις απαιτήσεις του άρθρου 37i, παράγραφος 1, τηρώντας την αναλογία της κατ’ ελάχιστον 0,15 ζωικής μονάδας ανά εκτάριο, ανεξαρτήτως κατηγορίας.

(3)      Οι συμβάσεις μίσθωσης ή αγρομίσθωσης βοσκοτόπων, χορτολιβαδικών εκτάσεων και λειμώνων που ανήκουν στο κρατικό ή στο δημοτικό ταμείο ακίνητης περιουσίας, οι οποίες δεν έχουν εναρμονιστεί προς τις ως άνω απαιτήσεις εντός της προβλεπόμενης στις παραγράφους 1 ή 2 προθεσμίας, καταγγέλλονται από τον δήμαρχο ή από τον διευθυντή [της περιφερειακής διεύθυνσης γεωργίας (Βουλγαρία)].

[...]»

 Η υπουργική απόφαση 11/2008

15      Η Naredba no 11 za usloviata i reda za prilagane na myarka 211 «Plashtania na zemedelski stopani za prirodni ogranichenia v planinskite rayoni» i myarka 212 «Plashtania na zemedelski stopani v rayoni s ogranichenia, razlichni ot planinskite rayoni» ot Programata za razvitie na selskite rayoni za perioda 2007 – 2013 (υπουργική απόφαση αριθ. 11, σχετικά με τις προϋποθέσεις και τις λεπτομέρειες εφαρμογής του μέτρου 211 «Ενισχύσεις για φυσικά μειονεκτήματα στους γεωργούς ορεινών περιοχών» και του μέτρου 212 «Ενισχύσεις στους γεωργούς περιοχών με μειονεκτήματα, εκτός των ορεινών περιοχών» του προγράμματος αγροτικής ανάπτυξης για την περίοδο 2007-2013), της 3ης Απριλίου 2008 (DV αριθ. 40, της 18ης Απριλίου 2008), όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης (στο εξής: υπουργική απόφαση 11/2008), προβλέπει στο άρθρο 1, παράγραφος 1:

«Η παρούσα υπουργική απόφαση ρυθμίζει τις προϋποθέσεις και τις λεπτομέρειες εφαρμογής των ακόλουθων μέτρων του προγράμματος αγροτικής ανάπτυξης 2007-2013, το οποίο χρηματοδοτείται από το [Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Αγροτικής Ανάπτυξης (ΕΓΤΑΑ)]:

1.      “Ενισχύσεις για φυσικά μειονεκτήματα στους γεωργούς ορεινών περιοχών”·

2.      “Ενισχύσεις στους γεωργούς περιοχών με μειονεκτήματα, εκτός των ορεινών περιοχών”.»

16      Κατά το άρθρο 2 της υπουργικής απόφασης 11/2008, οι γεωργοί που έχουν υποβάλει αίτηση για στήριξη στο πλαίσιο ενός από τα μέτρα του άρθρου 1, παράγραφος 1, της ίδιας υπουργικής απόφασης πρέπει να ασκούν γεωργική δραστηριότητα στις ορεινές περιοχές ή στις περιοχές με μειονεκτήματα, εκτός των ορεινών, καθ’ όλη τη διάρκεια της στήριξης.

17      Το άρθρο 4, παράγραφος 1, της εν λόγω υπουργικής απόφασης έχει ως εξής:

«Οι αιτούντες στήριξη δυνάμει της παρούσας υπουργικής απόφασης υποχρεούνται:

[...]

3.      να υποβάλλουν κάθε έτος, μετά την πρώτη καταβολή της αντισταθμιστικής ενίσχυσης, αίτηση στήριξης δηλώνοντας εκτάσεις που βρίσκονται στη συγκεκριμένη μειονεκτούσα περιοχή·

[...]».

18      Το άρθρο 14 της υπουργικής απόφασης 11/2008 έχει ως εξής:

«(1)      Ο γεωργός που δεν υποβάλλει αίτηση για οικονομική ενίσχυση κατά τη διάρκεια της πενταετούς περιόδου δέσμευσης αποκλείεται από την καταβολή της ενίσχυσης δυνάμει της παρούσας υπουργικής απόφασης και υποχρεούται να επιστρέψει τα ποσά που εισέπραξε, έως το συγκεκριμένο χρονικό σημείο, ως αντισταθμιστικές πληρωμές για τις μειονεκτούσες περιοχές ή μέρος των ποσών αυτών, αναλόγως του έτους κατά το οποίο έπαυσε να συμμετέχει στα μέτρα, ως εξής:

1)      μετά το πρώτο έτος, κατά 100 %·

2)      μετά το δεύτερο έτος, κατά 75 %·

3)      μετά το τρίτο έτος, κατά 50 %·

4)      μετά το τέταρτο έτος, κατά 25 %.

[...]

(3)      Τα ποσά της παραγράφου 1 ανακτώνται νομιμοτόκως από την κοινοποίηση στον γεωργό της υποχρέωσης επιστροφής του οικείου ποσού μέχρι την ημερομηνία της πραγματικής επιστροφής ή της πραγματικής αφαίρεσης του ποσού.

[...]»

19      Το άρθρο 15 της εν λόγω υπουργικής απόφασης έχει ως εξής:

«(1)      Σε περίπτωση ανωτέρας βίας ή σε εξαιρετικές περιπτώσεις, το άρθρο 14 δεν έχει εφαρμογή και η δέσμευση αίρεται χωρίς να απαιτείται η μερική ή πλήρης επιστροφή της ενίσχυσης που εισέπραξε ο γεωργός.

(2)      Η συνδρομή περίπτωσης ανωτέρας βίας ή εξαιρετικών περιπτώσεων καθώς και τα σχετικά αποδεικτικά στοιχεία (έγγραφα εκδοθέντα από την αρμόδια διοικητική αρχή) κοινοποιούνται εγγράφως στον Οργανισμό πληρωμών του Εθνικού Γεωργικού Ταμείου από τον γεωργό ή από κάθε άλλο εντολοδόχο του γεωργού ή από κληρονόμο του εντός προθεσμίας 10 εργάσιμων ημερών από την ημερομηνία που ο γεωργός, ο εντολοδόχος ή ο κληρονόμος του είναι σε θέση να προβούν στην κοινοποίηση.»

20      Κατά την παράγραφο 1, σημείο 3, των συμπληρωματικών διατάξεων, στο πλαίσιο της οικείας υπουργικής απόφασης, ως «ανωτέρα βία» ή «εξαιρετικές περιπτώσεις» νοούνται:

«α)      ο θάνατος του δικαιούχου·

β)      η μακροχρόνια ανικανότητα του δικαιούχου προς εργασία·

γ)      η απαλλοτρίωση σημαντικού τμήματος της εκμετάλλευσης, εφόσον αυτή δεν ήταν προβλέψιμη την ημέρα της ανάληψης της δέσμευσης·

δ)      δριμεία φυσική καταστροφή που επηρέασε σημαντικά τις εκτάσεις της εκμετάλλευσης·

[...]».

 Ο νόμος περί αστικής ευθύνης του Δημοσίου

21      Το άρθρο 1, παράγραφοι 1 και 2, του Zakon za otgovornostta na darzhavata i obshtinite za vredi (νόμου περί αστικής ευθύνης του Δημοσίου και των οργανισμών τοπικής αυτοδιοίκησης) (DV αριθ. 60, της 5ης Αυγούστου 1988), όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης (στο εξής: νόμος περί αστικής ευθύνης του Δημοσίου), ορίζει τα εξής:

«(1)      Το Δημόσιο και οι οργανισμοί τοπικής αυτοδιοίκησης ευθύνονται για τις ζημίες που υφίστανται οι πολίτες και τα νομικά πρόσωπα ως αποτέλεσμα παράνομων ενεργειών, πράξεων ή παραλείψεων των αρχών και των υπαλλήλων τους κατά την άσκηση ή επ’ ευκαιρία της άσκησης διοικητικής δραστηριότητας.

