I – Introduction

I – Εισαγωγή

1. The present request for a preliminary ruling concerns the question whether and, if so, to what extent and under what conditions, third-country nationals enjoy a right of residence under European Union law by virtue of their family and personal relationship with Union citizens who are minors. The request is thus connected with the problem under consideration in the Dereci (2) and Ruiz Zambrano (3) judgments concerning the extent to which the rights of residence enjoyed by Union citizens extend to third-country nationals. In this respect, the present case displays a peculiarity in that the third-country national is not applying for a right of residence in the Member State in which his daughter, the Union citizen, is living.

1. Η αίτηση για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως αφορά το ζήτημα εάν και, σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως, σε ποια έκταση και υπό ποιες προϋποθέσεις οι υπήκοοι τρίτων χωρών έχουν, βάσει του δικαίου της Ένωσης, δικαίωμα διαμονής λόγω των οικογενειακών και προσωπικών σχέσεών τους προς ανήλικους πολίτες της Ένωσης. Ως εκ τούτου, η αίτηση για την έκδοση προδικαστικής αποφάσεως συνδέεται προς την προβληματική η οποία εξετάστηκε στις αποφάσεις Dereci κ.λπ. (2) και Ruiz Zambrano (3) και αφορά το κατά πόσον τα δικαιώματα διαμονής που έχουν οι πολίτες της Ένωσης παράγουν ευνοϊκές συνέπειες για υπηκόους τρίτων χωρών. Συναφώς, η ιδιαιτερότητα της υπό κρίση υποθέσεως έγκειται στο γεγονός ότι ο υπήκοος τρίτης χώρας δεν ζητεί να του αναγνωριστεί δικαίωμα διαμονής στο κράτος μέλος στο οποίο διαμένει η έχουσα την ιθαγένεια της Ένωσης θυγατέρα του.

II – Legal framework

II – Νομικό πλαίσιο

A – European Union law

Α – Το δίκαιο της Ένωσης

1. Charter of Fundamental Rights of the European Union

1. Ο Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης

2. Article 7 of the Charter of Fundamental Rights of the European Union (‘the Charter’) – ‘Respect for private and family life’ – provides:

2. Το άρθρο 7 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων), που επιγράφεται «Σεβασμός της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής», ορίζει:

‘Everyone has the right to respect for his or her private and family life, home and communications.’

«Κάθε πρόσωπο έχει δικαίωμα στον σεβασμό της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής του, της κατοικίας του και των επικοινωνιών του.»

3. Article 24 of the Charter – ‘The rights of the child’ – provides:

3. Το άρθρο 24 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων, το οποίο επιγράφεται «Δικαιώματα του παιδιού», προβλέπει τα εξής:

‘1. Children shall have the right to such protection and care as is necessary for their well-being. …

«1. Τα παιδιά έχουν δικαίωμα στην προστασία και τη φροντίδα που απαιτούνται για την καλή διαβίωσή τους. […]

...

[...]

3. Every child shall have the right to maintain on a regular basis a personal relationship and direct contact with both his or her parents, unless that is contrary to his or her interests.’

3. Κάθε παιδί έχει δικαίωμα να διατηρεί τακτικά προσωπικές σχέσεις και απ’ ευθείας επαφές με τους δύο γονείς του, εκτός εάν τούτο είναι αντίθετο προς το συμφέρον του.»

4. The first sentence of Article 51(1) of the Charter is worded as follows:

4. Το άρθρο 51, παράγραφος 1, πρώτο εδάφιο, του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων ορίζει τα εξής:

‘The provisions of this Charter are addressed to the institutions, bodies, offices and agencies of the Union with due regard for the principle of subsidiarity and to the Member States only when they are implementing Union law.’

«Οι διατάξεις του παρόντος Χάρτη απευθύνονται στα θεσμικά και λοιπά όργανα και τους οργανισμούς της Ένωσης, τηρουμένης της αρχής της επικουρικότητας, καθώς και στα κράτη μέλη, μόνον όταν εφαρμόζουν το δίκαιο της Ένωσης.»

2. Directive 2004/38/EC

2. Η οδηγία 2004/38/ΕΚ

5. Recital 5 in the preamble to Directive 2004/38/EC of the European Parliament and of the Council of 29 April 2004 on the right of citizens of the Union and their family members to move and reside freely within the territory of the Member States, amending Regulation (EEC) No 1612/68 and repealing Directives 64/221/EEC, 68/360/EEC, 72/194/EEC, 73/148/EEC, 75/34/EEC, 75/35/EEC, 90/364/EEC, 90/365/EEC and 93/96/EEC (‘Directive 2004/38’) (4) provides:

5. Η πέμπτη αιτιολογική σκέψη της οδηγίας 2004/38/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 29ης Απριλίου 2004, σχετικά με το δικαίωμα των πολιτών της Ένωσης και των μελών των οικογενειών τους να κυκλοφορούν και να διαμένουν ελεύθερα στην επικράτεια των κρατών μελών, για την τροποποίηση του κανονισμού (ΕΟΚ) 1612/68 και την κατάργηση των οδηγιών 64/221/ΕΟΚ, 68/360/ΕΟΚ, 72/194/ΕΟΚ, 73/148/ΕΟΚ, 75/34/ΕΟΚ, 75/35/ΕΟΚ, 90/364/ΕΟΚ, 90/365/ΕΟΚ και 93/96/ΕΟΚ (στο εξής: οδηγία 2004/38) (4), προβλέπει τα εξής:

‘The right of all Union citizens to move and reside freely within the territory of the Member States should, if it is to be exercised under objective conditions of freedom and dignity, be also granted to their family members, irrespective of nationality. ...’

«Το δικαίωμα κάθε πολίτη της Ένωσης να κυκλοφορεί και να διαμένει ελεύθερα στο έδαφος των κρατών μελών, για να μπορεί να ασκηθεί υπό αντικειμενικές συνθήκες ελευθερίας και αξιοπρέπειας, πρέπει να παρέχεται και στα μέλη της οικογενείας, ανεξαρτήτως της ιθαγένειάς τους […]».

6. Article 1 of Directive 2004/38 defines the subject-matter of that directive in the following terms:

6. Το άρθρο 1 της οδηγίας 2004/38 ορίζει το αντικείμενο της εν λόγω οδηγίας ως εξής:

‘This Directive lays down:

«H παρούσα οδηγία καθορίζει:

(a) the conditions governing the exercise of the right of free movement and residence within the territory of the Member States by Union citizens and their family members;

α) τους όρους που διέπουν την άσκηση του δικαιώματος της ελεύθερης κυκλοφορίας και διαμονής στην επικράτεια των κρατών μελών από τους πολίτες της Ένωσης και τα μέλη των οικογενειών τους,

…’

[...]».

7. According to the definitions of terms in Article 2 of Directive 2004/38, ‘family member’ means, inter alia, ‘the dependent direct relatives in the ascending line and those of the spouse or partner’ (Article 2(2)(d)). Under Article 2(3) of that directive, ‘Host Member State’ means ‘the Member State to which a Union citizen moves in order to exercise his/her right of free movement and residence’.

7. Βάσει των εννοιολογικών ορισμών του άρθρου 2 της οδηγίας 2004/38 ως «μέλος της οικογενείας» νοούνται μεταξύ άλλων «οι συντηρούμενοι απευθείας ανιόντες καθώς και εκείνοι του/της συζύγου ή του/της συντρόφου […]» (άρθρο 2, σημείο 2, στοιχείο δ΄). Κατά το άρθρο 2, σημείο 3, της εν λόγω οδηγίας, ως «κράτος μέλος υποδοχής» νοείται το κράτος μέλος στο οποίο μεταβαίνει ο πολίτης της Ένωσης προκειμένου να ασκήσει το δικαίωμα ελεύθερης κυκλοφορίας και διαμονής.

8. Article 3 of Directive 2004/38 – ‘Beneficiaries’ – provides:

8. Το άρθρο 3 της οδηγίας 2004/38, το οποίο επιγράφεται «Δικαιούχοι», προβλέπει τα εξής:

‘1. This Directive shall apply to all Union citizens who move to or reside in a Member State other than that of which they are a national, and to their family members as defined in point 2 of Article 2 who accompany or join them.

«1. Στην παρούσα οδηγία εμπίπτει κάθε πολίτης της Ένωσης ο οποίος μεταβαίνει ή διαμένει σε ένα κράτος μέλος της Ένωσης διαφορετικό από εκείνο του οποίου έχει την ιθαγένεια, καθώς και τα μέλη της οικογενείας του κατά την έννοια του άρθρου 2, σημείο 2, ανεξαρτήτως ιθαγένειας, που τον συνοδεύουν ή πηγαίνουν να τον συναντήσουν.

2. Without prejudice to any right to free movement and residence the persons concerned may have in their own right, the host Member State shall, in accordance with its national legislation, facilitate entry and residence for the following persons:

2. Με την επιφύλαξη τυχόν ατομικού δικαιώματος ελεύθερης κυκλοφορίας και διαμονής των ενδιαφερομένων και σύμφωνα με την εθνική νομοθεσία του, το κράτος μέλος υποδοχής διευκολύνει την είσοδο και τη διαμονή των ακόλουθων προσώπων:

(a) any other family members, irrespective of their nationality, not falling under the definition in point 2 of Article 2 who, in the country from which they have come, are dependants or members of the household of the Union citizen having the primary right of residence, or where serious health grounds strictly require the personal care of the family member by the Union citizen.’

