Help Print this page 
Title and reference
Koordynacja systemów zabezpieczenia społecznego

Summaries of EU legislation: direct access to the main summaries page.
Languages and formats available
BG ES CS DA DE ET EL EN FR GA HR IT LV LT HU MT NL PL PT RO SK SL FI SV
HTML html ES html CS html DA html DE html EL html EN html FR html IT html HU html NL html PL html PT html RO html FI html SV
Multilingual display
Text

Koordynacja systemów zabezpieczenia społecznego

Koordynacja systemów zabezpieczenia społecznego ma na celu usprawnienie swobodnego przepływu obywateli Unii Europejskiej (UE). Opiera się na współpracy krajowych funduszy zabezpieczenia społecznego.

AKT

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego [Zob. akt(-y) zmieniający(-e)].

STRESZCZENIE

Chociaż systemy zabezpieczeń społecznych państw Unii Europejskiej (UE) są skoordynowane między sobą, świadczenia socjalne i warunki ich udzielania ustalane są na poziomie krajowym, w oparciu o tradycję i kulturę każdego kraju.

Prawo unijne ustanawia przepisy i zasady mające zagwarantować prawo swobodnego przepływu osób w UE. W dziedzinie zabezpieczeń społecznych prawo to jest zapewnione zgodnie z zasadą sumowania okresów ubezpieczenia, zatrudnienia, pracy na własny rachunek lub zamieszkania w różnych państwach członkowskich oraz zgodnie z zasadą eksportowania świadczeń we wszystkich państwach członkowskich, w których jest zamieszkały świadczeniobiorca lub członkowie jego rodziny.

Osoby, do których stosuje się rozporządzenie

Rozporządzenie to stosuje się do wszystkich obywateli dowolnego państwa UE, którzy podlegają lub podlegali ustawodawstwu w zakresie zabezpieczenia społecznego jednego z tych państw, oraz do członków ich rodzin i osób pozostałych przy życiu.

Rozporządzenie stosuje się też do obywateli państw trzecich, którzy zamieszkują w UE legalnie i których sytuacja wiąże ich z kilkoma państwami członkowskimi, oraz do członków ich rodzin i osób pozostałych przy życiu.

Zgodnie z zasadą równego traktowania obywatele państwa UE i osoby, które w nim zamieszkują i które nie są jego obywatelami, mają takie same prawa i podlegają tym samym obowiązkom wynikającym z ustawodawstwa tego państwa.

Postanowienia tego rozporządzenia dotyczą wszystkich tradycyjnych działów ubezpieczenia społecznego, tj.:

  • świadczeń z tytułu choroby,
  • świadczeń z tytułu macierzyństwa,
  • świadczeń z tytułu wypadków przy pracy,
  • świadczeń z tytułu choroby zawodowej,
  • świadczeń emerytalnych,
  • świadczeń dla osób pozostałych przy życiu
  • świadczeń z tytułu inwalidztwa,
  • świadczeń dla bezrobotnych,
  • świadczeń rodzinnych,
  • świadczeń przedemerytalnych,
  • zasiłków na wypadek śmierci.

W rozporządzeniu przewidziana jest również zasada sumowania okresów ubezpieczenia, zgodnie z którą okresy ubezpieczenia, zatrudnienia lub zamieszkania spełnione w państwie UE brane są pod uwagę we wszystkich innych państwach UE. To oznacza, że decydując o przyznaniu prawa do świadczeń w jednym państwie członkowskim, należy brać pod uwagę okresy ubezpieczenia, zatrudnienia, pracy na własny rachunek lub zamieszkania spełnione w innym państwie członkowskim UE.

Określanie mającego zastosowanie ustawodawstwa

Ubezpieczony podlega ustawodawstwu tylko jednego państwa członkowskiego. Tym państwem jest to, w którym ubezpieczony pracuje.