(2)      Επί των ενδίκων βοηθημάτων που ασκούνται δυνάμει της παραγράφου 1 εφαρμόζεται η διαδικασία που προβλέπεται από τον Administrativnoprotsesualen kodeks [(κώδικα διοικητικής δικονομίας)].»

22      Το άρθρο 2c, παράγραφος 1, σημείο 1, και παράγραφος 2, του νόμου περί αστικής ευθύνης του Δημοσίου προβλέπει τα εξής:

«(1)      Όταν η ζημία οφείλεται σε κατάφωρη παραβίαση του δικαίου της Ένωσης, οι αγωγές εξετάζονται από τα δικαστήρια σύμφωνα με τα οριζόμενα:

1.      στον κώδικα διοικητικής δικονομίας, όσον αφορά τις κατά το άρθρο 1, παράγραφος 1, ζημίες, καθώς και τις ζημίες που προκαλούνται από τη δικαιοδοτική δραστηριότητα των διοικητικών δικαστηρίων και του Varhoven administrativen sad (Ανωτάτου Διοικητικού Δικαστηρίου)·

[...]

(2)      Η αγωγή κατά την έννοια της παραγράφου 1 που στρέφεται κατά πλειόνων εναγομένων εξετάζεται σύμφωνα με τις διατάξεις του κώδικα διοικητικής δικονομίας εάν διάδικος είναι διοικητικό πρωτοδικείο, το Varhoven administrativen sad (Ανώτατο Διοικητικό Δικαστήριο) ή νομικό πρόσωπο για ζημίες που προκαλούνται στο πλαίσιο διοικητικής δραστηριότητας ή επ’ ευκαιρία αυτής.»

23      Κατά το άρθρο 4, παράγραφος 2, του νόμου περί αστικής ευθύνης του Δημοσίου, «[ό]ταν η αγωγή ασκείται κατά πλειόνων εναγομένων, αυτοί ευθύνονται αλληλεγγύως και εις ολόκληρον».

 Ο νόμος περί ενοχών και συμβάσεων

24      Το άρθρο 53 του Zakon za zadalzheniyata i dogovorite (νόμου περί ενοχών και συμβάσεων), όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης, ορίζει τα εξής:

«Εάν η ζημία έχει προκληθεί από περισσότερα πρόσωπα, τα πρόσωπα αυτά ευθύνονται εις ολόκληρον.»

25      Κατά το άρθρο 122 του νόμου περί ενοχών και συμβάσεων, όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης:

«Ο δανειστής μπορεί να απαιτήσει την καταβολή ολόκληρης της παροχής από οποιονδήποτε συνοφειλέτη.

[...]»

 Ο κώδικας διαδικασίας για ζητήματα φόρων και κοινωνικοασφαλιστικών εισφορών

26      Το άρθρο 162 του Danachno-osiguritelen protsesualen kodeks (κώδικα διαδικασίας για ζητήματα φόρων και κοινωνικοασφαλιστικών εισφορών), όπως ίσχυε κατά τον χρόνο των πραγματικών περιστατικών της διαφοράς της κύριας δίκης, έχει ως εξής:

«(1)      Οι απαιτήσεις του Δημοσίου και των οργανισμών τοπικής αυτοδιοίκησης είναι είτε δημοσίου είτε ιδιωτικού δικαίου.

(2)      Δημοσίου δικαίου απαιτήσεις του Δημοσίου και των οργανισμών τοπικής αυτοδιοίκησης είναι οι απαιτήσεις:

[...]

8.      [...] για αχρεωστήτως καταβληθέντα και υπερβάλλοντα καταβληθέντα ποσά, καθώς και για αχρεωστήτως εισπραχθέντες ή αποκτηθέντες πόρους στο πλαίσιο έργων που χρηματοδοτούνται από κονδύλια της Ευρωπαϊκής Ένωσης, συμπεριλαμβανομένης της σχετικής εθνικής συγχρηματοδότησης, που προκύπτουν βάσει διοικητικής πράξης, συμπεριλαμβανομένων των δημοσιονομικών διορθώσεων, των υπερβαλλουσών προκαταβολών, των υπερβάσεων ποσοστιαίων περιορισμών οι οποίοι καθορίζονται στον προϋπολογισμό του έργου, της διασταυρούμενης χρηματοδότησης καθώς και των προστίμων και άλλων χρηματικών κυρώσεων που προβλέπονται από την εθνική νομοθεσία και το δίκαιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης·

9.      [...] οι τόκοι επί των απαιτήσεων που αναφέρονται στα σημεία 1 έως 8.»

 Η διαφορά της κύριας δίκης και τα προδικαστικά ερωτήματα

27      Ο M. P. M., γεωργός, συνήψε το 2012 με το κρατικό ταμείο ακίνητης περιουσίας πενταετείς συμβάσεις για τη μίσθωση γεωργικών εκτάσεων. Προκειμένου να λάβει ενισχύσεις στο πλαίσιο των μέτρων 211 «Ενισχύσεις για φυσικά μειονεκτήματα στους γεωργούς ορεινών περιοχών» (στο εξής: μέτρο 211) και 212 «Ενισχύσεις στους γεωργούς περιοχών με μειονεκτήματα, εκτός των ορεινών περιοχών» (στο εξής: μέτρο 212) του προγράμματος αγροτικής ανάπτυξης 2007-2013, δεσμεύθηκε να διατηρήσει τις εκτάσεις αυτές σε καλή γεωργική και οικολογική κατάσταση.

28      Ωστόσο, τον Αύγουστο του 2015, η παράγραφος 15 των μεταβατικών και τελικών διατάξεων του τροποποιητικού νόμου υποχρέωσε τους χρήστες που είχαν συνάψει, πριν από τις 24 Φεβρουαρίου 2015, συμβάσεις μίσθωσης ή αγρομίσθωσης βοσκοτόπων, χορτολιβαδικών εκτάσεων και λειμώνων που ανήκαν στο κρατικό ταμείο ή σε δημοτικά ταμεία ακίνητης περιουσίας, να εναρμονίσουν τις συμβάσεις αυτές προς τις απαιτήσεις του άρθρου 37i, παράγραφοι 1 και 4, του νόμου περί κυριότητας και χρήσης των γεωργικών γαιών, έως την 1η Φεβρουαρίου 2016, διότι άλλως οι συμβάσεις θα καταγγέλλονταν (στο εξής: μεταρρύθμιση του Αυγούστου του 2015). Κατόπιν της μεταρρύθμισης του Αυγούστου του 2015, οι εν λόγω βοσκότοποι, χορτολιβαδικές εκτάσεις και λειμώνες μπορούσαν πλέον να εκμισθώνονται βάσει συμβάσεων μίσθωσης ή αγρομίσθωσης μόνο στους κυρίους ή στους χρήστες εκμεταλλεύσεων εκτροφής ζώων βοσκής τα οποία ήταν δηλωμένα στο ολοκληρωμένο σύστημα πληροφόρησης της βουλγαρικής Αρχής για την ασφάλεια των τροφίμων.

29      Επειδή δεν διέθετε τους αναγκαίους οικονομικούς πόρους για να συμμορφωθεί προς τις απαιτήσεις αυτές, ο M. P. M. ζήτησε να γίνει καταγγελία των συμβάσεών του μίσθωσης. H καταγγελία ίσχυσε από την 1η Οκτωβρίου 2015. Ο M. P. M. ενημέρωσε κατόπιν τούτου το Εθνικό Γεωργικό Ταμείο ότι δεν ήταν πλέον σε θέση να υποβάλει αίτηση ενίσχυσης για τα έτη 2016 και 2017 και ότι κατά συνέπεια δεν θα μπορούσε να τηρήσει την πενταετή δέσμευση που είχε αναλάβει το 2012.

