Σύστημα εμπορίας εκπομπών της ΕΕ

ΒΑΣΙΚΑ ΣΗΜΕΙΑ

Η τρέχουσα (τέταρτη) φάση του ΣΕΔΕ καλύπτει την περίοδο από το 2021 έως το 2030. Για αυτήν την περίοδο, η ΕΕ έχει θέσει έναν νέο, αυξημένο στόχο μείωσης των εκπομπών ΑΘ κατά 62% σε σύγκριση με τα επίπεδα του 2005.

Το σύστημα εφαρμόζεται στα εξής:

• μονάδες παραγωγής ενέργειας·
• ευρύ φάσμα ενεργοβόρων βιομηχανικών κλάδων·
• πτήσεις εντός της ΕΕ και του Ευρωπαϊκού Οικονομικού Χώρου (ΕΟΧ) και πτήσεις αναχώρησης προς Ελβετία και Ηνωμένο Βασίλειο·
• θαλάσσιες μεταφορές (οι υποχρεώσεις παράδοσης θα εισαχθούν σταδιακά μεταξύ 2024 και 2026)·
• εκπομπές:
  • διοξειδίου του άνθρακα (CO₂),
  • υποξειδίου του αζώτου,
  • υπερφθορανθράκων,
  • μεθανίου.

Δημιουργήθηκε ένα νέο χωριστό, αυτόνομο ΣΕΔΕ για να καλύπτει κτίρια, οδικές μεταφορές και καύσιμα για πρόσθετους τομείς που αντιστοιχούν σε βιομηχανικές δραστηριότητες που δεν καλύπτονται από το υπάρχον ΣΕΔΕ.

Δικαιώματα

• Από την 1η Ιανουαρίου 2005 οι φορείς εκμετάλλευσης όλων των δραστηριοτήτων που καλύπτονται από τη νομοθεσία πρέπει να παραδίδουν κατάλληλο αριθμό δικαιωμάτων εκπομπής κάθε χρόνο για να καλύπτουν τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου του προηγούμενου έτους [μία μονάδα εκπομπών ανά τόνο διοξειδίου του άνθρακα (CO₂) ή ισοδύναμη ποσότητα άλλων ισχυρών αερίων του θερμοκηπίου].
• Ο συνολικός αριθμός των δικαιωμάτων που εκχωρούνται στην ΕΕ κάθε χρόνο μειώνεται σταδιακά: κατά 1,74 % μεταξύ 2013 και 2020 και κατά 2,2 % μεταξύ 2021 και 2023. Μεταξύ 2024 και 2027 θα μειώνεται περαιτέρω κατά 4,3 % κάθε χρόνο και από το 2028 κατά 4,4 % κάθε χρόνο.
• Το σύστημα δωρεάν δικαιωμάτων αναθεωρήθηκε με σκοπό την αντιμετώπιση του ζητήματος διαρροής άνθρακα² εστιάζοντας σε τομείς που κινδυνεύουν να μετεγκαταστήσουν την παραγωγή τους εκτός της ΕΕ. Εν προκειμένω:
  • τα δωρεάν δικαιώματα θα καταργηθούν σταδιακά βάσει των υψηλότερων ποσοστών μείωσης·
  • έχει δημιουργηθεί ένας μηχανισμός συνοριακής προσαρμογής άνθρακα (γνωστός ως ΜΣΠΑ), (πρόκειται για ένα σύστημα τιμολόγησης των εκπομπών άνθρακα που εφαρμόζεται σε ενεργοβόρα προϊόντα που εισάγονται στην ΕΕ —η δωρεάν κατανομή στο ΣΕΔΕ θα καταργηθεί έως το 2034 για τους τομείς που καλύπτονται από τον μηχανισμό συνοριακής προσαρμογής άνθρακα).

