1. Το αρχείο εγγράφων

Αξίζει να αναφερθεί χωριστά: εγκρίθηκε από τους αρχηγούς κρατών και κυβερνήσεων στις 18 Ιουνίου 2004 και υπογράφηκε στις 29 Οκτωβρίου 2004, μένει ακόμα να υπογραφεί, ενώ ύστερα πρέπει να επικυρωθεί από τα 25 κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης πριν τεθεί σε ισχύ.

Τα θεμελιώδη στοιχεία της συνταγματικής συνθήκης είναι:

• η ενσωμάτωση του χάρτη των θεμελιωδών δικαιωμάτων στο κείμενο της Συνθήκης,
• ο νέος ορισμός της Ευρωπαϊκής Ένωσης που θα αντικαταστήσει τους τρέχοντες ορισμούς «Ευρωπαϊκή Κοινότητα» και «Ευρωπαϊκή Ένωση»,
• μια πιο σαφής παρουσίαση της κατανομής των αρμοδιοτήτων της Ένωσης και των κρατών μελών,
• ένα ανανεωμένο θεσμικό πλαίσιο, που ξεκαθαρίζει τους αντίστοιχους ρόλους του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, του Συμβουλίου και της Επιτροπής,
• πιο αποτελεσματικές διαδικασίες λήψης αποφάσεων,
• ο εκδημοκρατισμός και η διαφάνεια του συστήματος.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση διευρύνθηκε έξι φορές: στις έξι ιδρυτικές χώρες (Βέλγιο, Γερμανία, Γαλλία, Ιταλία, Λουξεμβούργο και Κάτω Χώρες), προστέθηκαν το 1973 η Δανία, η Ιρλανδία και το Ηνωμένο Βασίλειο, το 1981 η Ελλάδα, το 1986 η Ισπανία και η Πορτογαλία, το 1995 η Αυστρία, η Φινλανδία και η Σουηδία, το 2004 η Εσθονία, η Κύπρος, η Λετονία, η Λιθουανία, η Μάλτα, η Τσεχική Δημοκρατία, η Ουγγαρία, η Πολωνία, η Σλοβακία και η Σλοβενία και το 2007 η Βουλγαρία και η Ρουμανία.

Οι συνθήκες προσχώρησης περιέχουν τις προϋποθέσεις που ορίστηκαν για την προσχώρηση των νέων χωρών στην Ευρωπαϊκή Ένωση και τις αναγκαίες τροποποιήσεις των Συνθηκών στις οποίες βασίζεται η Ευρωπαϊκή Ένωση.

Η συνθήκη της Ευρωπαϊκής Κοινότητας Άνθρακα και Χάλυβα (συνθήκη ΕΚΑΧ) είναι η πιο παλιά από τις τρεις Συνθήκες που αποτελούν τη βάση της Ευρωπαϊκής Κοινότητας.

Υπεγράφη στο Παρίσι στις 18 Απριλίου 1951, τέθηκε σε ισχύ στις 23 Ιουλίου 1952 και έληξε στις 23 Ιουλίου 2002, καθώς είχε συναφθεί για 50 έτη.

Ο στόχος της ήταν η σύσταση μιας κοινής αγοράς άνθρακα και χάλυβα, με την προοπτική να επεκταθεί σταδιακά και σε άλλους οικονομικούς τομείς. Οι τομείς του άνθρακα και του χάλυβα εμπίπτουν σήμερα στο κοινό καθεστώς δικαίου της συνθήκης ΕΚ.

Η Ενιαία Ευρωπαϊκή Πράξη υπογράφηκε στις 28 Φεβρουαρίου 1986 και τέθηκε σε ισχύ την 1η Ιουνίου 1987.

Ο στόχος της ήταν η ολοκλήρωση, το αργότερο στις 31 Δεκεμβρίου 1992, της ευρωπαϊκής εσωτερικής αγοράς, δηλαδή ενός χώρου όπου μπορούσαν να κυκλοφορούν ελεύθερα τα πρόσωπα, το κεφάλαιο, τα αγαθά και οι υπηρεσίες. Θεσπίστηκαν ad hoc διαδικασίες στη συνθήκη ΕΚ για την επίτευξη αυτού του στόχου.

Η συνθήκη του Άμστερνταμ υπογράφηκε στις 2 Οκτωβρίου 1997 και τέθηκε σε ισχύ την 1η Μαΐου 1999.

Πρέπει να σημειωθούν δύο τροποποιήσεις:

Η συνθήκη της Νίκαιας υπογράφηκε στις 26 Φεβρουαρίου 2001 και τέθηκε σε ισχύ την 1η Φεβρουαρίου 2003.

Ο στόχος της Συνθήκης αυτής ήταν να αναπροσαρμοστεί η λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης υπό το πρίσμα της διεύρυνσης της 1ης Μαΐου του 2004. Μεταξύ των τροποποιήσεων που πραγματοποιήθηκαν, μπορούμε να αναφέρουμε:

• την τροποποίηση της διαδικασίας λήψης αποφάσεων,
• τη δραστική μείωση των περιπτώσεων στις οποίες το Συμβούλιο πρέπει να αποφασίσει με απόλυτη πλειοψηφία• το Συμβούλιο μπορεί επί του παρόντος να αποφασίσει με ειδική πλειοψηφία σε πολλούς τομείς: ελεύθερη κυκλοφορία των πολιτών, δικαστική συνεργασία σε αστικές υποθέσεις, βιομηχανική πολιτική κ.λπ.,
• την τροποποίηση της στάθμισης των ψήφων στο πλαίσιο του Συμβουλίου,
• την τροποποίηση της δομής των θεσμικών κοινοτικών οργάνων,
• τη νέα κατανομή των εδρών στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο,
• την αποδοχή της απώλειας της δεύτερης θέσης επιτρόπου εκ μέρους της Γαλλίας, της Γερμανίας, του Ηνωμένου Βασιλείου, της Ιταλίας και της Ισπανίας,
• την ενίσχυση των εξουσιών του προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.