30      Στις 23 Απριλίου 2020, το Εθνικό Ταμείο Γεωργίας εξέδωσε, βάσει του άρθρου 14, παράγραφος 1, σημείο 3, της υπουργικής απόφασης 11/2008, δύο αποφάσεις (στο εξής, από κοινού: οι δύο αποφάσεις της 23ης Απριλίου 2020), με τις οποίες απέκλειε τον M. P. M. από τη στήριξη στο πλαίσιο των μέτρων 211 και 212 και διαπίστωνε την ύπαρξη δύο δημοσίου δικαίου απαιτήσεων που είχαν ύψος, αντιστοίχως, 724,92 και 9 191,56 βουλγαρικών λεβ (BGN) (περίπου 371 και 4 700 ευρώ) και αντιστοιχούσαν στο 50 % του συνολικού ποσού που είχε καταβληθεί στον M. P. M. στο πλαίσιο των δύο αυτών μέτρων για τις χρήσεις 2013 έως 2015. Το εν λόγω ταμείο έκρινε κατ’ ουσίαν, αφενός, ότι η αναληφθείσα δέσμευση θα μπορούσε να είχε τηρηθεί με δήλωση άλλων εκτάσεων ευρισκόμενων στη μειονεκτούσα περιοχή και, αφετέρου, ότι η μεταρρύθμιση του Αυγούστου του 2015 δεν συνιστούσε «περίπτωση ανωτέρας βίας ή εξαιρετική περίπτωση» κατά την έννοια του άρθρου 15 της εν λόγω υπουργικής απόφασης.

31      Αρχικώς, φρονώντας ότι η μεταρρύθμιση του Αυγούστου του 2015 συνιστούσε «περίπτωση ανωτέρας βίας ή εξαιρετική περίπτωση» και ότι ο ίδιος θα έπρεπε κατά συνέπεια να είχε απαλλαγεί από την υποχρέωση να επιστρέψει τη ληφθείσα οικονομική ενίσχυση, ο M. P. M. προσέβαλε τις δύο αποφάσεις της 23ης Απριλίου 2020 με δύο χωριστές προσφυγές που άσκησε ενώπιον του Administrativen sad Plovdiv (διοικητικού πρωτοδικείου Πλόβντιβ, Βουλγαρία). Το εν λόγω πρωτοβάθμιο δικαστήριο δέχθηκε τη μία προσφυγή και απέρριψε την άλλη.

32      Αποφαινόμενο κατ’ αναίρεση, το Varhoven administrativen sad (Ανώτατο Διοικητικό Δικαστήριο) επιβεβαίωσε κατά βάση το κύρος των δύο αυτών αποφάσεων της 23ης Απριλίου 2020 με δύο δικαστικές αποφάσεις που εξέδωσε, αντιστοίχως, στις 8 Οκτωβρίου και στις 10 Νοεμβρίου 2021. Κατ’ ουσίαν, το εν λόγω αναιρετικό δικαστήριο εκτίμησε ότι η μεταρρύθμιση του Αυγούστου του 2015 δεν συνιστούσε ούτε περίπτωση ανωτέρας βίας ούτε εξαιρετική περίσταση, από τη στιγμή που ο M. P. M. μπορούσε να χρησιμοποιήσει άλλες εκτάσεις προκειμένου να τηρήσει την πολυετή δέσμευσή του. Έκρινε επίσης ότι η απαρίθμηση των περιπτώσεων ανωτέρας βίας στην παράγραφο 1, σημείο 3, της υπουργικής απόφασης 11/2008 ήταν εξαντλητική και ότι η διάταξη αυτή ήταν σύμφωνη με το άρθρο 2, παράγραφος 2, του κανονισμού 1306/2013. Υπογράμμισε τέλος ότι ο M. P. M. ήταν σε θέση, εντός της νόμιμης προθεσμίας, να προσαρμόσει την εκμετάλλευσή του στις απαιτήσεις που επέβαλε η μεταρρύθμιση του Αυγούστου του 2015.

33      Στο πλαίσιο της αναιρέσεως που άσκησε κατά της απόφασης του Administrativen sad Plovdiv (διοικητικού πρωτοδικείου Πλόβντιβ) που είχε απορρίψει την προσφυγή του, o M. P. M. ζήτησε από το Varhoven administrativen sad (Ανώτατο Διοικητικό Δικαστήριο) να υποβάλει στο Δικαστήριο τέσσερα προδικαστικά ερωτήματα. Τα ερωτήματα αυτά αφορούσαν το ζήτημα αν η απαρίθμηση των περιπτώσεων ανωτέρας βίας στο άρθρο 2, παράγραφος 2, του κανονισμού 1306/2013 ήταν εξαντλητική και, κατ’ επέκταση, αν η παράγραφος 1, σημείο 3, των συμπληρωματικών διατάξεων της υπουργικής απόφασης 11/2008, στο μέτρο που απέκλειε, εν προκειμένω, την αναγνώριση «περίπτωσης ανωτέρας βίας» ή «εξαιρετικής περίπτωσης», συμβιβαζόταν με το εν λόγω άρθρο 2, παράγραφος 2.

34      Παρά ταύτα, το Varhoven administrativen sad (Ανώτατο Διοικητικό Δικαστήριο) δεν δέχθηκε το αίτημα προδικαστικής παραπομπής, κρίνοντας ότι τα προταθέντα ερωτήματα ήταν γενικά και υποθετικά και ανάγονταν σε εξέταση των πραγματικών περιστατικών και όχι σε έλλειψη σαφήνειας του εν λόγω άρθρου 2, παράγραφος 2. Το αναιρετικό δικαστήριο επισήμανε ακόμη ότι ο M. P. M. δεν είχε υποβάλει αίτηση ενίσχυσης και ότι, όσον αφορά το μέτρο 211, δεν είχε ενημερώσει για την κατάσταση το Εθνικό Γεωργικό Ταμείο, δηλαδή τον οργανισμό πληρωμών.

35      Σε μεταγενέστερο χρονικό σημείο, ο M. P. M. άσκησε, ενώπιον του Administrativen sad Plovdiv (διοικητικού πρωτοδικείου Πλόβντιβ), τρεις αγωγές αποζημίωσης κατά του βουλγαρικού Δημοσίου με αίτημα την αποκατάσταση της υλικής ζημίας και την ικανοποίηση της ηθικής βλάβης του τις οποίες αποτιμά, αντιστοίχως, σε 13 708,81 BGN (περίπου 7 011 ευρώ) και σε 1 000 BGN (περίπου 511 ευρώ), πλέον νόμιμων τόκων. Κατά τον ίδιο, το Υπουργείο Γεωργίας και Τροφίμων, εκδίδοντας την υπουργική απόφαση 11/2008, ο αναπληρωτής εκτελεστικός διευθυντής του Εθνικού Γεωργικού Ταμείου, εκδίδοντας τις δύο αποφάσεις της 23ης Απριλίου 2020, και το Varhoven administrativen sad (Ανώτατο Διοικητικό Δικαστήριο), εκδίδοντας τις αποφάσεις της 8ης Οκτωβρίου και της 10ης Νοεμβρίου 2021, παρέβησαν προδήλως το δίκαιο της Ένωσης.

36      Με απόφαση της 29ης Νοεμβρίου 2024, το Administrativen sad Plovdiv (διοικητικό πρωτοδικείο Πλόβντιβ) αποφάσισε τη συνεκδίκαση των προσφυγών του M. P. M. και απέρριψε τις προσφυγές αυτές, κρίνοντας ότι το άρθρο 15 της υπουργικής απόφασης 11/2008, σε συνδυασμό με την παράγραφο 1, σημείο 3, των συμπληρωματικών διατάξεων της εν λόγω υπουργικής απόφασης, δεν αντέβαινε στο άρθρο 47, παράγραφος 4, του κανονισμού 1305/2013. Εν πάση περιπτώσει, κατά το εν λόγω πρωτοβάθμιο δικαστήριο, δεν είχε αποδειχθεί ότι τα αποδεικτικά στοιχεία περί «ανωτέρας βίας» ή «εξαιρετικής περίπτωσης» είχαν κοινοποιηθεί εγγράφως στο Εθνικό Γεωργικό Ταμείο από τον M. P. M., από κάθε άλλο εντολοδόχο του ή από τον κληρονόμο του εντός προθεσμίας 10 εργάσιμων ημερών από την ημερομηνία κατά την οποίαν ο ίδιος, ο εντολοδόχος ή ο κληρονόμος του ήταν σε θέση να προβούν στην εν λόγω κοινοποίηση, σε αντίθεση με τα όσα επιτάσσει το άρθρο 15, παράγραφος 2, της εν λόγω υπουργικής απόφασης.