Wobec niektórych grup pracowników zastosowanie mają zasady szczególne. Chodzi tu głównie o urzędników służby cywilnej podlegających ustawodawstwu państwa członkowskiego, jakiemu podlega zatrudniająca ich administracja, i osoby wykonujące w kilku państwach członkowskich pracę najemną lub pracę na własny rachunek.

Świadczenia rzeczowe (z tytułu choroby, macierzyństwa i równoważnych świadczeń dla ojca)

Pracownicy przygraniczni, którzy zamieszkują w innym państwie członkowskim, ubezpieczeni są w instytucji państwa, na terenie którego pracują; jednocześnie zachowują dostęp do służby zdrowia w obu państwach. W zakresie świadczeń rzeczowych dotyczących członków ich rodzin zastosowanie mają zasady szczególne.

Osoby, które przebywają w innym państwie UE niż ich państwo zamieszkania, zwłaszcza będące na wakacjach, muszą być uprawnione do świadczeń niezbędnych podczas takiego pobytu z powodów medycznych. Warunki finansowe tych świadczeń określone są przez ustawodawstwo państwa członkowskiego, w którym pobyt ma miejsce, ale ich koszty ponosi instytucja zabezpieczenia społecznego państwa pochodzenia.

Uprawnienie wykazuje się na podstawie europejskiej karty ubezpieczenia zdrowotnego, o której wydanie każdy ubezpieczony może się zgłosić do swojej instytucji zabezpieczenia społecznego.

Członkowie rodziny pracownika uprawnieni są do określonych świadczeń rzeczowych, nawet jeżeli zamieszkują w państwie członkowskim innym niż państwo emeryta lub rencisty.

Emerytowani pracownicy przygraniczni

Osoby z tej grupy ubezpieczonych mogą korzystać ze świadczeń w ostatnim państwie, w którym pracowały, w zakresie, w jakim jest to kontynuacja opieki, która zaczęła się w tym państwie.

Są też, podobnie jak członkowie ich rodzin, uprawnieni do świadczeń zdrowotnych w ostatnim państwie, w którym pracowały:

  • bez ograniczeń, jeżeli w okresie pięciu lat poprzedzających datę przejścia na emeryturę lub uzyskania świadczeń z tytułu inwalidztwa wykonywały pracę przez co najmniej dwa lata jako pracownicy przygraniczni,
  • pod warunkiem że państwa członkowskie, których to dotyczy, tak wybrały.

Świadczenia z tytułu wypadku przy pracy i choroby zawodowej

Osoby, które mają miejsce zamieszkania lub pobytu w innym państwie członkowskim niż państwo, pod którego system zabezpieczeń społecznych podlegają, uprawnione są do świadczeń w ramach systemu obejmującego wypadki przy pracy i choroby zawodowe. Świadczenia te udzielane są przez instytucję miejsca zamieszkania lub pobytu zgodnie ze stosowanym przez nią ustawodawstwem.

Instytucja państwa ubezpieczenia ponosi koszty przewozu do miejsca zamieszkania. Instytucja musi wyrazić wcześniej zgodę na taki przewóz, z wyjątkiem przypadku, gdy chodzi o pracownika przygranicznego.

Zasiłki na wypadek śmierci

Jeżeli ubezpieczony lub członek jego rodziny umrze na terytorium państwa członkowskiego innego niż właściwe państwo członkowskie, uważa się, że śmierć nastąpiła na terytorium właściwego państwa członkowskiego. Instytucja właściwa zobowiązana jest do przyznania świadczeń z tytułu śmierci należnych na podstawie stosowanego przez nią ustawodawstwa, nawet jeżeli odbiorca świadczenia zamieszkuje na terytorium innego państwa członkowskiego.

Świadczenia z tytułu inwalidztwa

W odniesieniu do świadczeń z tytułu inwalidztwa w rozporządzeniu wyróżnia się ustawodawstwo typu A, na podstawie którego kwota świadczeń z tytułu inwalidztwa nie zależy od długości okresów ubezpieczenia lub zamieszkania i jest wypłacana wyłącznie przez instytucję właściwą w chwili, gdy wystąpiła niezdolność do pracy, po której nastąpiło inwalidztwo; inne świadczenia podlegają ustawodawstwu typu B i tym samym zasadom, według których są stosowane świadczenia emerytalne.