• η συνθήκη για τη Γροιλανδία (1984), που συνήφθη για να επιτραπεί στη Γροιλανδία να αποχωρήσει από την ΕΟΚ το 1983 και για να της χορηγηθεί το καθεστώς της υπερπόντιας χώρας και εδάφους•
• η συνθήκη συγχώνευσης (1965), που θέσπισε μία Επιτροπή και ένα Συμβούλιο ενιαία για τις τρεις Ευρωπαϊκές Κοινότητες (την Κοινότητα Άνθρακα και Χάλυβα, την Οικονομική Κοινότητα και την Ευρατόμ)• το άρθρο 9 της συνθήκης του Άμστερνταμ κατάργησε τη συνθήκη συγχώνευσης και ενσωμάτωσε τα ουσιαστικά στοιχεία της στη συνθήκη ΕΚ•
• η συνθήκη για την τροποποίηση ορισμένων οικονομικών διατάξεων (1975), η οποία τροποποίησε ορισμένα άρθρα των τριών συνθηκών ΕΚΑΧ, ΕΟΚ και Eυρατόμ. Οι τροποποιήσεις αυτές τροποποιήθηκαν στη μεγάλη πλειονότητά τους εκ νέου με τις μεταγενέστερες Συνθήκες•
• το πρωτόκολλο σχετικά με τις ολλανδικές Αντίλλες (1962), το οποίο προβαίνει σε διευκρινίσεις σχετικά με το καθεστώς των ανταλλαγών που ισχύει στις εισαγωγές στην Ευρωπαϊκή Ένωση προϊόντων πετρελαίων που διυλίζονται στις ολλανδικές Αντίλλες.

Οι συμφωνίες αυτές μπορούν να συναφθούν είτε από την Κοινότητα είτε από την Κοινότητα με τα κράτη μέλη (μεικτή συμφωνία). Οι συμφωνίες αυτές είναι δεσμευτικές για την Κοινότητα και για τα κράτη μέλη και ως εκ τούτου τους δημιουργούν υποχρεώσεις σε διεθνές επίπεδο. Μπορούμε να διακρίνουμε τρεις μορφές συμφωνιών:

• Συμφωνίες σύνδεσης

Η σύνδεση αφορά τη στενή οικονομική συνεργασία καθώς και την ευρεία χρηματοδοτική υποστήριξη από την Κοινότητα προς τον εταίρο της συμφωνίας. Στην κατηγορία αυτή συμφωνιών εμπίπτουν οι συμφωνίες με υπερπόντιες χώρες και διαμερίσματα, οι συμφωνίες για την προετοιμασία ενδεχόμενης προσχώρησης και για τη δημιουργία τελωνειακής ένωσης, η συμφωνία για τον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο (ΕΟΧ).

• Συμφωνίες συνεργασίας

Οι συμφωνίες συνεργασίας δεν έχουν τόσο ευρεία εμβέλεια όσο οι συμφωνίες σύνδεσης, αλλά αποβλέπουν αποκλειστικά στην εντατική οικονομική συνεργασία. Συμφωνίες αυτού του είδους η Κοινότητα έχει συνάψει μεταξύ άλλων με τις χώρες του Μαγκρέμπ (Αλγερία, Μαρόκο και Τυνησία), τις χώρες του Μασρέκ (Αίγυπτος, Ιορδανία, Λίβανο και Συρία) και με το Ισραήλ.

• Εμπορικές συμφωνίες

Πρόκειται για συμφωνίες στον τομέα της τελωνειακής και εμπορικής πολιτικής που συνάπτονται με τρίτες χώρες, με ομάδες τρίτων χωρών ή στο πλαίσιο διεθνών εμπορικών οργανισμών. Η συμφωνία για την ίδρυση του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου (ΠΟΕ) εντάσσεται σε αυτήν την κατηγορία.

Πρόκειται για νομικές δεσμευτικές πράξεις που συνάπτονται από τα κράτη μέλη για τη ρύθμιση θεμάτων που είτε έχουν στενή σχέση με τη δραστηριότητα της Κοινότητας, αλλά για τα οποία δεν έχει ανατεθεί αρμοδιότητα στα κοινοτικά όργανα, είτε επιτρέπουν να διευρυνθεί το εδαφικό πεδίο εφαρμογής των εθνικών ρυθμίσεων προκειμένου να δημιουργηθεί ενιαίο κοινοτικό δίκαιο (παραδείγματος χάρη, συμφωνία για το κοινοτικό δίπλωμα ευρεσιτεχνίας).

Το «παράγωγο δίκαιο» αποτελεί την τρίτη σημαντική πηγή του κοινοτικού δικαίου μετά τις Συνθήκες (πρωτογενές δίκαιο) και τις διεθνείς συμφωνίες. Μπορεί να οριστεί ως το σύνολο των κανονιστικών πράξεων που εκδίδονται από τα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα κατ’ εφαρμογή των διατάξεων των Συνθηκών. Στο παράγωγο δίκαιο εμπίπτουν τόσο δεσμευτικές νομικές πράξεις (κανονισμοί, οδηγίες και αποφάσεις) όσο και μη δεσμευτικές (ψηφίσματα, γνώμες) που προβλέπονται στη συνθήκη ΕΚ, αλλά επίσης και μια ολόκληρη σειρά άλλων πράξεων, όπως π.χ. οι εσωτερικοί κανονισμοί των κοινοτικών οργάνων και τα κοινοτικά προγράμματα δράσης.

Τα νομικά μέσα του δεύτερου και του τρίτου πυλώνα, που δεν εντάσσονται κανονικά στο παράγωγο δίκαιο, επειδή εξακολουθούν να αφορούν διακυβερνητικές σχέσεις, συμπεριλήφθηκαν στην κατηγορία αυτή για λόγους τεκμηρίωσης.