37      Επιπλέον, οι διατάξεις του δικαίου της Ένωσης τις οποίες επικαλείται ο M. P. M. δεν αποσκοπούν, κατά το εν λόγω πρωτοβάθμιο δικαστήριο, ευθέως στην απονομή δικαιωμάτων σε ιδιώτες, οπότε ελλείπει μία από τις προϋποθέσεις για τη θεμελίωση της ευθύνης κράτους μέλους λόγω παραβίασης του δικαίου της Ένωσης.

38      Εξάλλου, το Administrativen sad Plovdiv (διοικητικό πρωτοδικείο Πλόβντιβ) έκρινε ότι ο M. P. M. δεν είχε εγείρει ενώπιον του Varhoven administrativen sad (Ανωτάτου Διοικητικού Δικαστηρίου) κανένα ζήτημα που να χρήζει περαιτέρω ερμηνείας και κατά συνέπεια δεν μπορούσε να συναχθεί ότι το τελευταίο αυτό δικαστήριο είχε παραβεί το δίκαιο της Ένωσης, μη υποβάλλοντας, στην υπόθεση της οποίας είχε επιληφθεί, προδικαστικό ερώτημα στο Δικαστήριο.

39       Τέλος, κατά το Administrativen sad Plovdiv (διοικητικό πρωτοδικείο Πλόβντιβ), εν προκειμένω δεν είχε αποδειχθεί ούτε πρόδηλη ασυμβατότητα με τη σχετική νομολογία του Δικαστηρίου, στο μέτρο που η απόφαση της 18ης Ιανουαρίου 2024, Askos Properties (C‑656/22, EU:C:2024:56), την οποίαν επικαλούνταν ο M. P. M., ήταν μεταγενέστερη σε σχέση με τις επίμαχες στη διαφορά της κύριας δίκης διοικητικές και δικαστικές αποφάσεις.

40      Ο M. P. M. άσκησε αναίρεση κατά της αποφάσεως της 29ης Νοεμβρίου 2024 ενώπιον του Varhoven administrativen sad (Ανωτάτου Διοικητικού Δικαστηρίου), που είναι το αιτούν δικαστήριο.

41      Το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι από το άρθρο 88 του κανονισμού 1305/2013 καθώς και από το άρθρο 19 του κατ’ εξουσιοδότηση κανονισμού 807/2014 προκύπτει ότι στη διαφορά της κύριας δίκης έχουν εφαρμογή οι κανονισμοί 1698/2005 και 1974/2006, καθώς και η υπουργική απόφαση 11/2008.

42      Το αιτούν δικαστήριο εκτιμά, κατά πρώτον, ότι το άρθρο 47 του κανονισμού 1974/2006 δημιουργεί δικαιώματα και ότι κατά συνέπεια ένας ιδιώτης μπορεί να επικαλεστεί τη διάταξη αυτή ευθέως προκειμένου να επιδιώξει την απαλλαγή του από την υποχρέωση επιστροφής ενός μέρους ή ολόκληρης της ενίσχυσης την οποίαν έλαβε.

43      Κατά δεύτερον, το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι το Εθνικό Γεωργικό Ταμείο παρέβη το δίκαιο της Ένωσης εκδίδοντας τις δύο αποφάσεις της 23ης Απριλίου 2020. Συγκεκριμένα, εκτιμά ότι ο δικαιούχος ενίσχυσης πρέπει να χρησιμοποιεί την ίδια έκταση ή τουλάχιστον έκταση που να ευρίσκεται στην ίδια ορεινή περιοχή ή περιοχή με μειονεκτήματα. Εξάλλου, το αιτούν δικαστήριο αμφιβάλλει για το κατά πόσον ο M. P. M. είχε τη δυνατότητα να χρησιμοποιήσει άλλες εκτάσεις πέραν εκείνων που είχε θέσει στη διάθεσή του το κρατικό ταμείο ακίνητης περιουσίας, και ιδίως εκτάσεις ανήκουσες σε ιδιώτες, να καταχωρίσει κτηνοτροφική εκμετάλλευση στο ολοκληρωμένο σύστημα πληροφοριών της βουλγαρικής Αρχής για την ασφάλεια των τροφίμων εντός προθεσμίας έξι μηνών και, τέλος, να μεταβιβάσει σε άλλα πρόσωπα την προσωπική δέσμευση που είχε αναλάβει.

44      Κατά τρίτον, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι, με τις αποφάσεις του της 8ης Οκτωβρίου και της 10ης Νοεμβρίου 2021, έκρινε ότι το γεγονός ότι η υπουργική απόφαση 11/2008 δεν επαναλαμβάνει τις δύο περιπτώσεις που μνημονεύονται στο άρθρο 47, στοιχεία εʹ και στʹ, του κανονισμού 1974/2006 δεν συνεπάγεται σύγκρουση μεταξύ των δύο αυτών νομοθετημάτων, δεδομένου ότι το εν λόγω άρθρο 47 περιέχει μη εξαντλητική απαρίθμηση.

45      Κατά τέταρτον, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται μήπως με τις αποφάσεις του της 8ης Οκτωβρίου και της 10ης Νοεμβρίου 2021 υπέπεσε σε πρόδηλη παραβίαση του δικαίου της Ένωσης, καθόσον έκρινε ότι η απαρίθμηση των περιπτώσεων ανωτέρας βίας στην παράγραφο 1, σημείο 3, των συμπληρωματικών διατάξεων της υπουργικής απόφασης 11/2008 ήταν εξαντλητική και ότι η εν λόγω κανονιστική διάταξη ήταν σύμφωνη με τον κανονισμό 1306/2013, χωρίς να κρίνει σκόπιμο να δεχθεί το αίτημα του M. P. M. για υποβολή στο Δικαστήριο σχετικού προδικαστικού ερωτήματος. Συναφώς, το αιτούν δικαστήριο δέχεται ότι η νομολογία του είναι αντιφατική, καθόσον σε ορισμένες αποφάσεις έχει κρίνει ότι η απαρίθμηση του άρθρου 47, παράγραφος 1, του κανονισμού 1974/2006 και του άρθρου 2, παράγραφος 2, του κανονισμού 1306/2013 δεν είναι εξαντλητική, ενώ σε άλλες αποφάσεις έχει δεχθεί το αντίθετο.

46      Πάντως, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι, στην απόφαση της 10ης Νοεμβρίου 2021, όσον αφορά το μέτρο 211, έκρινε, βάσει των συλλεγέντων αποδεικτικών στοιχείων, ότι ο δικαιούχος δεν είχε κοινοποιήσει στη διοικητική αρχή τη συνδρομή περίπτωσης ανωτέρας βίας εντός της προθεσμίας του άρθρου 15, παράγραφος 2, της υπουργικής απόφασης 11/2008, η οποία διάταξη ως προς το σημείο αυτό αποτελεί πιστή επανάληψη του άρθρου 47, παράγραφος 2, του κανονισμού 1974/2006. Αντιθέτως, με την απόφαση της 8ης Οκτωβρίου 2021, το αιτούν δικαστήριο τόνισε, όσον αφορά το μέτρο 212, ότι η εν λόγω υποχρέωση κοινοποίησης είχε τηρηθεί.