α) κάθε άλλου μέλους της οικογένειας, ανεξαρτήτως της ιθαγένειάς του, που δεν εμπίπτει στον ορισμό του άρθρου 2, σημείο 2, εφόσον συντηρείται από τον πολίτη της Ένωσης που έχει ίδιον δικαίωμα διαμονής ή ζει υπό τη στέγη του στη χώρα προέλευσης, ή εφόσον σοβαροί λόγοι υγείας καθιστούν απολύτως αναγκαία την προσωπική φροντίδα του εν λόγω μέλους της οικογένειας από τον πολίτη της Ένωσης·

9. Article 7(2) of Directive 2004/38 provides:

[…]».

‘The right of residence … shall extend to family members who are not nationals of a Member State, accompanying or joining the Union citizen in the host Member State’.

9. Το άρθρο 7, παράγραφος 2, της οδηγίας 2004/38 προβλέπει τα εξής:

10. Article 10 of Directive 2004/38 – ‘Issue of residence cards’ – provides:

«Το δικαίωμα διαμονής […] εκτείνεται στα μέλη της οικογενείας τα οποία δεν είναι υπήκοοι κράτους μέλους, όταν συνοδεύουν ή πηγαίνουν να συναντήσουν, στο κράτος μέλος υποδοχής, τον πολίτη της Ένωσης […]».

‘1. The right of residence of family members of a Union citizen who are not nationals of a Member State shall be evidenced by the issuing of a document called “Residence card of a family member of a Union citizen” no later than six months from the date on which they submit the application. …

10. Το άρθρο 10 της οδηγίας 2004/38, το οποίο επιγράφεται «Χορήγηση του δελτίου διαμονής», προβλέπει τα εξής:

2. For the residence card to be issued, Member States shall require presentation of the following documents:

«1. Το δικαίωμα διαμονής των μελών της οικογένειας πολίτη της Ένωσης τα οποία δεν είναι υπήκοοι κράτους μέλους πιστοποιείται με τη χορήγηση εγγράφου το οποίο καλείται “Δελτίο διαμονής μέλους της οικογένειας ενός πολίτη της Ένωσης”, το αργότερο εντός εξαμήνου από την ημερομηνία υποβολής της αίτησης. […]

…

2. Προκειμένου να χορηγήσουν δελτίο διαμονής, τα κράτη μέλη απαιτούν την προσκόμιση των εξής εγγράφων:

(c) the registration certificate or, in the absence of a registration system, any other proof of residence in the host Member State of the Union citizen whom they are accompanying or joining;

[…]

…’

γ) τη βεβαίωση εγγραφής ή, ελλείψει συστήματος εγγραφής, οιαδήποτε άλλη απόδειξη διαμονής στο κράτος μέλος υποδοχής του πολίτη της Ένωσης που συνοδεύουν ή πηγαίνουν να συναντήσουν,

11. Article 12 of Directive 2004/38 provides as follows with regard to ‘Retention of the right of residence by family members in the event of death or departure of the Union citizen’:

[…]».

‘…

11. Το άρθρο 12 της οδηγίας 2004/38 προβλέπει σε σχέση με τη «διατήρηση του δικαιώματος διαμονής από τα μέλη της οικογένειας, σε περίπτωση θανάτου ή αναχώρησης του πολίτη της Ευρωπαϊκής Ένωσης»:

3. The Union citizen’s departure from the host Member State or his/her death shall not entail loss of the right of residence of his/her children or of the parent who has actual custody of the children, irrespective of nationality, if the children reside in the host Member State and are enrolled at an educational establishment, for the purpose of studying there, until the completion of their studies.’

«[…]

B – European Convention for the Protection of Human Rights and Fundamental Freedoms

3. Η αναχώρηση του πολίτη της Ένωσης από το κράτος μέλος υποδοχής ή ο θάνατός του δεν συνεπάγεται απώλεια του δικαιώματος διαμονής των τέκνων του ή του γονέα ο οποίος έχει πράγματι την επιμέλεια των τέκνων, ανεξαρτήτως ιθαγένειας, εφόσον τα τέκνα διαμένουν στο κράτος μέλος υποδοχής και είναι εγγεγραμμένα σε εκπαιδευτικό ίδρυμα με σκοπό την πραγματοποίηση σπουδών, έως την ολοκλήρωση των σπουδών τους.»

12. Article 8 of the European Convention for the Protection of Human Rights and Fundamental Freedoms (‘the ECHR’) concerns the right to respect for private and family life and is worded as follows:

Β – Ευρωπαϊκή Σύμβαση για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών

‘1. Everyone has the right to respect for his private and family life, his home and his correspondence.

12. Το άρθρο 8 της Ευρωπαϊκής Συμβάσεως για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών (στο εξής: ΕΣΔΑ) αφορά το δικαίωμα του σεβασμού της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής και προβλέπει τα εξής:

2. There shall be no interference by a public authority with the exercise of this right except such as is in accordance with the law and is necessary in a democratic society in the interests of national security, public safety or the economic well‑being of the country, for the prevention of disorder or crime, for the protection of health or morals, or for the protection of the rights and freedoms of others.’

«1. Παν πρόσωπο δικαιούται εις τον σεβασμόν της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής του, της κατοικίας του και της αλληλογραφίας του.

C – National law

2. Δεν επιτρέπεται να υπάρξη επέμβασις δημoσίας αρχής εν τη ασκήσει τoυ δικαιώµατoς τoύτoυ, εκτός εάν η επέµβασις αύτη πρoβλέπεται υπό τoυ νόμoυ και απoτελεί μέτρoν τo oπoίoν, εις μίαν δημoκρατικήν κoινωνίαν, είναι αναγκαίoν δια την εθνικήν ασφάλειαν, την δημoσίαν ασφάλειαν, την oικoνoμικήν ευημερίαν της χώρας, την πρoάσπισιν της τάξεως και την πρόληψιν πoινικών παραβάσεων, την πρoστασίαν της υγείας ή της ηθικής ή την πρoστασίαν των δικαιωμάτων και ελευθεριών άλλων».

1. Gesetz über den Aufenthalt, die Erwerbstätigkeit und die Integration von Ausländern im Bundesgebiet (Law on the residence, employment and integration of foreign nationals in the Federal territory)

Η εθνική νομοθεσία

13. Paragraph 7 of the German Gesetz über den Aufenthalt, die Erwerbstätigkeit und die Integration von Ausländern im Bundesgebiet (‘the Aufenthaltsgesetz’) (5) concerns residence permits and provides as follows:

1. Νόμος περί διαμονής, απασχολήσεως και ενσωματώσεως των αλλοδαπών στο ομοσπονδιακό έδαφος

‘(1) The residence permit is a temporary residence certificate. It shall be issued for the purposes of residence mentioned in the following sections. In cases which are justified, a residence permit may also be issued for a purpose of residence which is not covered by this Law.’

13. Το άρθρο 7 του γερμανικού νόμου περί διαμονής, εργασίας και ενσωματώσεως των αλλοδαπών στο ομοσπονδιακό έδαφος (Gesetz über den Aufenthalt, die Erwerbstätigkeit und die Integration von Ausländern im Bundesgebiet ou Aufenthaltsgesetz, στο εξής: νόμος περί διαμονής) (5) αφορά την άδεια διαμονής και προβλέπει τα εξής:

14. Paragraph 18(2) of the Aufenthaltsgesetz provides:

«1. Η άδεια διαμονής αποτελεί τίτλο διαμονής για ορισμένο χρόνο. Χορηγείται για τους σκοπούς διαμονής που μνημονεύουν τα επόμενα κεφάλαια. Σε περιπτώσεις όπου τούτο είναι δικαιολογημένο μπορεί η άδεια διαμονής να χορηγηθεί και για σκοπό διαμονής τον οποίον δεν προβλέπει ο παρών νόμος.

‘A foreign national may be issued with a residence certificate for the purpose of taking up employment ...’

[...]»

2. Gesetz über die allgemeine Freizügigkeit von Unionsbürgern (Law on general freedom of movement of Union citizens)

14. Το άρθρο 18, παράγραφος 2, του νόμου περί διαμονής προβλέπει τα εξής:

15. Under Paragraph 2 of the German Gesetz über die allgemeine Freizügigkeit von Unionsbürgern (‘the Freizügigkeitsgesetz/EU’), (6) Union citizens who enjoy the right to free movement are to have the right to enter and reside in Federal territory, subject to the provisions of that Law, but the members of their family in principle enjoy that right only ‘where they accompany or join the Union citizen’ (Paragraph 3(1) of the Freizügigkeitsgesetz/EU) or where a right of permanent residence accrues after five years of lawful residence (Paragraph 4a of the Freizügigkeitsgesetz/EU).

«Σε αλλοδαπό μπορεί να χορηγηθεί τίτλος διαμονής για την άσκηση εργασίας […]».