Η οδηγία, που εκδίδεται από το Συμβούλιο μαζί με το Κοινοβούλιο ή μόνον από την Επιτροπή, απευθύνεται στα κράτη μέλη. Ο κύριος στόχος της είναι η προσέγγιση των νομοθεσιών.

Η οδηγία δεσμεύει τα κράτη μέλη ως προς το αποτέλεσμα που πρέπει να επιτευχθεί, αφήνει όμως στις εθνικές αρχές την επιλογή του τύπου και των μέσων υλοποίησης των κοινοτικών στόχων σύμφωνα με τις διαδικασίες που ισχύουν στα επιμέρους κράτη μέλη.

Εάν η οδηγία δεν έχει μεταφερθεί στην εθνική νομοθεσία από τα κράτη μέλη ή αν έχει μεταφερθεί κατά τρόπο πλημμελή ή με καθυστέρηση, οι ενδιαφερόμενοι μπορούν να επικαλεστούν απευθείας την εν λόγω οδηγία ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων.

Η απόφαση εκδίδεται είτε από το Συμβούλιο είτε από αυτό μαζί με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο είτε από την Επιτροπή και είναι η νομοθετική πράξη με την οποία τα κοινοτικά θεσμικά όργανα αποφαίνονται σχετικά με ατομικές περιπτώσεις. Μέσω μιας απόφασης, τα θεσμικά όργανα μπορούν να απαιτήσουν από ένα κράτος μέλος ή από έναν υπήκοο της Ένωσης να δράσει ή να απέχει από δράση, να του αναθέσουν δικαιώματα ή να του επιβάλουν υποχρεώσεις.

Η απόφαση είναι

Η σύσταση επιτρέπει στα θεσμικά όργανα να αποφαίνονται κατά μη δεσμευτικό τρόπο, προτείνοντας μια γραμμή συμπεριφοράς χωρίς να δημιουργούν νομική υποχρέωση για τους αποδέκτες (τα κράτη μέλη, λοιπά κοινοτικά όργανα, σε ορισμένες περιπτώσεις πολίτες της Ένωσης).

Η γνώμη είναι μια πράξη που επιτρέπει στα κοινοτικά όργανα να εκφράζονται κατά τρόπο μη δεσμευτικό, δηλαδή χωρίς να επιβάλλουν νομική υποχρέωση στους αποδέκτες της. Ο σκοπός είναι να καθοριστεί η άποψη του κοινοτικού οργάνου σχετικά με ένα ζήτημα.

Η κοινή δράση είναι ένα νομικό μέσον του τίτλου V της συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση. Πρόκειται επομένως για ένα μέσο διακυβερνητικού είδους. Εγκρίνεται από το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης ομόφωνα ή, σε ορισμένες περιπτώσεις, με ειδική πλειοψηφία, και είναι δεσμευτική για τα κράτη μέλη, που οφείλουν να επιτύχουν τους στόχους που ορίζονται εκτός από την περίπτωση σημαντικών δυσκολιών.

Η απόφαση και η απόφαση-πλαίσιο αντικαθιστούν, ύστερα από την έναρξη ισχύος της συνθήκης του Άμστερνταμ, την κοινή δράση στον τομέα της αστυνομικής και δικαστικής συνεργασίας στον ποινικό τομέα. Πρόκειται για δικαστικά μέσα του τίτλου VI της συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση που είναι διακυβερνητικού τύπου. Η απόφαση και η απόφαση-πλαίσιο εκδίδονται από το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης ομόφωνα κατόπιν πρωτοβουλίας της Επιτροπής ή ενός κράτους μέλους.

Η κοινή θέση στον τομέα της κοινής εξωτερικής πολιτικής και πολιτικής ασφάλειας και της αστυνομικής και δικαστικής συνεργασίας στον ποινικό τομέα είναι ένα νομικό μέσο των τίτλων V και VI της συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση. Είναι του διακυβερνητικού τύπου. Η κοινή θέση, που εγκρίνεται ομόφωνα από το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, προσδιορίζει την προσέγγιση της Ένωσης όσον αφορά συγκεκριμένα ζητήματα που αφορούν την κοινή εξωτερική πολιτική και την πολιτική ασφάλειας ή την αστυνομική και δικαστική συνεργασία στον ποινικό τομέα και δίνει έναν προσανατολισμό για την εκτέλεση των εθνικών πολιτικών στους εν λόγω τομείς.

Πρόκειται για νομικό μέσο των τίτλων V και VI της συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση το οποίο δεν προβλέφθηκε από τη συνθήκη του Μάαστριχτ. Όσον αφορά το δεύτερο και τον τρίτο πυλώνα δεν υπήρχε, επομένως, νομική βάση για τη σύναψη διεθνών συμφωνιών. Η συνθήκη του Άμστερνταμ, προκειμένου να αποφευχθεί η ανάγκη κάθε συμφωνία που υπογράφεται από το Συμβούλιο να πρέπει να συναφθεί επίσημα από τα κράτη μέλη, προέβλεψε τη δυνατότητα του Συμβουλίου να εξουσιοδοτεί την προεδρία να δρομολογεί διαπραγματεύσεις, εφόσον κρίνεται αναγκαίο.

Οι συμφωνίες δεσμεύουν τα όργανα της Ένωσης αλλά όχι τα κράτη μέλη των οποίων οι συνταγματικές διατάξεις προβλέπουν ιδιαίτερους κανόνες για τη σύναψή τους. Στις περιπτώσεις αυτές τα λοιπά κράτη μέλη στο πλαίσιο του Συμβουλίου μπορούν να συναινέσουν ώστε η συμφωνία να είναι παρ’ όλα αυτά εφαρμοστέα προσωρινά.

