Czystsze powietrze dla Europy

KLUCZOWE ZAGADNIENIA

Cel i normy jakości powietrza

Dyrektywa aktualizuje i konsoliduje prawodawstwo UE dotyczące jakości powietrza¹ przez scalenie i zastąpienie dyrektyw 2004/107/WE oraz 2008/50/WE. Określono w niej surowsze normy jakości powietrza oparte na najnowszych dowodach naukowych oraz wprowadzono bardziej rygorystyczne środki planowania, monitorowania i egzekwowania w celu ochrony zdrowia ludzkiego i środowiska:

• określa wiążące normy jakości powietrza dla 13 zanieczyszczeń, w tym PM_2.5, PM₁₀, dwutlenku azotu i ozonu, obejmujące wartości dopuszczalne², wartości docelowe³, wymogi redukcji średniego narażenia, cele w zakresie średniego stężenia narażenia, poziomy krytyczne, progi alarmowe i progi informowania oraz cele długoterminowe;
• nakłada obowiązek regularnych przeglądów tych norm, z uwzględnieniem najnowszych wyników badań naukowych oraz Wytycznych Światowej Organizacji Zdrowia dotyczących jakości powietrza;
• wspiera ambicje UE dotyczące zerowego zanieczyszczenia powietrza, przyczyniające się do celów związanych z ochroną środowiska i bioróżnorodnością.

Obowiązki państw członkowskich

Państwa członkowskie muszą wyznaczyć organy odpowiedzialne za zarządzanie jakością powietrza i ustanawianie stref jakości powietrza na swoich terytoriach:

• ustanowienie stref i jednostek terytorialnych średniego narażenia w celu monitorowania jakości powietrza i zarządzania nią;
• wyznaczenie właściwych organów odpowiedzialnych za zapewnienie ciągłego funkcjonowania sieci monitorowania powietrza oraz za przygotowanie planów ochrony powietrza i planów działania w przypadku niezgodności lub ryzyka nieosiągnięcia celu.

Ocena jakości powietrza atmosferycznego

Państwa członkowskie muszą oceniać jakość powietrza w odniesieniu do określonych zanieczyszczeń zgodnie z ustalonymi kryteriami i progami.

• Ocena jakości powietrza opiera się na pomiarach stałych, modelowaniu, pomiarach wskaźnikowych lub obiektywnym oszacowaniu, w zależności od poziomu zanieczyszczenia powietrza w danej strefie.
• Strefy są klasyfikowane na podstawie ich poziomów zanieczyszczenia w celu określenia, które metody oceny muszą być stosowane. Klasyfikacja ta zostaje poddana przeglądowi co pięć lat lub wcześniej, jeśli nastąpią istotne zmiany.
• Przepisy szczegółowe zawierają wymogi dotyczące superstacji monitoringu, punktów pomiarowych zanieczyszczenia powietrza i nowych substancji zanieczyszczających (np. cząstek ultradrobnych, sadzy, amoniaku).
• Dane z monitorowania muszą spełniać określone cele jakościowe i opierać się na metodach referencyjnych uznanych na szczeblu unijnym lub międzynarodowym.

Silniejsze mechanizmy planowania i zapewniania zgodności

W przypadku przekroczenia norm państwa członkowskie muszą przyjąć plany ochrony powietrza i wdrożyć ukierunkowane środki w celu zmniejszenia poziomów zanieczyszczeń w ustalonych ramach czasowych.

• Plany ochrony powietrza muszą zostać przyjęte w ciągu dwóch lat od wykrycia przekroczenia i muszą osiągnąć zgodność tak szybko, jak to możliwe i nie później niż cztery lata po roku przekroczenia.
• Plany ochrony powietrza i plany działania muszą obejmować ilościowe redukcje emisji, informacje na temat wpływu na zdrowie i konsultacje społeczne oraz być aktualizowane w przypadku utrzymywania się przekroczeń.
• Plany działania na rzecz jakości powietrza muszą zostać przygotowane przed 2030 r., aby osiągnąć bardziej rygorystyczne normy jakości powietrza, które muszą zostać osiągnięte do tego roku. W niektórych przypadkach (np. niekorzystnych warunków klimatycznych lub ograniczeń strukturalnych) odroczenie tego terminu jest możliwe do 2040 r. po przeprowadzeniu specjalnej procedury obejmującej powiadomienie Komisji Europejskiej, sprawozdania z wdrażania i w razie potrzeby zaktualizowane plany działania.

Dostęp do informacji publicznej i udział społeczeństwa

Dyrektywa wzmacnia prawo społeczeństwa do informacji i udziału w zarządzaniu jakością powietrza:

• zobowiązuje państwa członkowskie do dostarczania w czasie zbliżonym do rzeczywistego informacji na temat kluczowych zanieczyszczeń za pośrednictwem wskaźnika jakości powietrza, w tym informacje dotyczące wpływu na zdrowie, w szczególności w odniesieniu do wrażliwych i podatnych na zagrożenia grup ludności;
• państwa członkowskie muszą również przedstawić informacje na temat objawów związanych ze szczytowymi wartościami zanieczyszczenia powietrza oraz sposobów ograniczenia narażenia;
• systemy krajowe muszą obejmować konsultacje społeczne w sprawie: projektów planów ochrony powietrza, w tym wkładu ze strony grup dotkniętych skutkami, społeczeństwa obywatelskiego i pracowników służby zdrowia.

Koordynacja w zakresie transgranicznego zanieczyszczenia powietrza

Państwa członkowskie muszą współpracować w przypadkach, gdy zanieczyszczenia transgraniczne przyczyniają się do przekroczeń w innym państwie członkowskim. Państwa członkowskie, których to dotyczy, są zobowiązane do powiadamiania siebie nawzajem i Komisji, gdy zanieczyszczenie transgraniczne⁴ przyczynia się do przekroczeń. Następnie muszą przygotować skoordynowane plany ochrony powietrza lub plany działań krótkoterminowych, które obejmują wspólną identyfikację źródeł zanieczyszczeń i środki łagodzące. Dyrektywa zachęca również do współpracy z sąsiadującymi państwami spoza UE, w tym z państwami kandydującymi UE.

Dostęp do wymiaru sprawiedliwości, odszkodowania i kary

Dyrektywa zawiera przepisy dotyczące sposobu kwestionowania niezgodności oraz dochodzenia odszkodowania, a także sposobu stosowania kar w przypadku naruszenia przepisów dotyczących jakości powietrza:

• zapewnia członkom organizacji publicznych i pozarządowych legitymację procesową do kwestionowania kluczowych decyzji i zaniechań dotyczących lokalizacji stacji monitorowania lub planów ochrony powietrza, planów działania i planów działań krótkoterminowych;
• wymaga uczciwych, terminowych i przystępnych cenowo procedur prawnych, w tym w razie potrzeby stosowania nakazu zaprzestania szkodliwych praktyk;
• przyznaje osobom fizycznym prawo do dochodzenia odszkodowania od organów krajowych za szkody dla zdrowia spowodowane przez naruszenia obowiązków popełnione umyślnie lub w wyniku zaniedbania przez właściwe organy;
• przewiduje skuteczne, proporcjonalne i odstraszające kary w przypadku naruszeń.

Uchylenie poprzednich dyrektyw

Dyrektywa (UE) 2024/2881 uchyla i zastępuje dyrektywy 2004/107/WE i 2008/50/WE z dniem 12 grudnia 2026 r.