47      Υπό τις συνθήκες αυτές, το Varhoven administrativen sad (Ανώτατο Διοικητικό Δικαστήριο) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα εξής προδικαστικά ερωτήματα:

«1)      Έχει το άρθρο 47, παράγραφος 1, του κανονισμού 1974/2006 την έννοια ότι εμπίπτει στις “περιπτώσεις ανωτέρας βίας ή εξαιρετικές περιπτώσεις” και η περίπτωση κατά την οποία ο δικαιούχος της ενίσχυσης χάνει το δικαίωμα χρήσης των εκτάσεων που έχει μισθώσει από το κρατικό ταμείο ακίνητης περιουσίας λόγω καταγγελίας της σύμβασης μίσθωσης συνεπεία νομοθετικής τροποποίησης, τεθείσας σε ισχύ μετά την εκ μέρους του ανάληψη πολυετούς δέσμευσης, η οποία εισάγει νέο όρο για τη χρήση των εκτάσεων αυτών, μολονότι ο εν λόγω δικαιούχος έχει λάβει όλα τα μέτρα που μπορούσε να λάβει, χωρίς να υποβληθεί σε υπερβολικές θυσίες, για να εναρμονίσει τη σχετική σύμβαση μίσθωσης με τον νεοθεσπισθέντα όρο;

2)       Σε περίπτωση καταφατικής απάντησης στο πρώτο ερώτημα: συντρέχει πρόδηλη παραβίαση του δικαίου της Ένωσης εκ μέρους εθνικών διοικητικών και δικαστικών αρχών οι οποίες κατέληξαν σε αντίθετα πραγματικά και νομικά συμπεράσματα σε συνέχεια των οποίων αρνήθηκαν να απαλλάξουν τον δικαιούχο από την υποχρέωση επιστροφής της ληφθείσας ενίσχυσης; Έχει σημασία για την απάντηση στο ερώτημα αυτό το γεγονός ότι υφίσταται αντιφατική νομολογία του δικαστηρίου τελευταίου βαθμού δικαιοδοσίας σε παρόμοιες υποθέσεις;

3)      Μπορεί να συντρέχει πρόδηλη παραβίαση του δικαίου της Ένωσης όταν το δικαστήριο που αποφαίνεται επί της αποζημίωσης διαπιστώνει ότι το εθνικό δικαστήριο που εξέδωσε αμετάκλητη απόφαση εκτίμησε εσφαλμένως τα πραγματικά περιστατικά και τα αποδεικτικά στοιχεία και ότι η εσφαλμένη αυτή εκτίμηση οδήγησε σε εντελώς εσφαλμένο συμπέρασμα όσον αφορά το κυριότερο γεγονός που έχει νομική σημασία; Σε διαδικασία όπως αυτή της κύριας δίκης, επιτρέπεται να ελέγξει το δικαστήριο που αποφαίνεται επί της αποζημίωσης την ορθότητα της αμετάκλητης δικαστικής απόφασης, συμπεριλαμβανομένης της εκτίμησης των πραγματικών περιστατικών και των αποδεικτικών στοιχείων στα οποία στηρίχθηκαν τα πραγματικά και νομικά συμπεράσματα του εθνικού δικαστηρίου που εξέδωσε την απόφαση από την οποία φέρεται να απορρέει η προβαλλόμενη ζημία;

4)      Σε περίπτωση καταφατικής απάντησης στο πρώτο ερώτημα: συντρέχει εν προκειμένω πρόδηλη παραβίαση του δικαίου της Ένωσης, υπό το πρίσμα της αιτιολογικής σκέψης 5 του κανονισμού 1306/2013 και της αρχής της ασφάλειας δικαίου, εκ μέρους εθνικού δικαστηρίου το οποίο εξέδωσε αμετάκλητη απόφαση με την οποία αρνήθηκε να υποβάλει αίτηση προδικαστικής αποφάσεως για την ερμηνεία του άρθρου 2, παράγραφος 2, του εν λόγω κανονισμού;

5)      Συντρέχει κατάφωρη παραβίαση του δικαίου της Ένωσης εάν μια διοικητική αρχή, κατά την έκδοση εθνικής κανονιστικής πράξης με την οποία μεταφέρεται στην εθνική έννομη τάξη διάταξη του δικαίου της Ένωσης που περιέχει μη εξαντλητική απαρίθμηση περιπτώσεων ανωτέρας βίας ή εξαιρετικών περιπτώσεων, περιόρισε την ενδεικτική απαρίθμηση μόνο σε ένα μέρος των περιπτώσεων που μνημονεύονται στη διάταξη του δικαίου της Ένωσης;

6)      Σε περίπτωση καταφατικής απάντησης στο πέμπτο ερώτημα: υπάρχει άμεση αιτιώδης συνάφεια μεταξύ της παραβίασης αυτής και της ζημίας που υπέστη ο δικαιούχος εν προκειμένω, εάν η ζημία επήλθε εμμέσως λόγω της ερμηνείας της κανονιστικής πράξης από άλλες διοικητικές και δικαστικές αρχές;»

 Επί των προδικαστικών ερωτημάτων

 Επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος

48      Με το πρώτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί αν το άρθρο 47, παράγραφος 1, του κανονισμού 1974/2006 έχει την έννοια ότι μπορεί να συνιστά «περίπτωση ανωτέρας βίας» ή «εξαιρετική περίπτωση» η απώλεια του δικαιώματος χρήσης των εκτάσεων ως προς τις οποίες έχει αναληφθεί πολυετής δέσμευση στο πλαίσιο του ΕΓΤΑΑ, λόγω καταγγελίας της μίσθωσης κατόπιν νομοθετικής τροποποίησης μεταγενέστερης της ανάληψης της εν λόγω δέσμευσης, που εισήγαγε νέες απαιτήσεις από τις οποίες εξαρτάται η διατήρηση της σύμβασης, εφόσον ο δικαιούχος έχει λάβει όλα τα μέτρα που μπορούσε να λάβει, χωρίς να υποβληθεί σε υπερβολικές θυσίες, προκειμένου να διατηρήσει το δικαίωμα αυτό.

49      Βάσει του άρθρου 47, παράγραφος 1, του κανονισμού 1974/2006, τα κράτη μέλη δύνανται να κάνουν δεκτές ιδίως τις έξι περιπτώσεις ανωτέρας βίας ή εξαιρετικές περιπτώσεις, που απαριθμούνται στα στοιχεία αʹ έως στʹ της παραγράφου αυτής, και παραιτούνται συνεπακολούθως από την απαίτηση επιστροφής, εν όλω ή εν μέρει, της ενίσχυσης που έλαβε ο δικαιούχος.

50      Σε σχέση με το ζήτημα αν η καταγγελία συμβάσεων μίσθωσης όπως η επίμαχη στην κύρια δίκη συνιστά «περίπτωση ανωτέρας βίας» ή «εξαιρετική περίπτωση», κατά την έννοια του εν λόγω άρθρου 47, παράγραφος 1, επιβάλλεται να υπομνησθεί ότι, στο πλαίσιο του ΕΓΤΑΑ, το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι περίπτωση ανωτέρας βίας συνιστά κάθε γεγονός που οφείλεται σε περιστάσεις ξένες προς τον επιχειρηματία, ασυνήθεις και απρόβλεπτες, οι συνέπειες των οποίων δεν θα μπορούσαν να αποφευχθούν όση επιμέλεια και αν είχε επιδείξει ο τελευταίος (απόφαση της 18ης Ιανουαρίου 2024, Askos Properties, C‑656/22, EU:C:2024:56, σκέψη 47 και εκεί μνημονευόμενη νομολογία).