Η ενοποίηση συνίσταται στην ενσωμάτωση σε ένα ενιαίο κείμενο, χωρίς επίσημη αξία, μιας βασικής πράξης (συνθήκη ή κοινοτική νομοθετική πράξη) και των διαδοχικών τροποποιήσεων και διορθώσεών της. Μια ενοποιημένη έκδοση της συνθήκης για την ίδρυση της Ευρωπαϊκής Κοινότητας υπάρχει στην EUR-Lex.

Το σύνολο του ισχύοντος παραγώγου δικαίου ενοποιήθηκε και μπορεί κανείς να το συμβουλευτεί στην EUR-Lex. Τα κείμενα αυτά έχουν αποκλειστικά τεκμηριωτική αξία, ενώ τα κοινοτικά όργανα αποποιούνται κάθε ευθύνη όσον αφορά το περιεχόμενό τους.

Με βάση τα ενοποιημένα κείμενα, η Επιτροπή μπορεί να αναλάβει την πρωτοβουλία μιας κωδικοποίησης ή μιας αναδιατύπωσης. Η κωδικοποίηση συνίσταται στην έγκριση του ενοποιημένου κειμένου κάπως τροποποιημένου στο πλαίσιο μιας νομοθετικής διαδικασίας. Το νέο κείμενο δημοσιεύεται στη συνέχεια στην Επίσημη Εφημερίδα ως νομοθετική πράξη και αποκτά επίσημη ισχύ.

Η Επιτροπή μπορεί επίσης να αναλάβει την πρωτοβουλία της αναδιατύπωσης ενός κειμένου, εφόσον κρίνει αναγκαία την εις βάθος επανεξέταση της κανονιστικής ρύθμισης σε κάποιον τομέα. Αρχίζει λοιπόν μια νέα νομοθετική διαδικασία.

Οι προπαρασκευαστικές εργασίες περιλαμβάνουν το σύνολο των πράξεων που εκδίδονται από τα κοινοτικά όργανα στο πλαίσιο μιας νομοθετικής διαδικασίας. Σε αυτήν την κατηγορία περιλαμβάνονται επίσης έγγραφα γενικότερης εμβέλειας. Οι κύριες πράξεις που θεωρείται ότι εντάσσονται στις προπαρασκευαστικές εργασίες επεξηγούνται παρακάτω.

Η συνθήκη του Άμστερνταμ προέβλεπε δικαίωμα πρωτοβουλίας για τα κράτη μέλη στον τομέα του ασύλου και της μετανάστευσης. Για μια περίοδο πέντε ετών, η νομοθετική πρωτοβουλία επιμερίστηκε έτσι μεταξύ της Επιτροπής και των κρατών μελών, καθώς οι δύο αυτοί φορείς μπορούσαν ανεξάρτητα ο ένας από τον άλλο να υποβάλουν προτάσεις. Η μεταβατική περίοδος των πέντε ετών έληξε την 1η Μαΐου 2004 και τα κράτη μέλη δεν διαθέτουν πια δικαίωμα πρωτοβουλίας παρά μόνο για το δεύτερο και τον τρίτο πυλώνα, δηλαδή στους τομείς της κοινής εξωτερικής πολιτικής και πολιτικής ασφάλειας και της αστυνομικής και δικαστικής συνεργασίας στον ποινικό τομέα.

Το Δικαστήριο και το Πρωτοδικείο εκδίδουν αποφάσεις οι οποίες θέτουν τέλος σε μια νομική διαδικασία.

Οι αποφάσεις του Δικαστηρίου των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων δεν μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενο καμιάς προσφυγής.

Οι αποφάσεις του Πρωτοδικείου μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενο προσφυγής ενώπιον του Δικαστηρίου των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων (αναίρεση).

Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Συμβούλιο, η Επιτροπή ή ένα κράτος μέλος μπορούν να ζητήσουν τη γνώμη του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου σχετικά με τη συμβατότητα, με τις διατάξεις της συνθήκης ΕΚ, μιας συμφωνίας μεταξύ της Κοινότητας και τρίτων χωρών ή διεθνών οργανισμών. Η συμφωνία που αποτέλεσε αντικείμενο αρνητικής γνώμης του Δικαστηρίου των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων δεν μπορεί να τεθεί σε ισχύ παρά μόνον υπό τις συνθήκες που καθορίζονται στο άρθρο 48 της συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση (διαδικασία τροποποίησης των Συνθηκών).

Το Δικαστήριο και το Πρωτοδικείο εκδίδουν διατάξεις σε πολλές περιπτώσεις, που προβλέπονται από τους κανονισμούς διαδικασίας, αλλά οι οποίες μπορούν να ταξινομηθούν σχηματικά σε τρεις ομάδες:

• Οι περιπτώσεις διερεύνησης της υπόθεσης (παραδείγματος χάρη, οι πράξεις με τις οποίες αποφασίζεται η φύλαξη των αποδεικτικών μέσων, ο διαχωρισμός, η συνεκδίκαση ή η αναστολή της υπόθεσης).
• Οι περιπτώσεις όπου λαμβάνεται απόφαση για την υπόθεση χωρίς όμως εξέταση επί της ουσίας (παραδείγματος χάρη σε περίπτωση πρόδηλης απαράδεκτης υπόθεσης ή αναρμοδιότητας του δικαστή).
• Οι περιπτώσεις όπου η υπόθεση εξετάζεται επί της ουσίας• πρόκειται, στην περίπτωση αυτή, για γνήσιες απλοποιημένες αποφάσεις, που χρησιμοποιούνται όταν η υπόθεση είναι ίδια με άλλες στις οποίες έχει ήδη εκδοθεί απόφαση.

Οι διατάξεις είναι κατ’ αρχήν τροποποιήσιμες και ανακλητές.