16. Paragraph 5 of the Freizügigkeitsgesetz/EU provides as follows under the heading ‘Certificates of rights of residence under Community law, residence cards’:

2. Νόμος περί της εν γένει ελεύθερης κυκλοφορίας των πολιτών της Ένωσης

…

15. Κατά το άρθρο 2 του γερμανικού νόμου περί της εν γένει ελεύθερης κυκλοφορίας των πολιτών της Ένωσης (Gesetz über die allgemeine Freizügigkeit von Unionsbürgern, στο εξής: νόμος περί της ελεύθερης κυκλοφορίας/ΕΕ) (6), οι έχοντες το δικαίωμα ελεύθερης κυκλοφορίας πολίτες της Ένωσης έχουν το δικαίωμα εισόδου και διαμονής βάσει των ορισμών του παρόντος νόμου, εντούτοις τα μέλη της οικογενείας τους έχουν το δικαίωμα αυτό κατ’ αρχήν μόνον «όταν συνοδεύουν τον πολίτη της Ένωσης ή πηγαίνουν να τον συναντήσουν» (άρθρο 3, παράγραφος 1, του νόμου περί της ελεύθερης κυκλοφορίας/ΕΕ), ή όταν μετά από πενταετή νόμιμη διαμονή γεννάται δικαίωμα μόνιμης διαμονής (άρθρο 4a του νόμου περί της ελεύθερης κυκλοφορίας/ΕΕ).

(2) Family members who enjoy freedom of movement and who are not Union citizens shall be issued, automatically, within six months after they have provided the necessary information, with a residence card for a member of the family of a Union citizen, which is to be valid for five years. …’

16. Το άρθρο 5 του νόμου περί της ελεύθερης κυκλοφορίας/ΕΕ ορίζει στο κεφάλαιο που επιγράφεται «Πιστοποιητικά για δικαιώματα διαμονής που προβλέπει το κοινοτικό δίκαιο, δελτία διαμονής»:

III – Facts of the main proceedings

«[…]

17. The applicant in the main proceedings is a Japanese national. He has been married to a German national since 1998. Their daughter was born in the USA in 2004 and holds German nationality in addition to Japanese and US nationality.

(2) Σε μέλη της οικογενείας που έχουν δικαίωμα ελεύθερης κυκλοφορίας χωρίς να είναι πολίτες της Ένωσης εκδίδεται αυτεπαγγέλτως εντός έξι μηνών από της υποβολής των αναγκαίων στοιχείων δελτίο διαμονής για μέλη της οικογενείας πολιτών της Ένωσης με πενταετή ισχύ. […]»

18. At the end of December 2005 the family moved from the United States to Ulm (Germany). On 9 January 2006 the applicant received a national residence permit as the foreign spouse of a German national.

III – Τα πραγματικά περιστατικά της κύριας δίκης

19. Since February 2006 the applicant has been employed in Ulm on a full-time basis, with an unlimited employment contract and a gross monthly income of EUR 4 850.

17. Ο προσφεύγων της κύριας δίκης έχει την ιαπωνική ιθαγένεια. Το 1998 τέλεσε γάμο με Γερμανίδα. Η θυγατέρα τους από τον γάμο αυτόν γεννήθηκε το 2004 στις ΗΠΑ και έχει, πέραν της αμερικανικής και της ιαπωνικής, και τη γερμανική ιθαγένεια.

20. After the applicant’s wife had accepted a post in Vienna in the summer of 2007, she moved her principal place of residence there in March 2008 and took their daughter with her. The applicant remained in Ulm. The parents have joint custody of the daughter, who attends school in Vienna. The applicant visits his daughter regularly once a month to spend the weekend together and pays maintenance for her of EUR 300 a month. The daughter also spends most holidays with the applicant.

18. Κατά τα τέλη Δεκεμβρίου 2005, η οικογένεια μετοίκησε από τις ΗΠΑ στο Ουλμ (Γερμανία). Στις 9 Ιανουαρίου 2006, ο προσφεύγων έλαβε εθνική άδεια διαμονής ως αλλοδαπός σύζυγος Γερμανίδας.

21. In June 2008 the wife notified the German office responsible for foreign nationals that she had been living apart from the applicant since 1 January 2008. Accordingly, the residence permit originally issued to the applicant in his capacity as the spouse of a German national was not extended pursuant to the German Aufenthaltsgesetz.

19. Από τον Φεβρουάριο του 2006, ο προσφεύγων εργάζεται στο Ουλμ με σύμβαση εργασίας αορίστου χρόνου και μηνιαίες ακαθάριστες αποδοχές ύψους 4 850 ευρώ για εργασία πλήρους απασχολήσεως.

22. At present the applicant is lawfully resident in Germany since he was issued with a national residence permit linked to employment pursuant to Paragraph 18 of the German Aufenthaltsgesetz.

20. Το καλοκαίρι του 2007 προσεφέρθη στη σύζυγο του προσφεύγοντος θέση εργασίας στη Βιέννη, στην οποία μετέφερε από τον Μάρτιο του 2008 την κύρια κατοικία της παίρνοντας μαζί της τη θυγατέρα τους. Ο προσφεύγων έμεινε στο Ουλμ. Αμφότεροι οι γονείς έχουν την επιμέλεια της θυγατέρας, η οποία φοιτά σε σχολείο της Βιέννης. Ο προσφεύγων επισκέπτεται την κόρη του κατά κανόνα μια φορά τον μήνα, προκειμένου να περάσουν μαζί το Σαββατοκύριακο, και της καταβάλλει τη διατροφή της που ανέρχεται σε 300 ευρώ τον μήνα. Πέραν αυτού, η θυγατέρα περνά τον χρόνο των διακοπών ως επί το πλείστον με τον προσφεύγοντα.

23. However, the applicant takes the view that he also has a right of residence in Germany under European Union law by virtue of the right of custody which he exercises in respect of his daughter living in Austria. He claims that this right entitles him to be issued with a ‘residence card of a family member of a Union citizen’ within the terms of Article 10 of Directive 2004/38.

21. Τον Ιούνιο του 2008, η σύζυγος δήλωσε στις γερμανικές υπηρεσίες αλλοδαπών (Ausländerbehörde) ότι από 1ης Ιανουαρίου 2008 ζει χωριστά από τον προσφεύγοντα. Ως εκ τούτου, αποκλειόταν βάσει του γερμανικού νόμου περί διαμονής η επιμήκυνση της αδείας διαμονής του προσφεύγοντος λόγω γάμου του με Γερμανίδα υπήκοο.

24. On 30 May 2008, however, the applicant applied unsuccessfully for the issue of such a residence card. That application is now the subject of appeal proceedings before the referring court.

22. Εντούτοις, επί του παρόντος ο προσφεύγων διαμένει νομίμως στη Γερμανία μετά από τη χορήγηση σε αυτόν εθνικής αδείας διαμονής, δυνάμει του άρθρου 18 του γερμανικού νόμου περί διαμονής, λόγω της επαγγελματικής δραστηριότητας που ασκεί.

IV – Questions referred for a preliminary ruling

23. Ωστόσο, ο προσφεύγων φρονεί ότι λόγω της ασκήσεως του δικαιώματος επιμελείας επί της θυγατέρας του που ζει στην Αυστρία έχει επίσης δικαίωμα διαμονής στη Γερμανία το οποίο απορρέει από το δίκαιο της Ένωσης. Από το δικαίωμα αυτό πηγάζει η αξίωση για την έκδοση «Δελτίο[υ] διαμονής για μέλος της οικογενείας ενός πολίτη της Ένωσης» κατά την έννοια του άρθρου 10 της οδηγίας 2004/38.

25. The foregoing is the background against which the Verwaltungsgerichtshof Baden-Württemberg (Higher Administrative Court, Baden-Württemberg) has referred the following questions to the Court:

24. Πάντως, στις 30 Μαΐου 2008, απορρίφθηκε η αίτηση του προσφεύγοντος περί εκδόσεως ενός τέτοιου δελτίου διαμονής. Το αίτημα αυτό εκκρεμεί πλέον ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου κατόπιν της εφέσεως που αυτός άσκησε.

‘A. Articles 2, 3 and 7 of Directive 2004/38/EC

IV – Τα προδικαστικά ερωτήματα

1. Does “family member” include, in particular in the light of Articles 7 and 24 of the Charter of Fundamental Rights (“the Charter”) and Article 8 of the ECHR on a broad interpretation of Article 2(2)(d) of Directive 2004/38, a parent who is a third-country national and has custody of a non-dependent child who is a Union citizen enjoying freedom of movement?

25. Βάσει των ανωτέρω, το αιτούν δικαστήριο υπέβαλε στο Δικαστήριο τον ακόλουθο κατάλογο ερωτημάτων:

2. If so, does Directive 2004/38 apply to that parent, in particular in the light of Articles 7 and 24 of the Charter and Article 8 of the ECHR on a broad interpretation of Article 3(1) of the directive, even if he does not “accompany” or “join” the child who is a Union citizen and who has moved away from the Member State of origin?

A. Επί των άρθρων 2, 3 και 7 της οδηγίας 2004/38 […]

3. If so, does that parent, in particular in the light of Articles 7 and 24 of the Charter and Article 8 of the ECHR, have a right of residence for more than three months in the Member State of origin of the child who is a Union citizen, on a broad interpretation of Article 7(2) of Directive 2004/38, at least where a right of custody exists and is actually exercised?