51      Το εν λόγω άρθρο 47, παράγραφος 1, προβλέπει επομένως προαιρετική εξαίρεση από την αρχή της επιστροφής της ενίσχυσης από τον δικαιούχο σε περίπτωση μη τήρησης της δέσμευσης την οποία αυτός είχε αναλάβει προκειμένου να του χορηγηθεί η ενίσχυση και την οποία όφειλε να τηρήσει τουλάχιστον κατά την περίοδο εκτέλεσης της σύμβασης μίσθωσης ή αγρομίσθωσης με αντικείμενο γεωργική έκταση (πρβλ. απόφαση της 18ης Ιανουαρίου 2024, Askos Properties, C‑656/22, EU:C:2024:56, σκέψη 44).

52      Από την αιτιολογική σκέψη 37 και από το άρθρο 47, παράγραφος 1, του κανονισμού 1974/2006 προκύπτει ότι ο κατάλογος που παρατίθεται στην τελευταία αυτή διάταξη δεν είναι εξαντλητικός και ότι συνεπώς η έννοια των «περιπτώσεων ανωτέρας βίας» ή εκείνη των «εξαιρετικών περιπτώσεων», κατά την εν λόγω διάταξη, μπορούν να καλύπτουν περιπτώσεις που δεν περιλαμβάνονται στον συγκεκριμένο κατάλογο. Επιπλέον, μολονότι ο ανωτέρω κατάλογος περιλαμβάνει μόνον αντικειμενικά πραγματικά γεγονότα, ο ενδιαφερόμενος που επικαλείται συνδρομή «ανωτέρας βίας» ή «εξαιρετικής περίπτωσης» πρέπει επίσης να είναι σε θέση να αποδείξει ότι προφυλάχθηκε από τις συνέπειες του ασυνήθους γεγονότος, λαμβάνοντας κατάλληλα μέτρα χωρίς να υποβληθεί σε υπερβολικές θυσίες (απόφαση της 18ης Ιανουαρίου 2024, Askos Properties, C‑656/22, EU:C:2024:56, σκέψεις 48 και 49).

53      Βάσει των στοιχείων αυτών, το Δικαστήριο έκρινε, στη σκέψη 62 της απόφασης της 18ης Ιανουαρίου 2024, Askos Properties (C‑656/22, EU:C:2024:56), ότι μια μεταρρύθμιση όπως αυτή του Αυγούστου του 2015 μπορούσε να συνιστά «περίπτωση ανωτέρας βίας» ή «εξαιρετική περίπτωση», κατά την έννοια του άρθρου 47, παράγραφος 1, του κανονισμού 1974/2006.

54      Στην προκειμένη περίπτωση, δεδομένων των αμφιβολιών που εξέφρασε το αιτούν δικαστήριο όσον αφορά τη δυνατότητα του M. P. M., αφενός, να μισθώσει εκτάσεις ανήκουσες σε άλλα πρόσωπα πέραν του βουλγαρικού Δημοσίου και, αφετέρου, να λάβει εμπροθέσμως τις απαιτούμενες άδειες εκμετάλλευσης, δεν φαίνεται ότι ο M. P. M. ήταν σε θέση να συμμορφωθεί προς τις νέες απαιτήσεις που εισήχθησαν με τη μεταρρύθμιση του Αυγούστου του 2015.

55      Πάντως, σύμφωνα με το άρθρο 47, παράγραφος 2, του κανονισμού 1974/2006, το περιεχόμενο του οποίου αναπαράγεται στο άρθρο 15, παράγραφος 2, της υπουργικής απόφασης 11/2008, προκειμένου να τύχει της προαιρετικής εξαίρεσης από την αρχή της επιστροφής της ενίσχυσης, η οποία προβλέπεται στο άρθρο 47, παράγραφος 1, του ίδιου κανονισμού, ο δικαιούχος της ενίσχυσης ή ο έλκων εξ αυτού δικαιώματα πρέπει να κοινοποιήσει εγγράφως στην αρμόδια αρχή τις περιπτώσεις στις οποίες συντρέχουν ανωτέρα βία ή εξαιρετικές περιπτώσεις, μαζί με τα σχετικά αποδεικτικά στοιχεία που κρίνονται ικανοποιητικά από την εν λόγω αρχή, εντός δέκα εργασίμων ημερών από τη στιγμή που ο δικαιούχος ή ο έλκων εξ αυτού δικαιώματα είναι σε θέση να προβεί στην εν λόγω κοινοποίηση.

56      Από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει ότι η προϋπόθεση αυτή τηρήθηκε μεν για το μέτρο 212, αλλά δεν τηρήθηκε για το μέτρο 211.

57      Βάσει των ανωτέρω σκέψεων, στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 47, παράγραφος 1, του κανονισμού 1974/2006 έχει την έννοια ότι μπορεί να συνιστά «περίπτωση ανωτέρας βίας» ή «εξαιρετική περίπτωση» η απώλεια του δικαιώματος χρήσης των εκτάσεων ως προς τις οποίες έχει αναληφθεί πολυετής δέσμευση στο πλαίσιο του ΕΓΤΑΑ, λόγω καταγγελίας της μίσθωσης κατόπιν νομοθετικής τροποποίησης μεταγενέστερης της ανάληψης της εν λόγω δέσμευσης, που εισήγαγε νέες απαιτήσεις από τις οποίες εξαρτάται η διατήρηση της σύμβασης, εφόσον η καταγγελία συνιστά γεγονός ξένο, ασύνηθες και απρόβλεπτο για τον δικαιούχο και ο εν λόγω δικαιούχος έχει λάβει όλα τα μέτρα που μπορούσε να λάβει, χωρίς να υποβληθεί σε υπερβολικές θυσίες, προκειμένου να διατηρήσει το δικαίωμα αυτό.

 Επί του πέμπτου προδικαστικού ερωτήματος

58      Με το πέμπτο προδικαστικό ερώτημα, το οποίο πρέπει να είναι το δεύτερο που θα εξεταστεί, το αιτούν δικαστήριο ζητεί να διευκρινιστεί αν η αρχή της ευθύνης κράτους μέλους για τις καταλογιστέες στο ίδιο παραβιάσεις του δικαίου της Ένωσης έχει την έννοια ότι στοιχειοθετείται κατάφωρη παράβαση της διάταξης του άρθρου 47, παράγραφος 1, του κανονισμού 1974/2006 σε περίπτωση που το κράτος μέλος επαναλαμβάνει μόνον εν μέρει, σε ρύθμιση θεσπισθείσα προκειμένου να εφαρμόσει τη διάταξη αυτή, τον περιλαμβανόμενο στην εν λόγω διάταξη μη εξαντλητικό κατάλογο των «περιπτώσεων ανωτέρας βίας ή εξαιρετικών περιπτώσεων».

59      Καταρχάς, υπενθυμίζεται ότι η αρχή της ευθύνης του Δημοσίου για ζημίες οι οποίες προκαλούνται στους ιδιώτες από καταλογιστέες στο ίδιο παραβιάσεις του δικαίου της Ένωσης είναι σύμφυτη προς το σύστημα των Συνθηκών στις οποίες στηρίζεται η Ένωση (απόφαση της 19ης Νοεμβρίου 1991, Francovich κ.λπ., C‑6/90 και C‑9/90, EU:C:1991:428, σκέψη 35). Η αρχή αυτή ισχύει για κάθε περίπτωση παραβιάσεως του δικαίου της Ένωσης από κράτος μέλος, ανεξαρτήτως της δημόσιας αρχής που διέπραξε την παραβίαση αυτή [πρβλ. αποφάσεις της 5ης Μαρτίου 1996, Brasserie du pêcheur και Factortame, C‑46/93 και C‑48/93, EU:C:1996:79, σκέψεις 31 και 32, και της 22ας Δεκεμβρίου 2022, Ministre de la Transition écologique και Premier ministre (Ευθύνη του Δημοσίου για την ατμοσφαιρική ρύπανση), C‑61/21, EU:C:2022:1015, σκέψη 43]. Η εν λόγω αρχή εφαρμόζεται επίσης στις περιπτώσεις που η επίμαχη παραβίαση προκύπτει από απόφαση δικαστηρίου του οποίου οι αποφάσεις δεν υπόκεινται σε ένδικα μέσα του εσωτερικού δικαίου (στο εξής: εθνικό δικαστήριο του οποίου οι αποφάσεις δεν υπόκεινται σε ένδικα μέσα) (αποφάσεις της 30ής Σεπτεμβρίου 2003, Köbler, C‑224/01, EU:C:2003:513, σκέψη 50, της 28ης Ιουλίου 2016, Tomášová, C‑168/15, EU:C:2016:602, σκέψη 20, της 8ης Σεπτεμβρίου 2026, Statul Român – Ministerul Finanţelor Publice και Curtea de Apel Bucureşti, C‑163/24, EU:C:2026:722, σκέψη 48, και της 8ης Σεπτεμβρίου 2026, Ferreira da Silva e Brito κ.λπ., C‑293/24, EU:C:2026:723, σκέψεις 43 και 44).