Οι γενικοί εισαγγελείς είναι επιφορτισμένοι να επικουρούν το Δικαστήριο κατά την εκπλήρωση της αποστολής του. Υποβάλλουν δημόσια, με πλήρη αμεροληψία και ανεξαρτησία, αιτιολογημένες προτάσεις σχετικά με τις υποθέσεις που υποβάλλονται στο Δικαστήριο. Στις προτάσεις αυτές ο γενικός εισαγγελέας προτείνει επίσης και μια λύση της διαφοράς. Οι προτάσεις αυτές δεν δεσμεύουν τους δικαστές. Αποτελούν αναπόσπαστο τμήμα της προφορικής διαδικασίας και δημοσιεύονται μαζί με την απόφαση στη συλλογή της νομολογίας.

Οι κοινοβουλευτικές ερωτήσεις αντιπροσωπεύουν για τα μέλη του Κοινοβουλίου ένα μέσο ελέγχου των δραστηριοτήτων της Επιτροπής και του Συμβουλίου. Κάθε μέλος του Κοινοβουλίου μπορεί να υποβάλει στο Συμβούλιο και στην Επιτροπή

• γραπτές ερωτήσεις (με απαίτηση γραπτής απάντησης),
• προφορικές ερωτήσεις (που υποβάλλονται στη σύνοδο) και
• ερωτήσεις κατά την ώρα των ερωτήσεων (η περίοδος που προορίζεται για ερωτήσεις κατά τη διάρκεια κάθε συνόδου του Κοινοβουλίου).

Οι ερωτήσεις αυτές αποτελούν ένα μέσο ελέγχου που χρησιμοποιείται σε μεγάλο βαθμό. Οι γραπτές ερωτήσεις και οι απαντήσεις στις γραπτές ερωτήσεις δημοσιεύονται στην Επίσημη Εφημερίδα, σειρά C. Ενσωματώνονται στο EUR-Lex.

2. Νομοθετικές διαδικασίες

Αντίθετα µε τα εθνικά συστήµατα στα οποία η εθνική βούληση εκφράζεται στο Κοινοβούλιο, η Ευρωπαϊκή Ένωση δίνει σημαντικό νομοθετικό ρόλο στους εκπροσώπους των κρατών μελών στο πλαίσιο του Συμβουλίου. Κατά τη θεσμική εξέλιξη, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ανέπτυξε τις αρμοδιότητές του: το Συμβούλιο μοιράζεται επί του παρόντος τις νομοθετικές του αρμοδιότητες με το Κοινοβούλιο για την έγκριση γενικών νομικών πράξεων δεσμευτικής φύσης (κανονισμός και οδηγία). Οι διαδικασίες λήψης αποφάσεων είναι οι διαδικασίες διαβούλευσης, συνεργασίας, συναπόφασης και σύμφωνης γνώμης.

3. Οι παράγοντες του κοινοτικού συστήματος

Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο αποτελείται από 732 αντιπροσώπους των λαών των κρατών μελών, οι οποίοι εκλέγονται με άμεση και καθολική ψηφοφορία για περίοδο πέντε ετών. Ο αριθμός των αντιπροσώπων που εκλέγονται σε κάθε κράτος μέλος διαφέρει ανάλογα με τον πληθυσμό. Τα μέλη δεν κατανέμονται ανά εθνική αντιπροσωπεία, αλλά σχηματίζουν διεθνείς ομάδες σύμφωνα με τις πολιτικές τους συγγένειες.

Τα μέλη του Κοινοβουλίου συμμετέχουν σε πολλές ειδικές επιτροπές και αντιπροσωπείες. Οι εκθέσεις που εκπονούνται από τις κοινοβουλευτικές επιτροπές υποβάλλονται προς έγκριση στη σύνοδο της ολομέλειας. Η σύνοδος αυτή αφιερώνεται επίσης σε ερωτήσεις προς την Επιτροπή και το Συμβούλιο, σε επείγουσες συζητήσεις και σε δηλώσεις της προεδρίας. Οι συνεδριάσεις της ολομέλειας είναι δημόσιες.

Το Κοινοβούλιο μοιράζεται τη δημοσιονομική εξουσία με το Συμβούλιο και έχει τον τελευταίο λόγο όσον αφορά τις μη υποχρεωτικές δαπάνες. Εγκρίνει οριστικά τον ετήσιο προϋπολογισμό, ελέγχει την εκτέλεσή του και παρέχει την απαλλαγή για την εκτέλεσή του.

Η Επιτροπή είναι πολιτικά υπόλογη ενώπιον του Κοινοβουλίου. Ο διορισμός του προέδρου και των μελών της Επιτροπής υπόκειται στην προηγούμενη έγκριση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Η έγκριση από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο πρότασης μομφής όσον αφορά τη διαχείριση της Επιτροπής συνεπάγεται την αναγκαστική παραίτηση του συνόλου των μελών της Επιτροπής.

Γενικότερα το Κοινοβούλιο ασκεί τον έλεγχό του εξετάζοντας τακτικά τις εκθέσεις που του υποβάλλει η Επιτροπή. Επιπλέον, οι βουλευτές απευθύνουν συχνά γραπτές και προφορικές ερωτήσεις στην Επιτροπή και στο Συμβούλιο.

Το Κοινοβούλιο έχει επίσης την εξουσία να συγκροτεί προσωρινές εξεταστικές επιτροπές με σκοπό τη διερεύνηση περιπτώσεων υποτιθέμενης παράβασης ή κακής εφαρμογής του κοινοτικού δικαίου.

Στον τομέα της κοινής εξωτερικής πολιτικής και πολιτικής ασφάλειας και της αστυνομικής και δικαστικής συνεργασίας, το Κοινοβούλιο έχει δικαίωμα τακτικής ενημέρωσης και μπορεί να απευθύνει στο Συμβούλιο ερωτήσεις ή συστάσεις. Ζητείται η γνώμη του για τις κύριες πτυχές και τις θεμελιώδεις επιλογές στον τομέα της κοινής εξωτερικής πολιτικής και πολιτικής ασφάλειας καθώς και για κάθε προβλεπόμενο μέτρο πλην των κοινών θέσεων στον τομέα της αστυνομικής και δικαστικής συνεργασίας.