1) Αποτελεί “μέλος της οικογενείας”, ιδίως υπό το πρίσμα των άρθρων 7 και 24 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης [στο εξής: Χάρτης], καθώς και του άρθρου 8 της Ευρωπαϊκής Συμβάσεως για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών [η οποία υπογράφηκε στη Ρώμη στις 4 Νοεμβρίου 1950 (στο εξής: ΕΣΔΑ)], στο πλαίσιο διασταλτικής ερμηνείας του άρθρου 2, σημείο 2, στοιχείο δ΄, της οδηγίας 2004/38, και ο έχων την ιθαγένεια τρίτης χώρας γονέας ο οποίος ασκεί τη γονική μέριμνα τέκνου έχοντος δικαίωμα ελεύθερης κυκλοφορίας ως πολίτης της Ευρωπαϊκής Ένωσης και οποίος δεν βαρύνεται με τη συντήρηση του εν λόγω τέκνου;

B. Article 6(1) EU in conjunction with the Charter

2) Σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως: εφαρμόζεται η οδηγία 2004/38, μεταξύ άλλων υπό το πρίσμα των άρθρων 7 και 24 του [Χάρτη], καθώς και του άρθρου 8 της [ΕΣΔΑ], στο πλαίσιο διασταλτικής ερμηνείας του άρθρου 3, παράγραφος 1, της εν λόγω οδηγίας, στον εν λόγω γονέα, ακόμη και στην περίπτωση που αυτός δεν “συνοδεύει” ή δεν “πηγαίνει να συναντήσει” το τέκνο του, που είναι πλέον εγκατεστημένο εντός άλλου κράτους μέλους, αλλά εξακολουθεί να διαμένει εντός του κράτους μέλους καταγωγής του τέκνου;

1.(a) Is the Charter applicable pursuant to the second alternative of the first sentence of Article 51(1) of the Charter if the subject-matter of the dispute depends on a national law (or part of a law) which partly – but not only – transposed directives?

3) Σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως: υπό το πρίσμα ιδίως των άρθρων 7 και 24 του [Χάρτη], καθώς και του άρθρου 8 της [ΕΣΔΑ], μπορεί ο γονέας αυτός να αξιώσει να του αναγνωρισθεί δικαίωμα διαμονής πέραν των τριών μηνών στο κράτος μέλος καταγωγής του τέκνου, στο πλαίσιο διασταλτικής ερμηνείας του άρθρου 7, παράγραφος 2, της οδηγίας 2004/38, εφόσον τουλάχιστον έχει και ασκεί εμπράκτως την γονική μέριμνα;

1.(b) If not, is the Charter applicable pursuant to the second alternative of the first sentence of Article 51(1) of the Charter because the applicant could enjoy a right of residence under Union law and could accordingly claim, under the first sentence of Paragraph 5(2) of the Freizügigkeitsgesetz/EU (Law on the Freedom of Movement of Union Citizens), a residence card of a family member of a Union citizen which has its legal basis in the first sentence of Article 10(1) of Directive 2004/38?

B. Επί του άρθρου 6, παράγραφος 1, [ΕΕ], σε συνδυασμό με τις διατάξεις του [Χάρτη]:

1.(c) If not, is the Charter applicable pursuant to the second alternative of the first sentence of Article 51(1) of the Charter, in accordance with the ERT case-law (Case C‑260/89, paragraphs 41-45), where a Member State restricts the right of residence of the father who is a third-country national and has custody of a Union citizen who is a minor and resides predominantly in another EU Member State with her mother on account of the latter’s occupation?

Πρώτο ερώτημα

2.(a) If the Charter does apply, does Article 24(3) of the Charter directly accord a right of residence under European Union law to the father who is a third-country national, at least if he holds and actually exercises the right of custody of his child who is a Union citizen, even though the child resides predominantly in another EU Member State?

α) Μπορεί ο [Χάρτης] να εφαρμοστεί δυνάμει του άρθρου του 51, παράγραφος 1, πρώτη περίοδος, δεύτερη εναλλακτική περίπτωση, εάν το αντικείμενο της διαφοράς εξαρτάται από εθνικό νόμο (ή τμήμα νόμου) ο οποίος συνιστά μεταξύ άλλων μεταφορά –πλην όμως όχι αποκλειστικά– ευρωπαϊκών οδηγιών;

2.(b) If not, does it follow from the freedom of movement of the child who is a Union citizen that under Article 45(1) of the Charter, possibly in conjunction with Article 24(3) of the Charter, the father who is a third-country national has a right of residence under European Union law, at least if he holds and actually exercises the right of custody of his child who is a Union citizen, so that in particular the freedom of movement of the child who is a Union citizen is not deprived of its practical effect?

β) Σε περίπτωση αρνητικής απαντήσεως: μπορεί ο [Χάρτης] να εφαρμοστεί δυνάμει του άρθρου του 51, παράγραφος 1, πρώτη περίοδος, δεύτερη εναλλακτική περίπτωση, εκ του λόγου και μόνον ότι ο προσφεύγων έχει ενδεχομένως βάσει του δικαίου της Ένωσης δικαίωμα διαμονής και, ως εκ τούτου, μπορεί να ζητήσει, δυνάμει του άρθρου 5, παράγραφος 2, πρώτη περίοδος, του νόμου [FreizügG/EU], την έκδοση “δελτίου διαμονής μέλους της οικογενείας πολίτη της Ένωσης”, όπως προβλέπει το άρθρο 10, παράγραφος 1, πρώτη περίοδος, της οδηγίας 2004/38;

C. Article 6(3) EU in conjunction with the general principles of Union law

γ) Σε περίπτωση αρνητικής απαντήσεως: μπορεί ο [Χάρτης] να εφαρμοστεί δυνάμει του άρθρου του 51, παράγραφος 1, πρώτη περίοδος, δεύτερη εναλλακτική περίπτωση, με δεδομένη τη νομολογία του Δικαστηρίου που διαμορφώθηκε στην υπόθεση ΕΡΤ (απόφαση του Δικαστηρίου της 18ης Ιουνίου 1991, C 260/89, Συλλογή 1991, σ. Ι 2925, σκέψεις 41 έως 45), στην περίπτωση κατά την οποία ένα κράτος μέλος περιορίζει το δικαίωμα διαμονής του έχοντος την ιθαγένεια τρίτης χώρας πατέρα ανήλικης, η οποία έχει την ιδιότητα του πολίτη της Ένωσης και διαμένει με τη μητέρα της ως επί το πλείστον σε άλλο κράτος μέλος της ΕΕ λόγω της επαγγελματικής δραστηριότητας της μητέρας, μολονότι ο πατέρας ασκεί και αυτός τη γονική μέριμνα της ανήλικης;

1. Can the “unwritten’ EU fundamental rights developed in the Court’s case-law from the Stuttgart Stauder case (Case 29/69, paragraph 7) to, for example, Mangold (Case C-144/04, paragraph 75) be fully applied even if the Charter is not applicable in the specific case? In other words, do the fundamental rights which continue to apply as general principles of Union law under Article 6(3) EU stand autonomously and independently alongside the new fundamental rights laid down in the Charter in accordance with Article 6(1) EU?

Δεύτερο ερώτημα

2. If so, can a right of residence under European Union law be inferred, with a view to the effective exercise of the right of custody, from the general principles of Union law, in particular in the light of the right to respect for family life under Article 8 of the ECHR, for a father, who is a third-country national, of a Union citizen who is a minor and resides predominantly in another EU Member State with her mother on account of the latter’s occupation?

α) Εάν ο [Χάρτης] μπορεί να εφαρμοστεί: μπορεί να συναχθεί απευθείας από το άρθρο του 24, παράγραφος 3, δικαίωμα διαμονής, βάσει του δικαίου της Ένωσης, του έχοντος την ιθαγένεια τρίτης χώρας πατέρα, εν πάση περιπτώσει εφόσον έχει τη γονική μέριμνα του τέκνου του που έχει την ιδιότητα του πολίτη της Ένωσης και την ασκεί εμπράκτως, έστω και αν το τέκνο διαμένει ως επί το πλείστον σε άλλο κράτος μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης;

D. Article 21(1) TFEU in conjunction with Article 8 of the ECHR

β) Σε περίπτωση αρνητικής απαντήσεως: απορρέει από το δικαίωμα ελεύθερης κυκλοφορίας του τέκνου που έχει την ιδιότητα του πολίτη της Ένωσης βάσει του άρθρου 45, παράγραφος 1, του [Χάρτη], ενδεχομένως σε συνδυασμό με το άρθρο 24, παράγραφος 3, του εν λόγω Χάρτη, δικαίωμα διαμονής, βάσει του δικαίου της Ένωσης, του έχοντος την ιθαγένεια τρίτης χώρας πατέρα, εν πάση περιπτώσει εφόσον έχει και ασκεί εμπράκτως τη γονική μέριμνα επί του τέκνου του, προκειμένου το δικαίωμα ελεύθερης κυκλοφορίας του τέκνου να μην απολέσει κάθε πρακτική αποτελεσματικότητα;

If Article 6(1) or (3) EU does not accord the applicant a right of residence under European Union law, in accordance with the ruling in Zhu and Chen (Case C‑200/02, paragraphs 45-47) can a right of residence under European Union law be inferred, under Article 21(1) TFEU, possibly in the light of Article 8 of the ECHR, with a view to the effective exercise of the right of custody, from the freedom of movement enjoyed by a Union citizen who is a minor and resides predominantly in another EU Member State with her mother on account of the latter’s occupation, for the father, who is a third-country national, in the Member State of origin of the child?

