Ochrona środowiska poprzez prawo karne

KLUCZOWE ZAGADNIENIA

Przestępstwa

Dyrektywa nakłada na państwa członkowskie obowiązek karania umyślnych czynów szkodzących środowisku, w tym w niektórych przypadkach czynów popełnionych co najmniej w wyniku poważnego zaniedbania. Obejmują one:

• zanieczyszczenia: celowe spowodowanie lub prawdopodobieństwo spowodowania poważnej szkody lub śmierci poprzez zrzut, emisję lub wprowadzenie pewnej ilości materiałów lub substancji, energii lub promieniowania jonizującego do powietrza, gleby lub wody;
• przestępstwa związane z produktami: wprowadzanie do obrotu produktów, które naruszają zakaz lub inny wymóg mający na celu ochronę środowiska, powodując znaczne szkody dla środowiska;
• przestępstwa chemiczne: produkcja, wprowadzanie do obrotu lub udostępnianie na rynku, eksport lub stosowanie substancji regulowanych przepisami UE, takimi jak przepisy dotyczące chemikaliów, prowadzące do poważnych skutków ekologicznych lub zdrowotnych;
• przestępstwa związane z rtęcią: naruszanie prawa poprzez produkcję, stosowanie, przechowywanie, import lub eksport rtęci, związków rtęci, mieszanin rtęci lub produktów z dodatkiem rtęci;
• niezgodna z prawem realizacja przedsięwzięć: realizacja przedsięwzięć w rozumieniu dyrektywy w sprawie oceny oddziaływania na środowisko, jeżeli takie postępowanie jest prowadzone bez zezwolenia na inwestycję i powoduje lub może powodować znaczne szkody w środowisku;
• niezgodne z prawem gospodarowanie odpadami i nielegalne przemieszczanie odpadów: niezgodne z prawem zbieranie, transportowanie lub przetwarzanie odpadów, w tym odpadów niebezpiecznych, nadzorowanie takich działań i zarządzanie miejscami usuwania odpadów, a także nielegalne przemieszczanie odpadów;
• nielegalny recykling statków i zanieczyszczenie pochodzące ze statków: naruszenie obowiązku recyklingu statków w zakładach recyklingu statków znajdujących się na europejskiej liście oraz zrzucanie zanieczyszczeń ze statków, które negatywnie wpływają na jakość wody lub ekosystemy morskie;
• niebezpieczne instalacje: niezgodna z prawem eksploatacja lub zamknięcie instalacji, w której prowadzona jest niebezpieczna działalność lub w której przechowywane lub wykorzystywane są niebezpieczne substancje lub mieszaniny, lub niezgodna z prawem budowa, eksploatacja i demontaż instalacji morskiej, stwarzające ryzyko poważnych szkód lub szkód ekologicznych;
• przestępstwa związane z energią jądrową: niezgodne z prawem postępowanie z materiałami radioaktywnymi lub substancjami radioaktywnymi;
• nielegalny pobór wody: nielegalny pobór wód powierzchniowych lub podziemnych;
• przestępstwa związane z dziką fauną i florą: zabijanie, niszczenie, pozyskiwanie, posiadanie, oferowanie do sprzedaży, sprzedaż lub nielegalny handel gatunkami chronionymi uznanymi na mocy Konwencji o handlu dzikimi zwierzętami i roślinami gatunków zagrożonych wyginięciem (CITES), powodowanie pogorszenia stanu siedlisk na obszarze chronionym lub popełnianie przestępstw związanych z handlem drewnem;
• gatunki inwazyjne: wprowadzanie na terytorium UE, wprowadzanie do obrotu, przetrzymywanie, hodowla, transport, wykorzystywanie, wymiana, zezwalanie na rozmnażanie, uprawa, hodowla, uwalnianie do środowiska lub rozprzestrzenianie inwazyjnych gatunków obcych stwarzających zagrożenie dla UE;
• substancje zubożające warstwę ozonową i gazy fluorowane: niezgodne z prawem obchodzenie się z substancjami zubożającymi warstwę ozonową lub gazami fluorowanymi.

Kwalifikowane przestępstwa. Surowsze kary mają zastosowanie, jeśli wymienione powyżej bezprawne działania powodują nieodwracalne lub długotrwałe szkody w ekosystemie o znacznych rozmiarach lub znacząco szkodzą jakości powietrza, gleby lub wody.

Poważne zaniedbania. Działania, które skutkują znacznymi szkodami dla środowiska w wyniku poważnego zaniedbania, są również karalne na mocy dyrektywy.

