Het afgeleide recht van de Europese Unie

KERNPUNTEN

Soorten EU-rechtshandelingen

In het kader van artikel 288 van het VWEU kunnen Europese instellingen vijf soorten rechtshandelingen aannemen:

• de verordening
• de richtlijn
• het besluit
• de aanbeveling
• het advies.

Verordeningen, richtlijnen en besluiten zijn verbindende rechtshandelingen. Als deze zijn aangenomen via de wetgevingsprocedure als bedoeld in artikel 289, worden zij aangemerkt als wetgevingshandelingen. Een besluit kan specifiek tot een of meerdere adressaten (lidstaten, natuurlijke of rechtspersonen) zijn gericht. Ook zijn er besluiten zonder specifieke adressaat, met name op het gebied van het gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid.

Aanbevelingen en adviezen zijn niet-wetgevende en niet-verbindende rechtshandelingen.

Er zijn ook handelingen die in artikel 288 van het VWEU niet worden genoemd.

• Bepaalde specifieke, op vorige verdragen gebaseerde handelingen: op het gebied van het strafrecht, vrijheid, justitie en veiligheid bijvoorbeeld zijn “kaderbesluiten” nog steeds geldig (zij werden aangenomen voor het Verdrag van Lissabon van kracht werd, toen justitiële en politiële samenwerking bij strafzaken een specifieke status had).
• “Atypische handelingen”, waaronder interinstitutionele akkoorden (bijv. over begrotingsdiscipline (zie de samenvatting)) en reglementen (bijvoorbeeld het Reglement van het Europees Parlement (zie de samenvatting) en van de Commissie (zie de samenvatting)), wat juridisch verbindende handelingen zijn, en resoluties en conclusies, die geen rechtsgevolgen beogen. Zij zijn opgenomen in andere artikelen in de EU-verdragen of komen uit de praktijk van de EU-instellingen.

De juridische status van afgeleid recht

• De EU-instellingen mogen de handeling kiezen die hun het meest geschikt lijkt om hun beleid uit te voeren.
• Echter, omdat de EU alleen over de bevoegdheden beschikt die haar zijn verleend bij de verdragen, moet elke handeling de rechtsgrondslag hebben die aansluit op het terrein waarop de EU-instelling actie onderneemt.
• Bovendien moeten handelingen, ingevolge artikel 296 van het VWEU, de besluiten aanhalen op grond waarvan de handelingen mogen worden aangenomen (in aanhalingen die beginnen met “gelet op” of “gezien”) en moeten zij met redenen zijn omkleed (in overwegingen die beginnen met “overwegende”).
• Overeenkomstig artikel 297 van het VWEU worden rechtshandelingen in het Publicatieblad van de Europese Unie bekendgemaakt of wordt van de rechtshandeling kennis gegeven aan de adressaat of adressaten. Als zij worden gepubliceerd kunnen ze op de twintigste dag na hun publicatie in werking treden, tenzij in de tekst anders is bepaald. Van andere rechtshandelingen, waarin is gespecificeerd tot wie ze zijn gericht, wordt kennis gegeven aan degenen tot wie ze zijn gericht; zij treden in werking op het moment van kennisgeving.
• In veel gevallen kan hun wettigheid worden betwist bij het Hof van Justitie van de Europese Unie via een beroep tot nietigverklaring (krachtens artikel 263 van het VWEU). Dit is echter niet van toepassing op aanbevelingen en adviezen.

Gedelegeerde handelingen

• Door artikel 290 van het VWEU kan de EU-wetgever (meestal het Europees Parlement en de Raad) de bevoegdheid aan de Commissie delegeren om niet-wetgevingshandelingen van algemene toepassing aan te nemen ter aanvulling of wijziging van bepaalde niet-essentiële onderdelen van een wetgevingshandeling. De wetgever kan zich zo concentreren op beleidsrichting en doelstellingen zonder al te diep in te gaan op de details of uiterst technische debatten aan te gaan.
• De bevoegdheidsoverdracht om gedelegeerde handelingen aan te nemen is echter aan strenge beperkingen onderworpen. Alleen de Commissie kan de bevoegdheid krijgen gedelegeerde handelingen aan te nemen. Bovendien kunnen essentiële onderdelen van een gebied niet aan een delegatie van bevoegdheid worden onderworpen. Daarnaast moeten de doelstellingen, de inhoud, het toepassingsgebied en de duur van de delegatie van bevoegdheid in de wetgevende handeling zijn omschreven. Tot slot moet de wetgever expliciet de voorwaarden voor delegatie in de wetgevende handeling opnemen. In dit opzicht kunnen het Parlement en de Raad voorzien in het recht de delegatie in te trekken of bezwaren te uiten tegen de gedelegeerde handeling.
• Deze procedure wordt vaak gebruikt op verschillende gebieden zoals interne markt, landbouw, milieu, consumentenbescherming, vervoer en op het gebied van vrijheid, veiligheid en justitie.

Uitvoeringshandelingen

• De verantwoordelijkheid voor wettelijk bindende EU-handelingen ligt vooral bij lidstaten. Sommige wettelijk bindende EU-handelingen vereisen echter uniforme voorwaarden voor de tenuitvoerlegging ervan. In deze gevallen heeft de Commissie of, in naar behoren gemotiveerde specifieke gevallen voorzien in artikelen 24 en 26 van het Verdrag betreffende de Europese Unie, de Raad de bevoegdheid uitvoeringshandelingen aan te nemen (artikel 291 van het VWEU).
• In Verordening (EU) nr. 182/2011 worden de regels en algemene beginselen vastgesteld die van toepassing zijn op de wijze waarop de lidstaten de uitoefening van de uitvoeringsbevoegdheden door de Commissie controleren (zie de samenvatting). Deze controle is een procedure die in EU-jargon ook wel als comitologie bekend staat. Dit houdt in dat de Commissie wordt bijgestaan door comités die uit vertegenwoordigers van lidstaten bestaan en die worden voorgezeten door een vertegenwoordiger van de Commissie. Iedere ontwerpuitvoeringshandeling wordt bij het comité ingediend door de voorzitter ervan.