Γ. Επί του άρθρου 6, παράγραφος 3, [ΕΕ] σε συνδυασμό με τις γενικές αρχές του δικαίου της Ένωσης:

E. Article 10 of Directive 2004/38:

1) Μπορούν τα αναπτυχθέντα στο πλαίσιο της νομολογίας του Δικαστηρίου από της αποφάσεως της 12ης Νοεμβρίου 1969, 29/69, Stauder (Συλλογή τόμος 1969-1971, σ. 147, σκέψη 7), μέχρι π.χ. την απόφαση της 22ας Νοεμβρίου 2005, C‑144/04, Mangold (Συλλογή 2005, σ. Ι-9981, σκέψη 75), “άγραφα” θεμελιώδη δικαιώματα της Ευρωπαϊκής Ένωσης να εφαρμόζονται καθ’ όλη την έκτασή τους ακόμη και στην περίπτωση κατά την οποία δεν είναι δυνατή εν προκειμένω η εφαρμογή του [Χάρτη]· με άλλα λόγια, υφίστανται τα θεμελιώδη δικαιώματα, τα οποία εξακολουθούν δυνάμει του άρθρου 6, παράγραφος 3, [ΕΕ] να ισχύουν ως γενικές αρχές του δικαίου της Ένωσης, κατά τρόπο αυτοτελή και ανεξάρτητο εκ παραλλήλου με τα νέα θεμελιώδη δικαιώματα του [Χάρτη] που αναγνωρίζονται στην παράγραφο 1 του εν λόγω άρθρου;

If a right of residence under European Union law is taken to exist, is a parent who is a third-country national in the applicant’s situation entitled to the issue of a “residence card of a family member of a Union citizen”, if necessary in accordance with the first sentence of Article 10(1) of the directive?’

2) Σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως: μπορεί, προκειμένου να ασκείται αποτελεσματικά το δικαίωμα της γονικής μέριμνας, να συναχθεί από τις γενικές αρχές του δικαίου της Ένωσης, ιδίως υπό το φως του δικαιώματος του σεβασμού της οικογενειακής ζωής που κατοχυρώνει το άρθρο 8 της [ΕΣΔΑ], δικαίωμα διαμονής, βάσει του δικαίου της Ένωσης, του έχοντος την ιθαγένεια τρίτης χώρας πατέρα ανήλικης η οποία έχει την ιδιότητα του πολίτη της Ένωσης και διαμένει με τη μητέρα της ως επί το πλείστον σε άλλο κράτος μέλος της ΕΕ λόγω της επαγγελματικής δραστηριότητας της μητέρας;

26. However, the referring court concedes that ‘[o]f course, all the questions referred can also be summarised in a single question:

Δ. Επί του άρθρου 21, παράγραφος 1, ΣΛΕΕ σε συνδυασμό με το άρθρο 8 της [ΕΣΔΑ]:

Under European Union law does a parent who has a right of custody and is a third-country national, in order to maintain a personal relationship and direct parental contact on a regular basis, have a right to remain in the Member State of origin of his child, who is a Union citizen, to be documented by a “residence card of a family member of a Union citizen”, if the child moves from there to another Member State, exercising his right of free movement?’ (7)

Εάν το άρθρο 6, παράγραφοι 1 ή 3, [ΕΕ] δεν θεμελιώνει δικαίωμα διαμονής του προσφεύγοντος βάσει του δικαίου της Ένωσης: μπορεί να συναχθεί, προκειμένου να ασκείται αποτελεσματικά το δικαίωμα της γονικής μέριμνας και με δεδομένη την απόφαση του Δικαστηρίου της 19ης Οκτωβρίου 2004, C-200/02, Zhu και Chen (Συλλογή 2004, σ. Ι‑9925, σκέψεις 45 έως 47), από το δικαίωμα κυκλοφορίας της έχουσας την ιδιότητα του πολίτη της Ένωσης ανήλικης, η οποία διαμένει με τη μητέρα της ως επί το πλείστον σε άλλο κράτος μέλος της ΕΕ λόγω της επαγγελματικής δραστηριότητας της μητέρας, δυνάμει του άρθρου 21, παράγραφος 1, της ΣΛΕΕ και, ενδεχομένως, υπό το φως του άρθρου 8 της [ΕΣΔΑ], δικαίωμα διαμονής βάσει του δικαίου της Ένωσης του έχοντος την ιθαγένεια τρίτης χώρας πατρός στο κράτος μέλος καταγωγής του τέκνου;

V – Assessment of the questions referred

5) Επί του άρθρου 10 της οδηγίας 2004/38 […]

A – Order in which the questions are to be examined

Εάν αναγνωρισθεί βάσει του δικαίου της Ένωσης δικαίωμα διαμονής: έχει ο έχων την ιθαγένεια τρίτης χώρας γονέας, που βρίσκεται στην κατάσταση του προσφεύγοντος, δικαίωμα να λάβει “δελτίο διαμονής μέλους της οικογενείας πολίτη της Ένωσης”, βάσει, ιδίως, του άρθρου 10, παράγραφος 1, πρώτη περίοδος, της οδηγίας 2004/38;»

27. The summary question reproduced above in point 26, which is to be assessed in the light of the legal issues raised in point 25, in so far as they are relevant, must be taken as the basis for the following analysis.

26. Πάντως, το αιτούν δικαστήριο παραδέχεται ότι: «Το σύνολο των προδικαστικών ερωτημάτων θα μπορούσαν φυσικά να συνοψιστούν σε ένα και μόνο ερώτημα:

28. Firstly, the referring court thus seeks to ascertain whether, in the circumstances of the case in the main proceedings, the applicant has a right of residence under Union law in the Member State of origin of his German child. Secondly, it asks whether the applicant is entitled, by virtue of that right, to the issue of a ‘residence card of a family member of a Union citizen’.

Συνάγεται από το δίκαιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης δικαίωμα διαμονής για γονέα με ιθαγένεια τρίτης χώρας ο οποίος ασκεί την επιμέλεια τέκνου, προς διατήρηση των τακτικών προσωπικών σχέσεων και των απευθείας γονεϊκών επαφών, αποδεικνυόμενο με “Δελτίο διαμονής μέλους της οικογενείας πολίτη της Ένωσης”, στο κράτος μέλος καταγωγής του έχοντος την ιδιότητα του πολίτη της Ένωσης τέκνου του, στην περίπτωση που το τέκνο, στο πλαίσιο ασκήσεως του δικαιώματός του ελεύθερης κυκλοφορίας, μετοικήσει από αυτό σε κάποιο άλλο κράτος μέλος;» (7)

B – Right of a third-country national who has custody rights to reside in the Member State of origin of a Union citizen who is a minor and who has moved to another Member State

V – Εκτίμηση των προδικαστικών ερωτημάτων

29. It may be possible to derive a European-Union-law right of the applicant to reside in Germany from Directive 2004/38 or from primary law.

Α – Η σειρά εξετάσεως

30. In what follows, it is first necessary to examine whether such a right of residence can be established on the basis of Directive 2004/38.

27. Στις αναπτύξεις που ακολουθούν θα λάβω ως αφετηρία μου το συνοπτικό ερώτημα που παρατίθεται ανωτέρω στο σημείο 26, το οποίο πρέπει να απαντηθεί βάσει των τεθέντων στο σημείο 25 νομικών ζητημάτων, στον βαθμό που αυτά ασκούν επιρροή.

1. Directive 2004/38

28. Πρώτον, το αιτούν δικαστήριο ερωτά επίσης εάν υπό τις περιστάσεις της υποθέσεως που αποτελεί το αντικείμενο της κύριας δίκης ο προσφεύγων έχει βάσει του δικαίου της Ένωσης δικαίωμα διαμονής στο κράτος μέλος καταγωγής του γερμανικής ιθαγενείας τέκνου του. Δεύτερον, ερωτά εάν, βάσει του δικαιώματος αυτού, ο προσφεύγων έχει αξίωση περί εκδόσεως «Δελτίου διαμονής μέλους της οικογεν είας πολίτη της Ένωσης» απορρέουσα από το δίκαιο της Ένωσης.

31. In determining whether a right of residence can be established on the basis of Directive 2004/38, it is necessary first to consider the wording of that directive’s provisions, its scheme and its spirit and purpose. It will then be necessary to determine whether the outcome of this interpretation of Directive 2004/38 is compatible with fundamental rights by reference to its wording, scheme and objective.

Β – Επί του δικαιώματος διαμονής του έχοντος την επιμέλεια τέκνου υπηκόου τρίτης χώρας στο κράτος μέλος καταγωγής του ανήλικου πολίτη της Ένωσης ο οποίος έχει μετοικήσει σε άλλο κράτος μέλος

a) Textual interpretation of Directive 2004/38

29. Βάσει του δικαίου της Ένωσης, δικαίωμα διαμονής του προσφεύγοντος στη Γερμανία θα μπορούσε να συναχθεί από την οδηγία 2004/38 ή από το πρωτογενές δίκαιο.

32. The applicant may have a right to reside in Germany under Article 7(2) or Article 12(3) of Directive 2004/38. Account must also be taken of recital 5 in the preamble thereto.

30. Εν συνεχεία, πρέπει κατ’ αρχάς να εξεταστεί εάν θεμελιώνεται ένα τέτοιο δικαίωμα διαμονής βάσει της οδηγίας 2004/38.

i) Article 7(2) of Directive 2004/38, in conjunction with Article 2(2)(d) thereof

1. Η οδηγία 2004/38

33. Where a Union citizen moves to another Member State of which he is not a national, Article 7(2) of Directive 2004/38, in conjunction with Article 2(2)(d) thereof, confers on the parents of the Union citizen there a right of residence for more than three months where the Union citizen is dependent on them. However, this right of residence applies subject to the caveat that the family members concerned actually accompany or join the Union citizen.