Państwa członkowskie muszą dopilnować, by podżeganie lub pomocnictwo w tych przestępstwach również podlegało karze jako przestępstwo. Ponadto usiłowanie popełnienia przestępstwa powinno być karalne w przypadku większości przestępstw objętych dyrektywą.

Kary dla osób fizycznych i prawnych

• Pod względem surowości i zakresu dyrektywa nakazuje stosowanie skutecznych, proporcjonalnych i odstraszających kar.
• Osobom fizycznym grożą kary, w tym kara pozbawienia wolności, za poważne przestępstwa, w szczególności te skutkujące śmiercią lub znacznymi szkodami dla środowiska. Mogą również podlegać dodatkowym karom lub sankcjom, takim jak grzywny lub dyskwalifikacja lub obowiązek przywrócenia środowiska do stanu poprzedniego lub zapłaty odszkodowania za szkody wyrządzone środowisku.
• Osoby prawne (podmioty uznane w prawie krajowym, z wyłączeniem organów państwowych i organizacji międzynarodowych) mogą zostać pociągnięte do odpowiedzialności za przestępstwa popełnione na ich korzyść przez osoby zajmujące kierownicze stanowiska, z karami obejmującymi znaczne grzywny i kary lub środki akcesoryjne, w tym ograniczenia operacyjne i obowiązkowe środki naprawcze.
• Okoliczności obciążające obejmują skalę szkód, udział w przestępczości zorganizowanej i wcześniejsze wyroki skazujące.
• Okoliczności łagodzące obejmują wysiłki na rzecz odtworzenia środowiska naturalnego i współpracę z organami prawnymi.

Jurysdykcja i egzekwowanie

• Jurysdykcja. Państwa członkowskie sprawują jurysdykcję nad przestępstwami popełnionymi na ich terytoriach, na ich zarejestrowanych statkach wodnych lub powietrznych lub gdy sprawca jest ich obywatelem.
• Współpraca między państwami członkowskimi a innymi właściwymi organami, instytucjami i władzami. Dyrektywa wymaga współpracy między państwami członkowskimi i organami UE, takimi jak Agencja Unii Europejskiej ds. Wymiaru Sprawiedliwości w Sprawach Karnych (Eurojust) i Prokuratura Europejska w ramach ich odpowiednich jurysdykcji, w celu skutecznego zwalczania transgranicznych przestępstw przeciwko środowisku. Ponadto dyrektywa zawiera zestaw zasad, które pomogą znacznie poprawić skuteczność wszystkich podmiotów w łańcuchu egzekwowania prawa w celu zwalczania przestępstw przeciwko środowisku. Obejmuje to obowiązek zapewnienia odpowiednich zasobów i narzędzi dochodzeniowych, regularnych specjalistycznych szkoleń oraz ustanowienia krajowych strategii zwalczania przestępstw przeciwko środowisku. Krajowe strategie muszą zostać opracowane i wdrożone do maja 2027 roku, a następnie regularnie aktualizowane i oceniane w oparciu o podejście oparte na analizie ryzyka.

Gromadzenie danych i sprawozdawczość

Dyrektywa zobowiązuje państwa członkowskie do gromadzenia i publikowania danych dotyczących przestępstw przeciwko środowisku w celu oceny skuteczności wdrożonych środków.

Dyrektywa zawiera również przepisy dotyczące:

• zabezpieczenia i konfiskaty, w tym środków służących wykrywaniu i konfiskacie środków i dochodów pochodzących z przestępstw;
• okresów przedawnienia, mających na celu zapewnienie terminowego ścigania i egzekwowania kar;
• narzędzi dochodzeniowych do wykorzystania w ściganiu przestępstw przeciwko środowisku;
• zasobów, które należy zapewnić organom krajowym, aby mogły one skutecznie wykonywać swoje funkcje związane z wdrażaniem niniejszej dyrektywy;
• szkoleń dla sędziów, prokuratorów, policji i pracowników wymiaru sprawiedliwości oraz pracowników właściwych organów zaangażowanych w postępowania karne i dochodzenia w odniesieniu do celów niniejszej dyrektywy;
• uznania roli społeczeństwa obywatelskiego i jego praw proceduralnych, w tym praw osób poszkodowanych i organizacji pozarządowych, aby umożliwić im udział w postępowaniach sądowych i dostęp do orzeczeń sądowych.

Wdrożenie i przegląd

• Ustalono terminy transpozycji dyrektywy do prawa krajowego oraz składania przez państwa członkowskie sprawozdań z jej wdrożenia.
• Regularne przeglądy i aktualizacje są wymagane w celu dostosowania do zmieniających się warunków środowiskowych i prawnych.