Emerytury

Państwo członkowskie, w którym dana osoba była ubezpieczona, wypłaca emeryturę, kiedy zainteresowany osiąga wiek emerytalny. Do wyliczenia kwoty świadczeń brane są pod uwagę wszystkie okresy spełnione w innym państwie członkowskim.

W rozporządzeniu przewidziano również zasady, na podstawie których właściwe instytucje wyliczają kwotę świadczeń, i ustanowiono normy zapobiegające zbiegowi uprawnień.

Jeżeli pracownik uprawniony jest do świadczeń w kilku państwach UE, całkowita kwota tych świadczeń nie może być niższa od świadczenia minimalnego ustalonego przez ustawodawstwo państwa członkowskiego, w którym pracownik ma miejsce zamieszkania, pod warunkiem że w państwie miejsca zamieszkania zastosowanie ma minimalny system emerytalny.

Świadczenia dla bezrobotnych

W zakresie świadczeń dla bezrobotnych właściwa instytucja państwa członkowskiego musi uwzględniać okresy ubezpieczeń, zatrudnienia albo pracy na własny rachunek tak, jakby były spełnione na podstawie ustawodawstwa, które ma w stosunku do takiej instytucji zastosowanie, pod warunkiem, że dana osoba spełnia warunek posiadania wymaganego okresu ubezpieczenia w tym państwie.

Bezrobotny może udać się do innego państwa członkowskiego w celu poszukiwania tam zatrudnienia, zachowując prawo do świadczeń dla bezrobotnych przez okres trzech miesięcy. Okres ten może być przedłużony przez właściwe urzędy lub instytucje maksymalnie do sześciu miesięcy. Jeżeli bezrobotny nie powróci przed upływem tego okresu, może utracić prawo do świadczeń.

Świadczenia przedemerytalne

Beneficjenci ustawowych systemów przedemerytalnych mogą otrzymywać swoje świadczenia, mieć zapewnioną opiekę medyczną i otrzymywać świadczenia rodzinne w innym państwie członkowskim. Zgodnie z zasadą równego traktowania korzystają oni z tych samych świadczeń i podlegają tym samym obowiązkom, co obywatele tego państwa.

Ponieważ ustawowe systemy przedemerytalne istnieją tylko w niewielkiej liczbie państw członkowskich, rozporządzenie to stanowi o wyłączeniu zasady sumowania okresów do zakwalifikowania się do otrzymania świadczenia przedemerytalnego.

Świadczenia rodzinne

Dana osoba uprawniona jest do świadczeń rodzinnych we właściwym państwie członkowskim, w tym do świadczeń dla członków rodziny, którzy zamieszkują w innym państwie członkowskim, tak jak gdyby zamieszkiwali oni w pierwszym państwie członkowskim.

W przypadku zbiegu uprawnień świadczenia rodzinne udzielane są w pierwszej kolejności zgodnie z ustawodawstwem wyznaczonym jako mające pierwszeństwo. Instytucje innego państwa członkowskiego, którego ustawodawstwo w danym przypadku ma również zastosowanie, ale nie z tytułu pierwszeństwa, mogą wypłacać dodatek dyferencyjny.

Specjalne nieskładkowe świadczenia pieniężne

Świadczenia te stanowią odstępstwo od ogólnej zasady eksportowania świadczeń, jeżeli wymienione są w załączniku X i jeżeli spełniają określone kryteria. Kryteria te mają zastosowanie do wszystkich państw członkowskich, co oznacza, że świadczenia podobne traktowane będą w ten sam sposób.