31. Στο πλαίσιο του ελέγχου σχετικά με τη δυνατότητα θεμελιώσεως δικαιώματος διαμονής βάσει της οδηγίας 2004/38, πρέπει να διατυπωθούν κατ’ αρχάς ορισμένες σκέψεις σχετικά με το γράμμα των διατάξεών της, τη συστηματική διάρθρωσή της και τον σκοπό και το περιεχόμενό της. Εν συνεχεία, πρέπει να εξεταστεί εάν το αποτέλεσμα αυτής της ερμηνείας της οδηγίας 2004/38 συνάδει προς τα θεμελιώδη δικαιώματα από απόψεως διατυπώσεως, συστηματικής διαρθρώσεως και επιδιωκόμενου σκοπού.

34. The above requirements are not satisfied in the main proceedings here. Firstly, the father, who is a third-country national, is precisely not claiming a right of residence in respect of the host Member State to which his daughter has moved, namely Austria, but rather in respect of his daughter’s Member State of origin, that is to say, Germany. Secondly, Article 7(2) of Directive 2004/38 is not relevant in terms of its wording precisely because the Japanese father did not join his daughter in the host Member State or accompany her there. Finally, the requirement laid down in Article 2(2)(d) of Directive 2004/38 is likewise not satisfied because in the present case the father is not dependent on the Union citizen, but rather the Union citizen is dependent on the father. (8)

α) Γραμματική ερμηνεία της οδηγίας 2004/38

ii) Article 12(3) of Directive 2004/38

32. Δικαίωμα διαμονής του προσφεύγοντος στη Γερμανία θα μπορούσε να συναχθεί από το άρθρο 7, παράγραφος 2, ή από το άρθρο 12, παράγραφος 3, της οδηγίας 2004/38. Πέραν αυτού, πρέπει να ληφθεί υπόψη η πέμπτη αιτιολογική σκέψη.

35. Although Article 12(3) of Directive 2004/38 confers on the ‘parent who has actual custody’, irrespective of his nationality, a right of residence until the child completes his studies, this provision is, in view of its unambiguous wording, applicable only in the case where the Union citizen moves away from his host Member State and not, as in the case at issue here, where he moves away from his Member State of origin . Therefore, this provision likewise cannot establish a right of residence in Germany for the Japanese father of the German national who has moved to Austria.

i) Το άρθρο 7, παράγραφος 2, σε συνδυασμό προς το άρθρο 2, σημείο 2, στοιχείο δ΄, της οδηγίας 2004/38

iii) Recital 5 in the preamble to Directive 2004/38

33. Εάν ένας πολίτης της Ένωσης μεταβεί σε άλλο κράτος μέλος, του οποίου δεν έχει την ιθαγένεια, το άρθρο 7, παράγραφος 2, της οδηγίας 2004/38, σε συνδυασμό με το άρθρο της 2, σημείο 2, στοιχείο δ΄, αναγνωρίζει στους γονείς του πολίτη της Ένωσης δικαίωμα διαμονής σε αυτό για διάστημα άνω των τριών μηνών, εάν ο πολίτης της Ένωσης τους διατρέφει. Πάντως, αυτό το δικαίωμα διαμονής ισχύει υπό την προϋπόθεση ότι το οικείο μέλος της οικογενείας πράγματι συνοδεύει τον πολίτη της Ένωσης στο κράτος μέλος υποδοχής ή πηγαίνει να τον συναντήσει.

36. At first glance, the wording of recital 5 in the preamble to Directive 2004/38 is broad and appears, if viewed in isolation, to grant third-country nationals a Union-wide right of residence ‘within the territory of the Member States’.

34. Οι προαναφερθείσες προϋποθέσεις δεν συντρέχουν στην υπόθεση που αποτελεί το αντικείμενο της κύριας δίκης. Πράγματι, αφενός, ο πατέρας, που είναι υπήκοος τρίτης χώρας, δεν προβάλλει δικαίωμα διαμονής στο κράτος μέλος υποδοχής στο οποίο έχει μεταβεί η θυγατέρα του, ήτοι στην Αυστρία, αλλά στο κράτος μέλος καταγωγής της θυγατέρας του, ήτοι στη Γερμανία. Αφετέρου, η διατύπωση του άρθρου 7, παράγραφος 2, της οδηγίας 2004/38 δεν ασκεί επιρροή, διότι ο έχων την ιαπωνική ιθαγένεια πατέρας δεν μεταβαίνει στο κράτος μέλος υποδοχής προκειμένου να συναντήσει τη θυγατέρα του ούτε τη συνοδεύει σε αυτό. Τέλος, δεν πληρούται ούτε η προϋπόθεση του άρθρου 2, σημείο 2, στοιχείο δ΄, της οδηγίας 2004/38, διότι εν προκειμένω δεν παρέχει η πολίτις της Ένωσης διατροφή στον πατέρα της, αλλά ο πατέρας στην πολίτιδα της Ένωσης (8) .

37. However, as it is a recital, this statement is to be assessed only as a principle to be taken into account in interpreting Directive 2004/38. It cannot undermine the exhaustive list and specific conditions governing the rights of residence afforded by the directive and replace them with an unconditional Union-wide right of residence for family members. (9) Otherwise, no independent scope would remain, for example, for Articles 7(2) and 12(3) of Directive 2004/38.

ii) Το άρθρο 12, παράγραφος 3, της οδηγίας 2004/38

38. Consequently, no right of residence for a third-country national in the Member State of origin of his child can be derived from recital 5 in the preamble either.

35. Το άρθρο 12, παράγραφος 3, της οδηγίας 2004/38 αναγνωρίζει μεν στον «γονέα ο οποίος έχει πράγματι την επιμέλεια των τέκνων», ανεξαρτήτως της ιθαγενείας του, δικαίωμα διαμονής έως την ολοκλήρωση των σπουδών του τέκνου. Ωστόσο, η διάταξη αυτή εφαρμόζεται, βάσει της σαφούς διατυπώσεώς της, μόνο στην περίπτωση της αναχωρήσεως του πολίτη της Ένωσης από το κράτος μέλος υποδοχής του και όχι στην περίπτωση, όπως εν προκειμένω, της αναχωρήσεως του πολίτη της Ένωσης από το κράτος μέλος καταγωγής του. Επομένως, η διάταξη αυτή δεν μπορεί να θεμελιώσει δικαίωμα διαμονής στη Γερμανία του έχοντος την ιαπωνική ιθαγένεια πάτερα Γερμανίδας η οποία μετοίκησε στην Αυστρία.

iv) Interim conclusion

iii) Η πέμπτη αιτιολογική σκέψη της οδηγίας 2004/38

39. Consequently, no right of the applicant to reside in Germany can be derived from a textual interpretation of Directive 2004/38. The Court has consistently held that, in interpreting a provision of European Union law, it is necessary to consider not only its wording but also the context in which it occurs and the objectives pursued by the rules of which it is part. (10)

36. Η διατύπωση της πέμπτης αιτιολογικής σκέψεως της οδηγίας 2004/38 είναι εκ πρώτης όψεως διασταλτική και δημιουργεί την εντύπωση, βάσει μιας αποσπασματικής θεωρήσεώς της, ότι αναγνωρίζει στον υπήκοο τρίτης χώρας δικαίωμα διαμονής σε ολόκληρη την Ένωση («στην επικράτεια των κρατών μελών»).

40. Since no right of residence for the third-country national who has custody rights in the Member State of origin of the Union citizen who is a minor can be derived from the wording of Directive 2004/38, it is therefore necessary to determine whether the directive in question lends itself to a ‘broad interpretation’ (11) beyond its wording by reference to its scheme and purpose.

37. Ωστόσο, η ανωτέρω δήλωση, λόγω του χαρακτήρα της ως αιτιολογικής σκέψεως, πρέπει να θεωρηθεί ότι αποτελεί αρχή η οποία πρέπει απλώς να λαμβάνεται υπόψη κατά την ερμηνεία της οδηγίας 2004/38. Δεν μπορεί να παραβιάσει την αποκλειστική απαρίθμηση και τις συγκεκριμένες προϋποθέσεις των δικαιωμάτων διαμονής, τα οποία αναγνωρίζει η οδηγία, και να τα αντικαταστήσει με ένα ανεξάρτητο από τη συνδρομή συγκεκριμένων προϋποθέσεων δικαίωμα διαμονής των μελών της οικογενείας για ολόκληρη την επικράτεια της Ένωσης (9) . Ειδάλλως, δεν θα απέμενε αυτοτελές πεδίο εφαρμογής π.χ. για το άρθρο 7, παράγραφος 2, και το άρθρο 12, παράγραφος 3, της οδηγίας 2004/38.

b) Interpretation of Directive 2004/38 by reference to its scheme

38. Κατά συνέπεια, ούτε από την πέμπτη αιτιολογική σκέψη μπορεί να συναχθεί δικαίωμα διαμονής του υπηκόου τρίτης χώρας στο κράτος μέλος καταγωγής του τέκνου του.