60      Εξάλλου, οι θιγόμενοι ιδιώτες έχουν δικαίωμα αποζημίωσης εφόσον συντρέχουν τρεις προϋποθέσεις, συγκεκριμένα δε εφόσον ο παραβιαζόμενος κανόνας δικαίου της Ένωσης αποσκοπεί στην απονομή δικαιωμάτων στους ιδιώτες, εφόσον η παράβαση του κανόνα αυτού είναι κατάφωρη και εφόσον υφίσταται άμεση αιτιώδης συνάφεια μεταξύ της παράβασης και της ζημίας που υπέστησαν οι ιδιώτες [πρβλ. αποφάσεις της 5ης Μαρτίου 1996, Brasserie du pêcheur και Factortame, C‑46/93 και C‑48/93, EU:C:1996:79, σκέψη 51, καθώς και της 22ας Δεκεμβρίου 2022, Ministre de la Transition écologique και Premier ministre (Ευθύνη του Δημοσίου για την ατμοσφαιρική ρύπανση), C‑61/21, EU:C:2022:1015, σκέψη 44].

61      Επομένως, μόνον η παράβαση κανόνα του δικαίου της Ένωσης ο οποίος αποσκοπεί στην απονομή δικαιωμάτων στους ιδιώτες μπορεί να θεμελιώσει ευθύνη του Δημοσίου. Τέτοια δικαιώματα δεν γεννώνται μόνον όταν τούτο προβλέπεται ρητώς από διατάξεις του δικαίου της Ένωσης, αλλά μπορούν επίσης να απορρέουν από θετικές ή αρνητικές σαφείς υποχρεώσεις που επιβάλλουν οι διατάξεις αυτές τόσο στους ιδιώτες όσο και στα κράτη μέλη ή στα θεσμικά όργανα της Ένωσης. Πράγματι, η εκ μέρους κράτους μέλους παράβαση τέτοιων θετικών ή αρνητικών υποχρεώσεων είναι ικανή να μεταβάλει την έννομη κατάσταση την οποία οι εν λόγω διατάξεις σκοπούν να δημιουργήσουν για τους ιδιώτες, εμποδίζοντάς τους να ασκήσουν τα δικαιώματα τα οποία τους απονέμουν σιωπηρώς οι σχετικές διατάξεις του δικαίου της Ένωσης και τα οποία οι ιδιώτες θα πρέπει να μπορούν να επικαλούνται ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων [πρβλ. αποφάσεις της 22ας Δεκεμβρίου 2022, Ministre de la Transition écologique και Premier ministre (Ευθύνη του Δημοσίου για την ατμοσφαιρική ρύπανση), C‑61/21, EU:C:2022:1015, σκέψεις 45 έως 47, και της 8ης Σεπτεμβρίου 2026, Statul Român – Ministerul Finanţelor Publice και Curtea de Apel Bucureşti, C‑163/24, EU:C:2026:722, σκέψη 53].

62      Εν προκειμένω, όπως επισημαίνεται στη σκέψη 51 της παρούσας απόφασης, το άρθρο 47, παράγραφος 1, του κανονισμού 1974/2006 προβλέπει απλώς προαιρετική εξαίρεση από την αρχή της επιστροφής της ενίσχυσης από τον δικαιούχο της σε περίπτωση μη τήρησης της δέσμευσης την οποία αυτός είχε αναλάβει προκειμένου να του χορηγηθεί η ενίσχυση και την οποία όφειλε να τηρήσει τουλάχιστον κατά την περίοδο εκτέλεσης της σύμβασης μίσθωσης ή αγρομίσθωσης με αντικείμενο γεωργική έκταση.

63      Όπως προκύπτει σαφώς από το γράμμα της, η διάταξη αυτή είναι διατυπωμένη με επιτρεπτικό τρόπο, υπό την έννοια ότι παρέχει απλώς στα κράτη μέλη την ευχέρεια να «κάνουν δεκτές τις [έξι] ιδίως περιπτώσεις ανωτέρας βίας ή εξαιρετικές περιπτώσεις [τις οποίες απαριθμεί]».

64      Ως εκ τούτου, τα κράτη μέλη δεν έχουν καμία υποχρέωση να προβλέπουν, στο εθνικό τους δίκαιο, την απαλλαγή από την υποχρέωση επιστροφής της ενίσχυσης σε περιπτώσεις ανωτέρας βίας ή εξαιρετικές περιπτώσεις.

65      Δεδομένης της ευχέρειας που τους παρέχει το άρθρο 47, παράγραφος 1, του κανονισμού 1974/2006, τα κράτη μέλη μπορούν να αρνηθούν, άνευ ετέρου, να εισαγάγουν στο εθνικό τους δίκαιο την προβλεπόμενη στη διάταξη αυτή προαιρετική εξαίρεση. Κατ’ αντίστροφο τρόπο, μπορούν να δεχθούν, εν όλω ή εν μέρει, τις έξι περιπτώσεις ανωτέρας βίας ή εξαιρετικές περιπτώσεις που μνημονεύονται στην εν λόγω διάταξη, ή ακόμη και να δεχθούν επιπλέον περιπτώσεις.

66      Επομένως, αφενός, η μερική μόνο παράθεση από το κράτος μέλος, σε ρύθμιση την οποία θέσπισε προκειμένου να εφαρμόσει το εν λόγω άρθρο 47, παράγραφος 1, του περιλαμβανόμενου στη διάταξη αυτή μη εξαντλητικού καταλόγου των «περιπτώσεων ανωτέρας βίας ή εξαιρετικών περιπτώσεων» είναι καθ’ όλα σύμφωνη με την εν λόγω διάταξη. Μια τέτοια επιλογή εκ μέρους ενός κράτους μέλους δεν μπορεί κατά συνέπεια να συνιστά κατάφωρη παραβίαση του δικαίου της Ένωσης.

67      Αφετέρου, δεδομένου ότι από το εν λόγω άρθρο 47, παράγραφος 1, δεν προκύπτει καμία σαφής θετική υποχρέωση για τα κράτη μέλη, η διάταξη αυτή δεν μπορεί ούτε να θεωρηθεί ως κανόνας του δικαίου της Ένωσης ο οποίος αποσκοπεί στην απονομή δικαιωμάτων στους ιδιώτες, κατά την έννοια της νομολογίας που υπενθυμίζεται στη σκέψη 61 της παρούσας απόφασης.

68      Βάσει των ανωτέρω σκέψεων, στο πέμπτο προδικαστικό ερώτημα πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι η αρχή της ευθύνης κράτους μέλους για τις καταλογιστέες στο ίδιο παραβιάσεις του δικαίου της Ένωσης έχει την έννοια ότι δεν στοιχειοθετείται κατάφωρη παράβαση της διάταξης του άρθρου 47, παράγραφος 1, του κανονισμού 1974/2006 σε περίπτωση που το κράτος μέλος επαναλαμβάνει μόνον εν μέρει, σε ρύθμιση θεσπισθείσα προκειμένου να εφαρμόσει τη διάταξη αυτή, τον περιλαμβανόμενο στην εν λόγω διάταξη μη εξαντλητικό κατάλογο των «περιπτώσεων ανωτέρας βίας ή εξαιρετικών περιπτώσεων», εν πάση δε περιπτώσει η εν λόγω διάταξη δεν μπορεί να θεωρηθεί ως κανόνας του δικαίου της Ένωσης ο οποίος αποσκοπεί στην απονομή δικαιωμάτων στους ιδιώτες.