Instrumenty koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego

Na mocy rozporządzenia promowana jest zasada dobrego zarządzania. Zgodnie z nią instytucje mają odpowiadać na wszystkie zapytania w rozsądnym terminie i w związku z tym udzielać zainteresowanym wszelkich informacji wymaganych do wykonania praw nadanych im na mocy tego rozporządzenia. W przypadku trudności z wykładnią lub stosowaniem rozporządzenia zainteresowane instytucje mają się ze sobą skontaktować, aby znaleźć rozwiązanie dla osoby, której sprawa dotyczy.

W rozporządzeniu przewidziane zostały mechanizmy gwarantujące należyte funkcjonowanie i ożywioną współpracę w zakresie zabezpieczeń społecznych między państwami członkowskimi i ich instytucjami. Są to:

  • Komisja Administracyjna, której zadaniem jest rozpatrywanie wszelkich spraw dotyczących wykładni, wynikających z przepisów tego rozporządzenia lub każdej umowy lub uzgodnień, zawartych w ramach tego rozporządzenia,
  • Komisja Techniczna, powołana przy Komisji Administracyjnej, której zadaniem jest zbieranie wszelkich dokumentów technicznych, podejmowanie badań i innych prac wymaganych do wykonania jej zadań,
  • Komisja Obrachunkowa, która określa średnie koszty służby zdrowia podlegające zwrotowi w państwach członkowskich,
  • Komitet Doradczy, którego zadaniem jest zgłaszanie Komisji Administracyjnej opinii i wniosków.

Załączniki

Załączniki do rozporządzenia mają dwie funkcje:

  • odwołują się do różnych krajowych ustawodawstw i regulacji, które umożliwiają wdrażanie koordynacji i
  • określają przypadki, w których można stosować szczególne warunki (w tym ograniczenia, dodatkowe prawa, zwolnienia itd.), mające zastosowanie w niektórych państwach członkowskich w związku ze szczególnymi cechami ustawodawstwa krajowego.

Załączniki te są w związku z tym aktualizowane w celu uwzględnienia zmian w ustawodawstwie krajowym państw członkowskich.

Kontekst

Wprowadzenie w życie przepisów koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego w 1959 r. możliwe było poprzez przyjęcie rozporządzenia nr 3, po którym, 1 października 1972 r., przyjęto rozporządzenie Rady (EWG) nr 1408/71. Na mocy tego rozporządzenia pracownikom będącym obywatelami państw trzecich zagwarantowano równe traktowanie i korzystanie ze świadczeń w zakresie zabezpieczenia społecznego, bez względu na miejsce ich pracy i zamieszkania.

ODNIESIENIA

Akt

Wejście w życie

Termin transpozycji przez państwa członkowskie

Dziennik Urzędowy

Rozporządzenie (WE) nr 883/2004

20.5.2004

-

Dz.U. L 314 z 7.6.2004

Akt(-y) zmieniający(-e)

Wejście w życie

Termin transpozycji przez państwa członkowskie

Dziennik Urzędowy

Rozporządzenie (WE) nr 988/2009

30.10.2009

-

Dz.U. L 284 z 30.10.2009

Rozporządzenie (WE) nr 1231/2010

1.1.2011

-

Dz.U. L 344 z 29.12.2010

Rozporządzenie (UE) nr 465/2012

28.6.2012

-

Dz.U. L 149 z 8.6.2012

Rorzporządzenie (UE) nr 1224/2012

8.1.2013

-

Dz.U. L 349 z 19.12.2012

Kolejne zmiany i poprawki do rozporządzenia (WE) nr 883/2004 zostały włączone do tekstu podstawowego. Niniejszy tekst skonsolidowany ma jedynie wartość dokumentalną.

AKTY POWIĄZANE

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 z dnia 16 września 2009 r. dotyczące wykonania rozporządzenia (WE) nr 883/2004 w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego [Dz.U. L 284 z 30.10.2009].

Tym rozporządzeniem ustanowione zostają przepisy wykonawcze, których celem jest gwarancja szybkiego i skutecznego przyznawania świadczeń, bez względu na dużą różnorodność krajowych systemów zabezpieczenia społecznego.

Ostatnia aktualizacja: 17.01.2014

Top