Το Κοινοβούλιο εξετάζει τις αναφορές που του απευθύνουν πολίτες της Ένωσης σχετικά με θέματα που αφορούν τομείς δραστηριότητας της Κοινότητας.

Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ορίζει τον Ευρωπαίο Διαμεσολαβητή, ο οποίος παραλαμβάνει τις καταγγελίες σχετικά με περιπτώσεις κακοδιοίκησης στα πλαίσια της δράσης των κοινοτικών οργάνων ή οργανισμών.

Το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης αποτελείται από εκπροσώπους των κυβερνήσεων των κρατών μελών. Η σύνθεσή του αλλάζει ανάλογα με τα συζητούμενα θέματα και έτσι κάθε κράτος μέλος εκπροσωπείται από το μέλος της κυβέρνησης που είναι αρμόδιο για τον εν λόγω τομέα (εξωτερικές υποθέσεις, οικονομικά, κοινωνικές υποθέσεις, μεταφορές, γεωργία κ.λπ.).

Οι εργασίες του Συμβουλίου προετοιμάζονται από μια επιτροπή που αποτελείται από μόνιμους αντιπροσώπους των κρατών μελών (Coreper) η επιτροπή αυτή με τη σειρά της επικουρείται από περισσότερες ομάδες εργασίας που απαρτίζονται από υπαλλήλους των εθνικών διοικήσεων.

Η προεδρία του Συμβουλίου ασκείται διαδοχικά από κάθε κράτος μέλος για χρονική περίοδο έξι μηνών, σύμφωνα με μια σειρά που έχει οριστεί από το Συμβούλιο. Η προεδρία επικουρείται από τη γενική γραμματεία του Συμβουλίου, η οποία προετοιμάζει και εξασφαλίζει την ομαλή εξέλιξη των εργασιών. Ο γενικός γραμματέας του Συμβουλίου είναι επίσης ο ύπατος εκπρόσωπος για την κοινή εξωτερική πολιτική και την πολιτική ασφάλειας.

Εφόσον δεν ορίζεται αλλιώς, οι αποφάσεις του Συμβουλίου λαμβάνονται με την πλειοψηφία των μελών του. Σε λίγες μόνον περιπτώσεις απαιτείται ομοφωνία σύμφωνα με τη Συνθήκη. Στις περισσότερες περιπτώσεις, το Συμβούλιο αποφασίζει με ειδική πλειοψηφία: για να εγκριθεί μια πρόταση πρέπει να λάβει έναν ελάχιστο αριθμό ψήφων. Κάθε κράτος μέλος διαθέτει έναν καθορισμένο αριθμό ψήφων ανάλογα με τον πληθυσμό του.

Το Συμβούλιο έχει έξι θεμελιώδεις αρμοδιότητες :

• με βάση τις προτάσεις που υποβάλλει η Επιτροπή, το Συμβούλιο εκδίδει την κοινοτική νομοθεσία· σε πολλούς τομείς, το Συμβούλιο ασκεί τη νομοθετική εξουσία από κοινού με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο
• το Συμβούλιο διασφαλίζει το συντονισμό της γενικής οικονομικής πολιτικής των κρατών μελών
• το Συμβούλιο συνομολογεί, εξ ονόματος της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, διεθνείς συμφωνίες μεταξύ της Κοινότητας και ενός ή περισσοτέρων κρατών ή διεθνών οργανισμών
• εγκρίνει τον προϋπολογισμό της Ευρωπαϊκής Ένωσης από κοινού με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο
• καθορίζει την κοινή εξωτερική πολιτική και την πολιτική ασφάλειας της Ευρωπαϊκής Ένωσης, βάσει των γενικών προσανατολισμών που καθορίζει το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο
• συντονίζει τη συνεργασία μεταξύ των εθνικών δικαστικών και αστυνομικών αρχών σε ποινικά θέματα.

Η Επιτροπή αποτελείται από 27 μέλη (ένα ανά κράτος μέλος), που επιλέγονται βάσει των γενικών τους προσόντων και τα οποία παρέχουν κάθε εγγύηση ανεξαρτησίας. Τα μέλη της Επιτροπής διορίζονται από το Συμβούλιο κατόπιν εγκρίσεως του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου για περίοδο πέντε ετών.

Ο πρόεδρος της Επιτροπής διορίζεται από το Συμβούλιο, που συνέρχεται σε επίπεδο αρχηγών κρατών ή κυβερνήσεων. Ο διορισμός αυτός στη συνέχεια εγκρίνεται από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο.

Η Επιτροπή διαρθρώνεται σε Γενικές Διευθύνσεις, κάθε μία από τις οποίες είναι επιφορτισμένη με έναν συγκεκριμένο τομέα δραστηριότητας.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ασκεί τέσσερις βασικές λειτουργίες.

Το Δικαστήριο αποτελείται από 27 δικαστές και 8 γενικούς εισαγγελείς, οι οποίοι διορίζονται διά κοινής συμφωνίας από τις κυβερνήσεις των κρατών μελών για ανανεώσιμη περίοδο έξι ετών.

Οι δικαστές και οι γενικοί εισαγγελείς επιλέγονται μεταξύ νομικών προσωπικοτήτων που παρέχουν πλήρη εγγύηση ανεξαρτησίας και συγκεντρώνουν στις χώρες τους τις αναγκαίες προϋποθέσεις για το διορισμό στα ανώτατα δικαστικά αξιώματα ή είναι νομικοί αναγνωρισμένου υψηλού κύρους.

Οι γενικοί εισαγγελείς επικουρούν το Δικαστήριο και το βοηθούν στην εκπλήρωση του έργου του. Είναι επιφορτισμένοι να υποβάλουν δημοσία με πλήρη αμεροληψία και ανεξαρτησία αιτιολογημένες προτάσεις επί των υποθέσεων που απαιτούν την παρέμβασή τους. Η λειτουργία τους δεν πρέπει να συγχέεται με αυτή ενός εισαγγελέα ή άλλης αντίστοιχης αρχής.

