Onafhankelijke rechters

Artikel 2 van het Verdrag betreffende de Europese Unie (VEU) bevat de waarden waarop de Europese Unie (EU) berust. Dit zijn onder andere de rechtsstaat, democratie en grondrechten. Eerbiediging van deze waarden is een voorwaarde voor het EU-lidmaatschap. Hieruit volgt dat landen, zodra ze EU-lidstaat zijn geworden, deze waarden moeten hooghouden. Het concept rechtsstaat omvat aspecten zoals de onafhankelijkheid van rechters ten opzichte van de andere (uitvoerende en wetgevende) overheidsinstanties. Alle leden van een samenleving en (uitvoerende en wetgevende) overheidsinstanties vallen dus onder het recht en onder het toezicht van een onafhankelijk rechtssysteem, ongeacht politieke meerderheden.

Dit zien we terug in artikel 47 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, dat gaat over het recht op een doeltreffende voorziening en op een onpartijdig gerecht. Deze waarden worden onderbouwd door artikel 2 VEU en in artikel 19, lid 1, VEU, dat de lidstaten verplicht maatregelen te treffen om daadwerkelijke rechtsbescherming te garanderen op de gebieden die onder het EU-recht vallen.

In de loop der jaren heeft het Hof van Justitie van de Europese Unie een belangrijke rol gespeeld bij het waarborgen van de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht in de lidstaten. Een standaardarrest in de zaak Associação Sindical dos Juízes Portugueses (zaak C-64/16), die via de prejudiciële procedure aan het Hof van Justitie is voorgelegd, verduidelijkt dat het EU-beginsel van onafhankelijkheid van de rechterlijke macht veronderstelt dat “de instantie haar rechtsprekende taken volledig autonoom uitoefent, zonder enig hiërarchisch verband en zonder aan wie dan ook ondergeschikt te zijn of van waar dan ook bevelen of instructies te ontvangen, en aldus beschermd is tegen tussenkomsten of druk van buitenaf die de onafhankelijkheid van de oordeelsvorming van haar leden in aan hen voorgelegde geschillen in gevaar zouden kunnen brengen”.

De EU heeft een aantal instrumenten tot haar beschikking om de eerbiediging van de rechtsstaat in alle lidstaten te waarborgen (de toolbox voor de rechtsstaat), zoals het EU-scorebord voor justitie, het rechtsstaatmechanisme (een dialoog op basis van een jaarlijks verslag over de rechtsstaat) en het Europees Semester.

Elk jaar presenteert de Europese Commissie, in het kader van de EU-toolbox voor de rechtsstaat, het EU-scorebord voor justitie. Het scorebord biedt een vergelijkend overzicht van EU-rechtsstelsels, aan de hand van indicatoren gericht op de doelmatigheid, kwaliteit en onafhankelijkheid van justitie — de wezenlijke parameters van effectieve rechtsstelsels. Een aanvulling hierop is het jaarlijks verslag over de rechtsstaat, waarvan de eerste editie in 2020 werd gepubliceerd. Dit verslag geeft per lidstaat een samenvatting van belangrijke ontwikkelingen op dit gebied.