Τομέας πολιτικής αεροπορίας

• Μέχρι το τέλος του 2026 η τιμολόγηση των εκπομπών άνθρακα της ΕΕ θα ισχύει για πτήσεις εντός ΕΕ/ΕΟΧ και για πτήσεις που αναχωρούν προς την Ελβετία και το Ηνωμένο Βασίλειο διατηρώντας το τρέχον περιορισμένο γεωγραφικό πεδίο για τη διεθνή εφαρμογή των κανόνων. Έως την 1η Ιουλίου 2026 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή πρέπει να υποβάλει μια έκθεση αξιολόγησης της περιβαλλοντικής ακεραιότητας του συστήματος αντιστάθμισης και μείωσης των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα για τις διεθνείς αεροπορικές μεταφορές (CORSIA) που έχει συσταθεί από τον Διεθνή Οργανισμό Πολιτικής Αεροπορίας. Η έκθεση πρέπει να συνοδεύεται από μια νομοθετική πρόταση η οποία να διατηρεί ή να επεκτείνει το πεδίο εφαρμογής του ΣΕΔΕ στις πτήσεις αναχώρησης, υπό το πρίσμα της περιβαλλοντικής ακεραιότητας και φιλοδοξίας του CORSIA σε σχέση με τους στόχους στο πλαίδιο της Συμφωνίας του Παρισιού. Το CORSIA θα ισχύει για πτήσεις εκτός Ευρώπης, από και προς τις χώρες που συμμετέχουν στο CORSIA.
• Οι επικαιροποιημένοι κανόνες επιταχύνουν την εφαρμογή της αρχής «ο ρυπαίνων πληρώνει»³ με τη σταδιακή κατάργηση των δωρεάν δικαιωμάτων για τον τομέα της πολιτικής αεροπορίας με πλήρη δημοπράτηση το 2026.
• Από την 1η Ιανουαρίου 2024 έως την 31η Δεκεμβρίου 2030, θα δεσμευτούν 20 εκατομμύρια δικαιώματα ως κίνητρο για τους φορείς εκμετάλλευσης αεροσκαφών να εγκαταλείψουν τη χρήση ορυκτών καυσίμων.

• Για την εφαρμογή αυτού του κινήτρου, ο κατ’ εξουσιοδότηση κανονισμός (ΕΕ) 2025/723 θεσπίζει λεπτομερείς κανόνες για τον ετήσιο υπολογισμό των διαφορών τιμών μεταξύ των επιλέξιμων βιώσιμων αεροπορικών καυσίμων και της ορυκτής κηροζίνης, καθώς και για την κατανομή δικαιωμάτων σε αεροπορικές εταιρείες που χρησιμοποιούν τα καύσιμα αυτά:
  • ο μηχανισμός, αξίας περίπου 1,6 δισ. EUR, συμβάλλει στην κάλυψη της διαφοράς κόστους μεταξύ ορυκτών και επιλέξιμων βιώσιμων καυσίμων·
  • οι αεροπορικές εταιρείες πρέπει να υποβάλλουν έκθεση σχετικά με τη χρήση καυσίμων έως τις 31 Μαρτίου, μετά την οποία η Επιτροπή δημοσιεύει τις διαφορές στις τιμές των καυσίμων έως τις 31 Μαΐου και κατανέμει τα δικαιώματα έως τις 31 Αυγούστου κάθε χρόνο.

Χωριστό σύστημα εμπορίας εκπομπών για κτίρια, οδικές μεταφορές και άλλους τομείς

Για να δώσουν κίνητρα όσον αφορά τις μειώσεις εκπομπών στους τομείς των οδικών μεταφορών και των κτιρίων —που δεν καλύπτονταν από το υφιστάμενο ΣΕΔΕ— οι συννομοθέτες συμφώνησαν να θεσπίσουν, από το 2027, ένα χωριστό αλλά παράλληλο ΣΕΔΕ, με την ονομασία ΣΕΔΕ2, για τις εκπομπές από την καύση καυσίμων στους σχετικούς τομείς. Σε αντίθεση με το υφιστάμενο ΣΕΔΕ, το ΣΕΔΕ2 θέτει το ζήτημα της ρύθμισης σε προγενέστερο στάδιο της αλυσίδας, δηλαδή στα πρόσωπα που οφείλουν να καταβάλλουν ειδικούς φόρους κατανάλωσης για την ενέργεια (όπως φορολογικές αποθήκες και προμηθευτές καυσίμων) και όχι στους τελικούς καταναλωτές καυσίμων. Οι ρυθμιζόμενες οντότητες που καλύπτονται από το ΣΕΔΕ2 θα πρέπει να παραδίδουν δικαιώματα για τις εξακριβωμένες εκπομπές τους οι οποίες αντιστοιχούν στις ποσότητες καυσίμων που έχουν διαθέσει προς κατανάλωση. Αν και η παράδοση δικαιωμάτων στο πλαίσιο του ΣΕΔΕ2 θα ξεκινήσει μόλις το 2028 για τις εκπομπές του 2027, η παρακολούθηση και η υποβολή εκθέσεων σχετικά με τις εκπομπές ξεκίνησε την 1η Ιανουαρίου 2025. Τα δικαιώματα στο ΣΕΔΕ2 δεν θα είναι ανταλλάξιμα με δικαιώματα που διαπραγματεύονται στο υφιστάμενο ΣΕΔΕ και θα διατίθενται στην αγορά μόνο μέσω δημοπράτησης (χωρίς δωρεάν κατανομή). Ο συνολικός αριθμός των δικαιωμάτων που εκχωρούνται στο ΣΕΔΕ θα μειωθούν ετησίως κατά 5,10% με την έναρξη του συστήματος και κατά 5,38% από το 2028.