Το Πρωτοδικείο αριθμεί τουλάχιστον ένα δικαστή ανά κράτος μέλος. Οι δικαστές διορίζονται με κοινή συμφωνία για εξαετή θητεία από τις κυβερνήσεις των κρατών μελών και επιλέγονται μεταξύ προσωπικοτήτων που παρέχουν πλήρη εγγύηση ανεξαρτησίας και συγκεντρώνουν στις χώρες τους τις αναγκαίες προϋποθέσεις για την άσκηση υψηλών δικαστικών καθηκόντων.

Η συνθήκη της Νίκαιας προβλέπει επιπλέον τη δυνατότητα σύστασης δικαιοδοτικών τμημάτων που προσαρτώνται στο Πρωτοδικείο για να εκδικάζουν ορισμένες κατηγορίες προσφυγών σε συγκεκριμένους τομείς.

Το Δικαστήριο και το Πρωτοδικείο έχουν ως αποστολή να εξασφαλίζουν την τήρηση του δικαίου κατά την ερμηνεία και την εφαρμογή των ιδρυτικών συνθηκών των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων καθώς και των διατάξεων που εκδίδουν τα αρμόδια θεσμικά κοινοτικά όργανα.

Το Δικαστήριο και το Πρωτοδικείο ασκούν δικαιοδοτικές αρμοδιότητες στο πλαίσιο διαφόρων ειδών προσφυγών:

προσφυγή επί παραβάσει (απευθύνεται κατά των κρατών μελών σε περίπτωση παράβασης υποχρεώσεων που υπέχουν βάσει των Συνθηκών),

• προσφυγή ακύρωσης (πράξεων των κοινοτικών θεσμικών οργάνων),
• προσφυγή κατά παραλείψεως (κατά κοινοτικού θεσμικού οργάνου σε περίπτωση αδράνειάς του),
• αγωγή αποζημίωσης (με σκοπό την επανόρθωση ζημιών ή βλαβών που προκλήθηκαν από ενέργεια ή από παράνομη αποχή ενός κοινοτικού θεσμικού οργάνου),
• προσφυγή στον τομέα της συμβατικής ευθύνης (διαφορές σχετικά με συμβάσεις δημόσιου ή ιδιωτικού δικαίου που συνάπτει η Κοινότητα),
• προσφυγή στον τομέα της δημόσιας διοίκησης (διαφορές μεταξύ της Κοινότητας και υπαλλήλων της),
• αίτηση προδικαστικής απόφασης (ύστερα από αίτηση δικαστηρίων των κρατών μελών, το Δικαστήριο ή το Πρωτοδικείο αποφαίνονται σχετικά με την ερμηνεία του κοινοτικού δικαίου ή σχετικά με την εγκυρότητα πράξεων των κοινοτικών θεσμικών οργάνων και της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας).

Το Δικαστήριο εκδικάζει προσφυγές που ασκούνται από τα κοινοτικά όργανα ή τα κράτη μέλη κατά ενεργειών των κοινοτικών οργάνων ή παράνομης συμπεριφοράς των κρατών μελών. Πλην καθορισμένων τομέων, στους οποίους έχει ανατεθεί αρμοδιότητα στο Πρωτοδικείο, το Δικαστήριο είναι αρμόδιο για την έκδοση των προδικαστικών αποφάσεων. Το Πρωτοδικείο εκδικάζει προσφυγές φυσικών ή νομικών προσώπων κατά των αποφάσεων των κοινοτικών οργάνων. Κατά των αποφάσεων του Πρωτοδικείου μπορεί να ασκηθεί αναίρεση ενώπιον του Δικαστηρίου για νομικά ζητήματα.

Το Ελεγκτικό Συνέδριο απαρτίζεται από έναν υπήκοο από κάθε κράτος μέλος. Τα μέλη του επιλέγονται μεταξύ προσωπικοτήτων που υπηρετούν ή έχουν υπηρετήσει στις χώρες τους σε όργανα εξωτερικού ελέγχου ή διαθέτουν ειδικά προσόντα για το λειτούργημα αυτό. Οφείλουν να παρέχουν πλήρη εγγύηση ανεξαρτησίας. Τα μέλη του Ελεγκτικού Συνεδρίου διορίζονται από το Συμβούλιο με ειδική πλειοψηφία, κατόπιν διαβουλεύσεως με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, για περίοδο έξι ετών.

Το Ελεγκτικό Συνέδριο έχει ως αποστολή τον έλεγχο των λογαριασμών του συνόλου των εσόδων και των εξόδων της Κοινότητας και κάθε κοινοτικού οργανισμού, με σκοπό την εξασφάλιση της συμμόρφωσης των δαπανών της Ένωσης με τους κανόνες και τους δημοσιονομικούς κανονισμούς καθώς και την τήρηση των διοικητικών και λογιστικών αρχών.

Στον έλεγχο του Ελεγκτικού Συνεδρίου υπόκεινται τα κοινοτικά θεσμικά όργανα και τα κράτη μέλη καθώς και κάθε οργανισμός που διαχειρίζεται έσοδα ή δαπάνες εξ ονόματος της Κοινότητας και κάθε φυσικό ή νομικό πρόσωπο που λαμβάνει πληρωμές από τον κοινοτικό προϋπολογισμό. Ο έλεγχος στα κράτη μέλη ασκείται σε συνεργασία με τα αρμόδια εθνικά ελεγκτικά όργανα ή υπηρεσίες που οφείλουν να διαβιβάζουν στο Ελεγκτικό Συνέδριο όλα τα έγγραφα και τις πληροφορίες που ζητά.

