Συνοριακοί έλεγχοι

Το άρθρο 77 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ) υποχρεώνει την ΕΕ να αναπτύξει πολιτική για τον έλεγχο των προσώπων στα σύνορα και για την αποτελεσματική εποπτεία της διέλευσης των εξωτερικών συνόρων, εξασφαλίζοντας παράλληλα την απουσία ελέγχων προσώπων στα εσωτερικά σύνορα και την προοδευτική δημιουργία ενός ολοκληρωμένου συστήματος διαχείρισης για τα εξωτερικά σύνορα.

Είκοσι πέντε κράτη μέλη της ΕΕ είναι μέλη του χώρου Σένγκεν χωρίς εσωτερικά σύνορα. Ο χώρος αυτός περιλαμβάνει επίσης την Ελβετία, την Ισλανδία, το Λιχτενστάιν και τη Νορβηγία. Στα εσωτερικά σύνορα μεταξύ αυτών των χωρών δεν υπάρχουν έλεγχοι.

Οι χώρες αυτές επιδιώκουν από κοινού να βελτιώσουν την ασφάλεια εφαρμόζοντας αποτελεσματικούς ελέγχους στα εξωτερικά τους σύνορα, ενώ παράλληλα επιτρέπουν την ομαλή διέλευση των συνόρων από πρόσωπα που έχουν δικαίωμα εισόδου στην ΕΕ.

Η Κύπρος είναι κράτος Σένγκεν, το οποίο σημαίνει ότι η χώρα συμμετέχει στη στενότερη συνεργασία Σένγκεν. Ωστόσο, οι έλεγχοι των συνόρων με την Κύπρο δεν έχουν ακόμη καταργηθεί, καθώς η πλήρης ένταξή της στον χώρο Σένγκεν βρίσκεται επί του παρόντος σε εξέλιξη.

Η Ιρλανδία εξαιρείται από την εφαρμογή των κανόνων Σένγκεν. Σύμφωνα με το πρωτόκολλο Σένγκεν, επέλεξε να εξαιρεθεί από τους κανόνες και εφαρμόζει τις δικές της πολιτικές για τα σύνορα και τις θεωρήσεις. Ωστόσο, η Ιρλανδία έχει επιλέξει να συμμετέχει σε ορισμένους τομείς του Σένγκεν, όπως το σύστημα πληροφοριών Σένγκεν (SIS) και η δικαστική και αστυνομική συνεργασία. Η ευρωπαϊκή ολοκληρωμένη διαχείριση των συνόρων βασίζεται στον κανονισμό (ΕΕ) 2019/1896 για την Ευρωπαϊκή Συνοριοφυλακή και Ακτοφυλακή. Τα κράτη μέλη έχουν θεσπίσει εθνικές στρατηγικές για την πρακτική εφαρμογή αυτής της έννοιας. Ένας από τους βασικούς της στόχους είναι η υποστήριξη των κρατών μελών στη διενέργεια αποτελεσματικών ελέγχων στα εξωτερικά σύνορα της ΕΕ.

Οι κανόνες για τη διέλευση των συνόρων της ΕΕ —τόσο των εσωτερικών όσο και των εξωτερικών— καθορίζονται στον κώδικα συνόρων του Σένγκεν [κανονισμός (ΕΕ) 2016/399], ο οποίος περιέχει επίσης τους κύριους όρους που σχετίζονται με αυτό το θέμα, συμπεριλαμβανομένου του ελέγχου των συνόρων, των συνοριακών ελέγχων και της επιτήρησης των συνόρων.