 Επί του δευτέρου, του τρίτου, του τέταρτου και του έκτου προδικαστικού ερωτήματος

69      Με το δεύτερο, το τρίτο, το τέταρτο και το έκτο προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινιστεί, αφενός, αν οι επικρινόμενες από τον αναιρεσείοντα της κύριας δίκης συμπεριφορές τόσο του Εθνικού Γεωργικού Ταμείου όσο και του Varhoven administrativen sad (Ανωτάτου Διοικητικού Δικαστηρίου) στοιχειοθετούν κατάφωρη παράβαση κανόνα του δικαίου της Ένωσης ο οποίος αποσκοπεί στην απονομή δικαιωμάτων στους ιδιώτες και, αφετέρου, αν υφίσταται άμεσος σύνδεσμος μεταξύ της ενδεχόμενης κατάφωρης παραβίασης του δικαίου της Ένωσης και της ζημίας την οποίαν αυτός υποστηρίζει ότι υπέστη.

70      Συναφώς, επισημαίνεται ότι, λαμβανομένου υπόψη του σωρευτικού χαρακτήρα τον οποίον έχουν οι τρεις προϋποθέσεις για τη θεμελίωση της ευθύνης κράτους μέλους λόγω παραβίασης του δικαίου της Ένωσης, όπως αυτές υπενθυμίζονται στη σκέψη 60 της παρούσας απόφασης, η έλλειψη μίας εκ των προϋποθέσεων αυτών αρκεί για την απόρριψη αγωγής αποζημιώσεως (βλ., κατ’ αναλογίαν, αποφάσεις της 9ης Σεπτεμβρίου 1999, Lucaccioni κατά Επιτροπής, C‑257/98 P, EU:C:1999:402, σκέψη 14, και της 8ης Μαΐου 2003, T. Port κατά Επιτροπής, C‑122/01 P, EU:C:2003:259, σκέψη 30).

71      Αφενός, όσον αφορά το άρθρο 47, παράγραφος 1, του κανονισμού 1974/2006, από την απάντηση που δόθηκε στο πέμπτο προδικαστικό ερώτημα προκύπτει ότι δεν πληρούται καμία από τις πρώτες δύο προϋποθέσεις για τη θεμελίωση της ευθύνης κράτους μέλους λόγω παραβιάσεως του δικαίου της Ένωσης.

72      Αφετέρου, όσον αφορά την άρνηση προδικαστικής παραπομπής για την ερμηνεία του άρθρου 2, παράγραφος 2, του κανονισμού 1306/2013, η οποία αποτελεί το αντικείμενο του τέταρτου προδικαστικού ερωτήματος, από τη νομολογία του Δικαστηρίου προκύπτει ότι, προκειμένου να διαπιστωθεί κατάφωρη παραβίαση του δικαίου της Ένωσης που να θεμελιώνει την ευθύνη κράτους μέλους, εκτός της παραβάσεως της υποχρεώσεως περί προδικαστικής παραπομπής, κατά το άρθρο 267, τρίτο εδάφιο, ΣΛΕΕ, πρέπει να υφίσταται και παράβαση άλλου κανόνα του δικαίου της Ένωσης ο οποίος να απονέμει δικαιώματα στους ιδιώτες (αποφάσεις της 8ης Σεπτεμβρίου 2026, Statul Român – Ministerul Finanţelor Publice και Curtea de Apel Bucureşti, C‑163/24, EU:C:2026:722, σκέψη 89, και της 8ης Σεπτεμβρίου 2026, Ferreira da Silva e Brito κ.λπ., C‑293/24, EU:C:2026:723, σκέψη 59).

73      Συναφώς, διαπιστώνεται ότι το άρθρο 2, παράγραφος 2, του κανονισμού 1306/2013, όπως ακριβώς και το άρθρο 47, παράγραφος 1, του κανονισμού 1974/2006, παρέχει απλώς στα κράτη μέλη την ευχέρεια να αναγνωρίζουν, ως ανωτέρα βία ή ως εξαιρετικές περιπτώσεις, τις έξι περιπτώσεις τις οποίες απαριθμεί, κατά συνέπεια δε το εν λόγω άρθρο 2, παράγραφος 2, δεν μπορεί να θεωρηθεί ως κανόνας του δικαίου της Ένωσης ο οποίος αποσκοπεί στην απονομή δικαιωμάτων στους ιδιώτες.

74      Συνεπώς, παρέλκει η απάντηση στο δεύτερο, στο τρίτο, στο τέταρτο και στο έκτο προδικαστικό ερώτημα.

 Επί των δικαστικών εξόδων

75      Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, σ’ αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.

Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (έβδομο τμήμα) αποφαίνεται:

1)      Το άρθρο 47, παράγραφος 1, του κανονισμού (ΕΚ) 1974/2006 της Επιτροπής, της 15ης Δεκεμβρίου 2006, για τη θέσπιση λεπτομερών κανόνων εφαρμογής του Κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1698/2005 του Συμβουλίου για τη στήριξη της αγροτικής ανάπτυξης από το Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Αγροτικής Ανάπτυξης (ΕΓΤΑΑ), όπως τροποποιήθηκε με τον κανονισμό (EK) 434/2007 της Επιτροπής, της 20ής Απριλίου 2007,

έχει την έννοια ότι:

μπορεί να συνιστά «περίπτωση ανωτέρας βίας» ή «εξαιρετική περίπτωση» η απώλεια του δικαιώματος χρήσης των εκτάσεων ως προς τις οποίες έχει αναληφθεί πολυετής δέσμευση στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Γεωργικού Ταμείου Αγροτικής Ανάπτυξης (ΕΓΤΑΑ), λόγω καταγγελίας της μίσθωσης κατόπιν νομοθετικής τροποποίησης μεταγενέστερης της ανάληψης της εν λόγω δέσμευσης, που εισήγαγε νέες απαιτήσεις από τις οποίες εξαρτάται η διατήρηση της σύμβασης, εφόσον η καταγγελία συνιστά γεγονός ξένο, ασύνηθες και απρόβλεπτο για τον δικαιούχο και ο εν λόγω δικαιούχος έχει λάβει όλα τα μέτρα που μπορούσε να λάβει, χωρίς να υποβληθεί σε υπερβολικές θυσίες, προκειμένου να διατηρήσει το δικαίωμα αυτό.

2)      Η αρχή της ευθύνης κράτους μέλους για τις καταλογιστέες στο ίδιο παραβιάσεις του δικαίου της Ένωσης

έχει την έννοια ότι:

δεν στοιχειοθετείται κατάφωρη παράβαση της διάταξης του άρθρου 47, παράγραφος 1, του κανονισμού 1974/2006, όπως τροποποιήθηκε με τον κανονισμό 434/2007, σε περίπτωση που το κράτος μέλος επαναλαμβάνει μόνον εν μέρει, σε ρύθμιση θεσπισθείσα προκειμένου να εφαρμόσει τη διάταξη αυτή, τον περιλαμβανόμενο στην εν λόγω διάταξη μη εξαντλητικό κατάλογο των «περιπτώσεων ανωτέρας βίας ή εξαιρετικών περιπτώσεων», εν πάση δε περιπτώσει η εν λόγω διάταξη δεν μπορεί να θεωρηθεί ως κανόνας του δικαίου της Ένωσης ο οποίος αποσκοπεί στην απονομή δικαιωμάτων στους ιδιώτες.

(υπογραφές)


*      Γλώσσα διαδικασίας: η βουλγαρική.

Top