41. As regards the question whether schematic considerations militate in favour of using Directive 2004/38, beyond its wording, to establish a right of residence for a third-country national who has custody rights in the Member State of origin of his child who has moved to another Member State, the Commission rightly states (12) that the scheme of Directive 2004/38 leaves no scope for extending the right of residence to situations in which the members of the family of a Union citizen who are third-country nationals wish to remain in the Member State of origin of the Union citizen after the latter himself has moved to another Member State.

iv) Το μέχρι τούδε συναγόμενο συμπέρασμα

42. The right of residence which Directive 2004/38 confers on family members who are third-country nationals is linked, in Article 7(2) thereof, to the fact that the family member has accompanied the Union citizen to the host Member State or joined him there.

39. Κατά συνέπεια, από τη γραμματική ερμηνεία της οδηγίας 2004/38 δεν συνάγεται δικαίωμα διαμονής του προσφεύγοντος στη Γερμανία. Κατά πάγια νομολογία του Δικαστηρίου, για την ερμηνεία διατάξεως του δικαίου της Ένωσης πρέπει να λαμβάνεται υπόψη όχι μόνον το γράμμα της, αλλά και το πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται και οι σκοποί που επιδιώκονται με τη ρύθμιση της οποίας αποτελεί μέρος (10) .

43. Admittedly, the Court has pointed out that the requirement relating to ‘family members [of Union citizens] who accompany … them’ must not, in the interest of the practical effectiveness of Directive 2004/38, be interpreted narrowly, and it is not relevant, for example, whether the individuals concerned entered the host Member State at the same time. (13)

40. Συνεπώς, αφού δεν απορρέει από το γράμμα της οδηγίας 2004/38 δικαίωμα διαμονής του υπηκόου τρίτης χώρας στο κράτος μέλος καταγωγής του ανήλικου πολίτη της Ένωσης του οποίου ασκεί την επιμέλεια, πρέπει να εξεταστεί εάν η επίμαχη οδηγία μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο «διασταλτικής ερμηνείας» (11) λαμβανομένων υπόψη, πέραν του γράμματός της, της συστηματικής διαρθρώσεώς της και των σκοπών της.

44. However, as Article 3(1) thereof makes clear, Directive 2004/38 relates, in line with the regulatory approach adopted therein, in principle only to situations concerning rights of residence of the Union citizen and the members of his family in Member States other than that of which the Union citizen is a national. (14)

β) Ερμηνεία της οδηγίας 2004/38 βάσει της συστηματικής διαρθρώσεώς της

45. Therefore, the right of family members who are third-country nationals to reside in the Member State of origin of the Union citizen does not in principle form the subject-matter of Directive 2004/38, and particularly not in the case where it is the Union citizen, and not the member of his family, who moves away from his Member State of origin to a host Member State.

41. Επί του ζητήματος κατά πόσον εκτιμήσεις συστηματικού χαρακτήρα συνηγορούν υπέρ της συνεκτιμήσεως της οδηγίας 2004/38, πέραν του γράμματός της, προς θεμελίωση δικαιώματος διαμονής των ασκούντων την επιμέλεια υπηκόων τρίτων χωρών στο κράτος μέλος καταγωγής του μετοικήσαντος σε άλλο κράτος μέλος τέκνου τους, η Επιτροπή ορθώς παρατηρεί (12) ότι η συστηματική διάρθρωση της οδηγίας 2004/38 δεν αφήνει περιθώριο επεκτάσεως του δικαιώματος διαμονής σε καταστάσεις στις οποίες οι υπήκοοι τρίτων χωρών που είναι μέλη της οικογενείας πολίτη της Ένωσης επιθυμούν να διαμείνουν στο κράτος μέλος καταγωγής του μετά από τη μετοίκηση του πολίτη της Ένωσης σε άλλο κράτος μέλος.

46. The European Union legislature did not overlook the issue of a Union citizen possibly moving away in Directive 2004/38 but, rather, laid down detailed rules thereon in Article 12 thereof. Article 12(3) of Directive 2004/38 confers a right of residence on the family member who is a third-country national, but only in the host Member State and not in the Union citizen’s Member State of origin. This provision is specifically relevant in the case where, for example, a Union citizen having custody rights, who initially moved with his spouse, who is the third-country national, and their children to the host Member State, moves again from that host Member State and the other parent, who is a third-country national, wishes to remain with the children in that State until they have completed their studies. By contrast, Article 12 of Directive 2004/38 contains no rules on the situation where there is a move away from the Member State of origin and on the continued existence of a right of residence there for the person who is a third-country national, and there is no apparent reason why the assessment of Article 12(3) of Directive 2004/38 should apply, beyond the subject-matter of the directive in question, mutatis mutandis to the Member State of origin. Moreover, even if Article 12(3) of Directive 2004/38 were to apply mutatis mutandis , no right of residence for the father could consequently be inferred in the present case because the father, who is a third-country national, and his child no longer reside in the same Member State, the situation which, however, Article 12(3) of Directive 2004/38 clearly takes as a basis.

42. Πράγματι, το δικαίωμα διαμονής, το οποίο παρέχει η οδηγία 2004/38 στο μέλος οικογενείας που έχει την ιθαγένεια τρίτης χώρας, εξαρτάται, κατά το άρθρο 7, παράγραφος 2, της οδηγίας 2004/38, από το εάν το μέλος της οικογενείας συνόδευσε τον πολίτη της Ένωσης στο κράτος μέλος υποδοχής ή μεταβαίνει σε αυτό προς συνάντησή του.

47. What the general schemes of Articles 7(2) and 12(3) of Directive 2004/38 ultimately have in common is that the right of residence of the third-country national depends on the right of residence of the Union citizen in so far as he must have initially accompanied the Union citizen to a host Member State, and thus to a State other than the Union citizen’s Member State of origin. This did not happen in the main proceedings here, as the Union citizen moved to Austria with only her mother.

43. Βεβαίως, το Δικαστήριο έχει τονίσει ότι ακριβώς το πραγματικό των «μελ[ών] των οικογενειών [πολιτών της Ένωσης] που τους συνοδεύουν» δεν πρέπει να ερμηνεύεται συσταλτικά προς το συμφέρον της πρακτικής αποτελεσματικότητας της οδηγίας 2004/38 και δεν ασκεί επιρροή π.χ. το εάν τα πρόσωπα για τα οποία πρόκειται εισήλθαν ταυτόχρονα στο κράτος μέλος υποδοχής (13) .

48. In view of the scheme of Directive 2004/38, this fact cannot therefore be used to establish a right of residence for a third-country national who has custody rights in the host Member State of the Union citizen who is a minor and who has moved to another Member State.

44. Εντούτοις, βάσει της ρυθμιστικής αντιλήψεως που τη διαπνέει, η οδηγία 2004/38 αφορά κατ’ αρχήν, όπως διευκρινίζει το άρθρο της 3, παράγραφος 1, μόνον περιπτώσεις δικαιωμάτων διαμονής του πολίτη της Ένωσης και των μελών της οικογενείας του σε άλλα κράτη μέλη από αυτό του οποίου την ιθαγένεια έχει ο πολίτης της Ένωσης (14) .

49. The question further arises as to whether Directive 2004/38 can, beyond its general scheme, be used, on the basis of teleological reasoning, to establish a right of residence, for a third-country national who has custody rights, in the Member State of origin of the Union citizen who is a minor and who has moved to another Member State.

45. Συνεπώς, το δικαίωμα διαμονής του μέλους της οικογενείας που έχει την ιθαγένεια τρίτης χώρας στο κράτος μέλος καταγωγής του πολίτη της Ένωσης δεν αποτελεί κατ’ αρχήν αντικείμενο της οδηγίας 2004/38, και δη στην περίπτωση που ο πολίτης της Ένωσης, όχι όμως το μέλος της οικογενείας του, αναχωρεί από το κράτος μέλος καταγωγής του με κατεύθυνση κάποιο κράτος μέλος υποδοχής.

c) Teleological interpretation of Directive 2004/38

46. Στο πλαίσιο της οδηγίας 2004/38, ο νομοθέτης της Ένωσης δεν αγνόησε την προβληματική ενδεχόμενης αναχωρήσεως του πολίτη της Ένωσης, αλλά τη ρύθμισε αναλυτικά στο άρθρο 12. Το άρθρο 12, παράγραφος 3, της οδηγίας 2004/38 παρέχει δικαίωμα διαμονής στον υπήκοο τρίτης χώρας που είναι μέλος οικογενείας, πλην όμως μόνο στο κράτος μέλος υποδοχής και όχι στο κράτος μέλος καταγωγής του πολίτη της Ένωσης. Η διάταξη αυτή εφαρμόζεται συγκεκριμένα π.χ. στην περίπτωση που ο έχων την επιμέλεια τέκνου πολίτης της Ένωσης, ο οποίος μετακόμισε κατ’ αρχάς με τον έχοντα την ιθαγένεια τρίτης χώρας σύζυγό του και τα κοινά τέκνα τους στο κράτος μέλος υποδοχής, αναχωρεί από αυτό το κράτος μέλος υποδοχής εκ νέου, ο δε έτερος σύζυγος που έχει την ιθαγένεια τρίτης χώρας επιθυμεί να εξακολουθήσει να μένει με τα τέκνα σε αυτό το κράτος μέλος μέχρις ότου ολοκληρώσουν τις σπουδές τους. Αντιθέτως, για την περίπτωση της αναχωρήσεως από το κράτος μέλος καταγωγής και για το ζήτημα του εάν εξακολουθεί να υφίσταται δικαίωμα διαμονής σε αυτό του υπηκόου τρίτης χώρας, το άρθρο 12 της οδηγίας 2004/38 δεν περιέχει κάποια ρύθμιση, και δεν βλέπω τον λόγο για τον οποίον θα έπρεπε η αξιολόγηση του άρθρου 12, παράγραφος 3, της οδηγίας 2004/38 να μεταφερθεί κατ’ αναλογίαν επί του κράτους μέλους καταγωγής καθ’ υπέρβαση του ρυθμιστικού αντικειμένου της επίμαχης οδηγίας. Περαιτέρω, ακόμη και στην περίπτωση αναλογικής εφαρμογής του άρθρου 12, παράγραφος 3, της οδηγίας 2004/38 δεν μπορεί να συναχθεί εν προκειμένω δικαίωμα διαμονής του πατέρα, διότι ο έχων την ιθαγένεια τρίτης χώρας πατέρας και το τέκνο του δεν κατοικούν πλέον στο ίδιο κράτος μέλος, όπως ωστόσο προδήλως υπολαμβάνει το άρθρο 12, παράγραφος 3, της οδηγίας 2004/38.