Μηχανισμοί χρηματοδότησης χαμηλών εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα

• Το Ταμείο Εκσυγχρονισμού στηρίζει επενδυτικά έργα εκσυγχρονισμού στον τομέα της ηλεκτρικής ενέργειας και στα ευρύτερα ενεργειακά συστήματα στα κράτη μέλη της ΕΕ με κατά κεφαλήν ακαθάριστο εγχώριο προϊόν σε τιμές αγοράς το 2013 κάτω του 60 % του μέσου όρου της ΕΕ. Από το 2016 έως το 2018 προστέθηκαν τρία κράτη μέλη χαμηλότερου εισοδήματος με κατά κεφαλήν ακαθάριστο εγχώριο προϊόν σε τιμές αγοράς κάτω του 75 % του μέσου όρου της ΕΕ.
• Το Ταμείο Καινοτομίας υποστηρίζει την επίδειξη καινοτόμων τεχνολογιών και επαναστατικών καινοτομιών στους τομείς που καλύπτονται από το ΣΕΔΕ της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένων των καινοτόμων ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, της δέσμευσης και χρήσης άνθρακα και της αποθήκευσης ενέργειας· με μεγαλύτερη έμφαση στην αναβάθμιση των νέων τεχνολογιών.
• Το Κοινωνικό Ταμείο για το Κλίμα που συστάθηκε με τον κανονισμό (ΕΕ) 2023/955 (βλέπε περίληψη) θα συνοδεύσει την εισαγωγή της τιμής άνθρακα στους τομείς των κτιρίων και των οδικών μεταφορών και θα παρέχει ειδική χρηματοδότηση στα κράτη μέλη για τη στήριξη των πιο ευάλωτων ομάδων, ιδίως των νοικοκυριών που αντιμετωπίζουν ενεργειακή φτώχεια ή φτώχεια στον τομέα των μεταφορών και των πολύ μικρών επιχειρήσεων.

Ρόλος των κρατών μελών

Τα κράτη μέλη είναι αρμόδια για τα ακόλουθα καθήκοντα:

• εκχώρηση δικαιωμάτων·
• διασφάλιση ότι οι φορείς εκμετάλλευσης, οι φορείς εκμετάλλευσης αεροσκαφών, οι ναυτιλιακές εταιρείες και οι ρυθμιζόμενες οντότητες παρακολουθούν και υποβάλλουν εκθέσεις για τις εκπομπές τους ετησίως και παραχωρούν τόσα δικαιώματα, όσα αντιστοιχούν στις συνολικές εκπομπές τους κατά το προηγούμενο ημερολογιακό έτος·
• πλειστηριασμός όλων των δικαιωμάτων που δεν κατανέμονται δωρεάν ή τίθενται στο αποθεματικό για τη σταθερότητα της αγοράς·
• αποφάσεις για τον τρόπο χρήσης των εσόδων από τις δημοπρασίες για κλιματικούς, ενεργειακούς και κοινωνικούς σκοπούς·
• θα παρέχουν στην Επιτροπή ετήσια έκθεση σχετικά με την εφαρμογή της νομοθεσίας·
• θα μεριμνούν ώστε τα δικαιώματα να μπορούν να μεταβιβάζονται μεταξύ εγκαταστάσεων στις χώρες εντός και εκτός ΕΕ στις οποίες αναγνωρίζονται τα δικαιώματα·
• θα ορίζουν αποτελεσματικές κυρώσεις για τις παραβιάσεις της νομοθεσίας.