Το Ελεγκτικό Συνέδριο υποβάλλει κάθε χρόνο στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο δήλωση που βεβαιώνει την ακρίβεια των λογαριασμών και τη νομιμότητα και κανονικότητα των σχετικών πράξεων. Μια ετήσια έκθεση που παρουσιάζει τις παρατηρήσεις του Συνεδρίου όσον αφορά τη διαχείριση των κοινοτικών οικονομικών διαβιβάζεται στα κοινοτικά θεσμικά όργανα και δημοσιεύεται στην Επίσημη Εφημερίδα. Η έκθεση υπογραμμίζει τα σημεία που θα ήταν δυνατόν και επιθυμητό να βελτιωθούν. Οι απαντήσεις των κοινοτικών οργάνων στις παρατηρήσεις του Συνεδρίου δημοσιεύονται επίσης στην Επίσημη Εφημερίδα.

Το Ελεγκτικό Συνέδριο διαθέτει επίσης συμβουλευτικές αρμοδιότητες. Τα άλλα θεσμικά όργανα της Ένωσης μπορούν και, σε ορισμένες περιπτώσεις, οφείλουν να ζητούν τη γνώμη του Ελεγκτικού Συνεδρίου.

Τέλος, το Συνέδριο μπορεί να υποβάλλει παρατηρήσεις επί ειδικών ζητημάτων με τη μορφή ειδικών εκθέσεων που δημοσιεύονται επίσης στην Επίσημη Εφημερίδα.

Η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή αποτελείται από αντιπροσώπους των διαφόρων κλάδων της οικονομικής και κοινωνικής ζωής, και ειδικότερα των παραγωγών, των γεωργών, των μεταφορέων, των εργαζομένων, των εμπόρων, των βιοτεχνών, των ελευθέρων επαγγελμάτων, των καταναλωτών και άλλων κατηγοριών γενικού συμφέροντος.

Τα μέλη της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Κοινωνικής Επιτροπής διορίζονται από το Συμβούλιο με ειδική πλειοψηφία κατόπιν πρότασης των κρατών μελών για θητεία τεσσάρων ετών. Κατανέμονται σε τρεις ομάδες που αντιπροσωπεύουν αντίστοιχα τους εργοδότες, τους εργαζομένους και τα διάφορα οικονομικά και κοινωνικά συμφέροντα.

Η Επιτροπή των Περιφερειών (ΕτΠ) αποτελείται από αντιπροσώπους των οργανισμών τοπικής αυτοδιοίκησης και περιφερειακής διοίκησης. Τα μέλη της ΕτΠ καθώς και ισάριθμοι αναπληρωτές διορίζονται από το Συμβούλιο, με ειδική πλειοψηφία, ύστερα από πρόταση των οικείων κρατών μελών για θητεία τεσσάρων ετών.

Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα αποτελείται από δύο οργανισμούς:

• το διοικητικό συμβούλιο, που απαρτίζεται από τα μέλη της εκτελεστικής επιτροπής της ΕΚΤ και τους διοικητές των εθνικών τραπεζών της ζώνης του ευρώ•
• την εκτελεστική επιτροπή, η οποία αποτελείται από τον πρόεδρο, έναν αντιπρόεδρο και τέσσερα άλλα μέλη που διορίζονται με κοινή συμφωνία των κρατών μελών, ύστερα από σύσταση του Συμβουλίου και ύστερα από διαβούλευση με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Η θητεία τους έχει διάρκεια οκτώ ετών και δεν είναι ανανεώσιμη.

Τα δύο όργανα λαμβάνουν τις αποφάσεις με απλή πλειοψηφία, ενώ κάθε μέλος διαθέτει μία ψήφο και, σε περίπτωση ισοψηφίας, επικρατεί η ψήφος του προέδρου.

Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα (ΕΚΤ) βρίσκεται στον πυρήνα της οικονομικής και νομισματικής ένωσης (ΟΝΕ).

Είναι υπεύθυνη για τη σταθερότητα του ευρώ και ελέγχει την προσφορά χρήματος σε αυτό το νόμισμα, ενώ, μαζί με τις άλλες εθνικές κεντρικές τράπεζες, καθορίζει και εφαρμόζει τη νομισματική πολιτική της Ένωσης.

Για την εκτέλεση της αποστολής της, της έχουν δοθεί οι ακόλουθες αρμοδιότητες:

• ελέγχει τη ρευστότητα μέσω της αγοράς και της πώλησης τίτλων, μέσω πιστωτικών πράξεων με τις τράπεζες και τους παράγοντες της χρηματαγοράς ή ακόμη μέσω του καθορισμού των ελάχιστων υποχρεωτικών αποθεμάτων που πρέπει να διατηρούν οι πιστωτικοί οργανισμοί στις εθνικές κεντρικές τράπεζες ή στην ΕΚΤ•
• ασκεί εποπτεία στα πιστωτικά ιδρύματα.

Στην ΕΚΤ έχουν ανατεθεί επίσης συμβουλευτικά και νομοθετικά καθήκοντα:

Ζητείται η γνώμη της —για θέματα που εμπίπτουν στην αρμοδιότητά της— από τα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα ή από τις αρχές των κρατών μελών κατά την άσκηση των αντίστοιχων νομοθετικών λειτουργιών τους. Μπορεί επίσης να υποβάλλει γνωμοδοτήσεις στα κοινοτικά θεσμικά όργανα σχετικά με ζητήματα που αφορούν αυτούς τους τομείς.

Η ΕΚΤ ασκεί εξουσία νομοθετικής πρωτοβουλίας στους τομείς που αφορούν τη νομισματική πολιτική και εκδίδει κανονισμούς στο μέτρο που είναι αναγκαίο για την εκπλήρωση ορισμένων καθηκόντων που της έχουν ανατεθεί.

Για να μπορεί η ΕΚΤ να ασκήσει τα καθήκοντά της, μια σειρά διατάξεων εγγυώνται την ανεξαρτησία της: η ΕΚΤ δεν μπορεί να ζητήσει ούτε να αποδεχθεί οδηγίες εκ μέρους των κοινοτικών οργάνων, των κρατών μελών ή άλλων οργανισμών.