Κατά τη διέλευση των εξωτερικών συνόρων, οι υπήκοοι τρίτων χωρών υποβάλλονται σε διεξοδικούς ελέγχους σύμφωνα με τις προϋποθέσεις εισόδου στη χώρα, συμπεριλαμβανομένων της συστηματικής έρευνας σε σχετικές βάσεις δεδομένων, όπως το σύστημα SIS, και του ελέγχου στο Σύστημα Πληροφοριών για τις Θεωρήσεις, για να διασταυρωθεί εάν το πρόσωπο υπόκειται σε υποχρέωση θεώρησης. Έλεγχοι στο SIS πραγματοποιούνται και για τους υπηκόους της ΕΕ, για λόγους ασφαλείας. Με βάση τον κανονισμό (ΕΕ) 2017/2226 για την έξυπνη διαχείριση των συνόρων, δημιουργήθηκε ένα αυτοματοποιημένο κεντρικό ηλεκτρονικό σύστημα εισόδου/εξόδου (ΣΕΕ) για υπηκόους τρίτων χωρών που διέρχονται τα εξωτερικά σύνορα της ΕΕ για σύντομη παραμονή. Όταν τεθεί σε λειτουργία, το ΣΕΕ θα καταγράφει και θα αποθηκεύει το όνομα του ατόμου, τον τύπο του ταξιδιωτικού εγγράφου, τα βιομετρικά δεδομένα (δακτυλικά αποτυπώματα και εικόνες προσώπου), καθώς και τις ημερομηνίες και τα σημεία εισόδου και εξόδου, με πλήρη σεβασμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων και της προστασίας των δεδομένων. Θα καταχωρίζει επίσης τις αρνήσεις εισόδου και θα αποστέλλει ειδοποιήσεις στα κράτη Σένγκεν όταν λήγει η περίοδος της επιτρεπόμενης παραμονής.

Η ΕΕ έχει δημιουργήσει ένα αυτοματοποιημένο σύστημα ΤΠ που ονομάζεται Ευρωπαϊκό Σύστημα Πληροφοριών και Αδειοδότησης Ταξιδιού (ETIAS), το οποίο έχει σχεδιαστεί για να εντοπίζει, πριν από το ταξίδι, κινδύνους όσον αφορά την ασφάλεια, την παράτυπη μετανάστευση ή υψηλούς επιδημικούς κινδύνους που συνδέονται με επισκέπτες που δεν έχουν υποχρέωση θεώρησης εισόδου και πρόκειται να ταξιδέψουν στα κράτη Σένγκεν για βραχυπρόθεσμη διαμονή. Το ETIAS θα διευκολύνει επίσης τη διέλευση των συνόρων για τη συντριπτική πλειονότητα των ταξιδιωτών των οποίων η παρουσία δεν εγκυμονεί τέτοιους κινδύνους. Όταν αρχίσει να εφαρμόζεται το ETIAS, πολίτες από περισσότερες από 60 χώρες θα έχουν το δικαίωμα να υποβάλλουν αίτηση για άδεια ταξιδιού.

Η επιχειρησιακή συνεργασία μεταξύ των κρατών μελών για τη διασφάλιση της ολοκληρωμένης διαχείρισης των συνόρων της ΕΕ εντάσσεται στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Συνοριοφυλακής και Ακτοφυλακής, που περιλαμβάνει τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Συνοριοφυλακής και Ακτοφυλακής (Frontex) και τις εθνικές αρχές διαχείρισης των συνόρων.

Η θεώρηση Σένγκεν είναι μια άδεια εισόδου για υπηκόους τρίτων χωρών, η οποία τους επιτρέπει να εισέρχονται και να παραμένουν στον χώρο Σένγκεν για σύντομο χρονικό διάστημα έως 90 ημερών σε μια περίοδο 180 ημερών.

Η συνοριακή πολιτική της ΕΕ αποτελεί μέρος του εγχειριδίου κανόνων του Σένγκεν και εφαρμόζεται σε 26 κράτη μέλη και τέσσερις χώρες που είναι συνδεδεμένες με τον χώρο Σένγκεν (Ελβετία, Ισλανδία, Λιχτενστάιν και Νορβηγία) σύμφωνα με το πρωτόκολλο 19. Η Ιρλανδία, όπως προαναφέρθηκε, επέλεξε να εξαιρεθεί βάσει του πρωτοκόλλου Σένγκεν και εφαρμόζει τις δικές της πολιτικές για τις θεωρήσεις και τα σύνορα.