Κανόνες για τον πλειστηριασμό των δικαιωμάτων

• Μια κατ’ εξουσιοδότηση πράξη και ο κανονισμός (ΕΕ) 2023/2830 που συμπληρώνει την οδηγία 2003/87/ΕΚ, ορίζουν τους κανόνες για το χρόνο διεξαγωγής, τη διαχείριση και άλλες πτυχές του πλειστηριασμού των δικαιωμάτων. Καταργεί και αντικαθιστά τους κανόνες που έχουν θεσπιστεί σε προγενέστερο χρόνο με τον κανονισμό (ΕΕ) αριθ. 1031/2010, λαμβάνοντας υπόψη τους νέους κανόνες και τα στοιχεία που θεσπίστηκαν με την οδηγία 2003/87/ΕΚ, όπως η επέκταση του πεδίου εφαρμογής του υφιστάμενου ΣΕΔΕ στις θαλάσσιες μεταφορές και η εισαγωγή ενός νέου και χωριστού ΣΕΔΕ για κτίρια, οδικές μεταφορές και βιομηχανικές δραστηριότητες που δεν καλύπτονται από το υπάρχον ΣΕΔΕ.
• Ο κατ’ εξουσιοδότηση κανονισμός (ΕΕ) 2023/2830 καλύπτει πτυχές όπως:
  • ο τύπος των πλειστηριασμών (πλειστηριαζόμενα προϊόντα, μορφή των πλειστηριασμών, υποβολή και απόσυρση προσφορών, τιμή εκκαθάρισης πλειστηριασμού και διαχωρισμός των προσφορών με την ίδια τιμή),
  • τα προγράμματα πλειστηριασμών (χρόνος διεξαγωγής, συχνότητα και κατανομή της ποσότητας των δικαιωμάτων, περιστάσεις που εμποδίζουν τη διεξαγωγή των πλειστηριασμών, ετήσιες ποσότητες πλειστηριαζόμενων δικαιωμάτων),
  • η πρόσβαση σε πλειστηριασμούς,
  • ο διορισμός και τα σχετικά καθήκοντα του/των εκπλειστηριαστή/-ών,
  • ο πλειστηριασμός δικαιωμάτων προς όφελος του Ταμείου Καινοτομίας, του Ταμείου Εκσυγχρονισμού, του μηχανισμού ανάκαμψης και ανθεκτικότητας και του Κοινωνικού Ταμείου για το Κλίμα.
  • οι διαδικασίες για την ακύρωση των δικαιωμάτων,
  • ο ορισμός κοινού χώρου πλειστηριασμών και υπηρεσιών προς χρήση από τα κράτη μέλη και την Επιτροπή,
  • ο ορισμός και καθήκοντα των χώρων πλειστηριασμών στο πλαίσιο αυτεξαίρεσης (όταν ένα κράτος μέλος δεν συμμετέχει στον ορισμό κοινού χώρου πλειστηριασμών),
  • η γνωστοποίηση συναλλαγών,
  • η πληρωμή και η μεταβίβαση του πλειστηριάσματος,
  • η παράδοση των πλειστηριαζόμενων δικαιωμάτων,
  • η διαχείριση ασφαλειών,
  • τα τέλη και έξοδα,
  • η επιτήρηση των πλειστηριασμών, τα διορθωτικά μέτρα και οι κυρώσεις,
  • η διαφάνεια και η εμπιστευτικότητα.

Ο ρόλος της Επιτροπής

Η Επιτροπή:

• υποβάλλει ετήσια έκθεση στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης σχετικά με την εφαρμογή του ΣΕΔΕ της ΕΕ και των συνοδευτικών κλιματικών και ενεργειακών πολιτικών·
• έχει την εξουσία να καθορίζει τους τεχνικούς κανόνες που απαιτούνται για την εφαρμογή της βασικής νομοθεσίας·
• τηρεί ανεξάρτητο μητρώο και σύστημα καταγραφής συναλλαγών για την κατοχή, τις εκχωρήσεις, τις μεταβιβάσεις και τις ακυρώσεις δικαιωμάτων.

Κάθε χρόνο, η Ευρωπαϊκή Αρχή Κινητών Αξιών και Αγορών παρουσιάζει μια αξιολόγηση της λειτουργίας των αγορών άνθρακα της ΕΕ.