50. As stated above, the purpose of Directive 2004/38 is to regulate cases concerning rights of residence of the Union citizen and members of his family in Member States other than that of which the Union citizen is a national. According to its spirit and purpose, it cannot therefore be required to cover situations such as that at issue in the main proceedings in the present case, which concern solely the Member State of origin of the Union citizen who has moved away and a right of residence for a family member which might exist in that Member State of origin.

47. Εν τελευταία αναλύσει, κοινό σημείο της ρυθμιστικής συστηματικής διαρθρώσεως του άρθρου 7, παράγραφος 2, και του άρθρου 12, παράγραφος 3, της οδηγίας 2004/38 είναι το γεγονός ότι το δικαίωμα διαμονής του υπηκόου τρίτης χώρας εξαρτάται από τον πολίτη της Ένωσης, στον βαθμό που πρέπει να έχει συνοδεύσει τον πολίτη της Ένωσης κατ’ αρχάς σε κάποιο κράτος μέλος υποδοχής –επομένως σε κάποια άλλη χώρα από το κράτος μέλος καταγωγής του πολίτη της Ένωσης. Το στοιχείο αυτό δεν υπάρχει στην υπόθεση που αποτελεί το αντικείμενο της κύριας δίκης, αφότου η πολίτις της Ένωσης μετοίκησε στην Αυστρία μόνο με τη μητέρα της.

51. The referring court, however, has also raised the question whether a ‘broad interpretation’ of Directive 2004/38 might be possible in the light of Articles 7 and 24 of the Charter of Fundamental Rights, (15) under which family life must be respected and children must have the right to protection and care and to regular personal contact with their parents.

48. Συνεπώς, προς θεμελίωση δικαιώματος διαμονής των υπηκόων τρίτων χωρών που έχουν την επιμέλεια τέκνου στο κράτος μέλος καταγωγής του ανήλικου πολίτη της Ένωσης που μετοίκησε σε άλλο κράτος μέλος, είναι άνευ σημασίας η συστηματική διάρθρωση της οδηγίας 2004/38.

d) Interpretation of Directive 2004/38 in a manner consistent with fundamental rights

49. Περαιτέρω, τίθεται το ερώτημα εάν η οδηγία 2004/38, πέραν της ρυθμιστικής συστηματικής διαρθρώσεώς της, μπορεί να ληφθεί υπόψη βάσει τελολογικών εκτιμήσεων προς θεμελίωση δικαιώματος διαμονής των ασκούντων την επιμέλεια τέκνου υπηκόων τρίτων χωρών στο κράτος μέλος καταγωγής του ανήλικου πολίτη της Ένωσης ο οποίος μετοίκησε σε άλλο κράτος μέλος.

52. Further legal development of the provisions of Directive 2004/38 may be required by way of an interpretation consistent with fundamental rights.

γ) Επί της τελολογικής ερμηνείας της οδηγίας 2004/38

53. Under Article 6 TEU, the Charter of Fundamental Rights forms part of primary law. Secondary Union law, such as Directive 2004/38, must, so far as possible, be interpreted in a manner consistent with primary law, and thus with fundamental rights. Where an act is open to more than one interpretation, it is necessary to take as a basis the interpretation which is not in conflict with the fundamental rights protected by the European Union’s legal order. (16)

50. Όπως προελέχθη, σκοπός της οδηγίας 2004/38 είναι να ρυθμίσει καταστάσεις που αφορούν δικαιώματα διαμονής του πολίτη της Ένωσης και των μελών της οικογενείας του σε άλλα κράτη μέλη από αυτό του οποίου την ιθαγένεια έχει ο πολίτης της Ένωσης. Συνεπώς, βάσει του γράμματος και του σκοπού της δεν μπορεί να είναι επιβεβλημένο να καλύπτει καταστάσεις όπως είναι αυτή που αποτελεί το αντικείμενο της κύριας δίκης, η οποία αφορά μόνον το κράτος μέλος καταγωγής του αναχωρήσαντος πολίτη της Ενώσεως και το πιθανώς υφιστάμενο δικαίωμα διαμονής σε αυτό ενός μέλους της οικογενείας.

54. Under Article 51 thereof, the Charter of Fundamental Rights must be complied with in the implementation of Directive 2004/38. However, the question as to interpretation and application of a legal act in a manner consistent with fundamental rights cannot be raised outside the scope of that legal act. Since it has been established above that Directive 2004/38 does not at all cover the present case of the right of residence of the third-country national in the Member State of origin of the Union citizen, there is consequently also no need to examine the issue of assessment of the provisions of that directive in the light of the Charter of Fundamental Rights. (17)

51. Πάντως, πέραν αυτού, το αιτούν δικαστήριο έθεσε το ερώτημα εάν θα μπορούσε να τεθεί ζήτημα «διασταλτικής ερμηνείας» της οδηγίας 2004/38 υπό το φως των άρθρων 7 και 24 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων (15), κατά τον οποίον πρέπει να γίνεται σεβαστή η οικογενειακή ζωή, τα δε παιδιά να έχουν δικαίωμα στη φροντίδα και σε τακτικές προσωπικές σχέσεις με τους γονείς τους.

55. The same is true of the provisions of the ECHR, (18) which, for purposes of interpretation, could, like the Charter of Fundamental Rights, be relevant solely in relation to the scope of Directive 2004/38. Since the directive at issue governs only rights of residence in Member States other than that of which the Union citizen is a national, there is also no need to examine this aspect in greater detail.

δ) Επί της σύμφωνης προς τα θεμελιώδη δικαιώματα ερμηνείας της οδηγίας 2004/38

56. However, in the present context the question also arises as to whether fundamental rights can be applied directly on other grounds and confer on the applicant a right of residence in the Member State of origin of his daughter, thus bypassing Directive 2004/38. I will examine this later at point 75 et seq. of this Opinion.

52. Η νομολογιακή διάπλαση των διατάξεων της οδηγίας 2004/38 θα μπορούσε να είναι επιβεβλημένη μέσω μιας σύμφωνης προς τα θεμελιώδη δικαιώματα ερμηνείας.

57. However, a legal development of Directive 2004/38, on the basis of fundamental rights, to establish a right of residence for a third-country national, who has custody rights, in the Member State of origin of the Union citizen who is a minor and who has moved to another Member State is not necessary.

53. Κατά το άρθρο 6 ΣΕΕ, ο Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων αποτελεί μέρος του πρωτογενούς δικαίου. Το παράγωγο δίκαιο της Ένωσης, όπως είναι η ανωτέρω οδηγία, πρέπει να ερμηνεύεται, στο μέτρο του δυνατού, κατά τρόπο σύμφωνο προς το πρωτογενές δίκαιο και, ως εκ τούτου, προς τα θεμελιώδη δικαιώματα. Στον βαθμό που ένα νομοθέτημα επιδέχεται πλείονες ερμηνείες, πρέπει να εφαρμόζεται αυτή η οποία δεν είναι αντίθετη προς τα θεμελιώδη δικαιώματα τα οποία προστατεύει η έννομη τάξη της Ένωσης (16) .

e) Interim conclusion

54. Ο Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων πρέπει, κατά το άρθρο του 51, να γίνεται σεβαστός κατά την εφαρμογή της οδηγίας 2004/38. Ωστόσο, επέκεινα του πεδίου εφαρμογής ενός νομοθετήματος δεν μπορεί να τίθεται ζήτημα σύμφωνης προς τα θεμελιώδη δικαιώματα ερμηνείας και εφαρμογής του. Αφού ανωτέρω διαπιστώθηκε ότι η οδηγία 2004/38 ουδόλως καλύπτει την υπό κρίση εν προκειμένω περίπτωση του δικαιώματος διαμονής του υπηκόου τρίτης χώρας στο κράτος μέλος καταγωγής του πολίτη της Ένωσης, παρέλκει επομένως και η απάντηση στο ερώτημα περί της αξιολογήσεως των διατάξεων της οδηγίας υπό το φως του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων (17) .

58. By way of interim conclusion, it must be stated that no right of residence for a third-country national who has custody rights, in the Member State of origin of a Union citizen who is a minor and has moved to another Member State, can be derived from Directive 2004/38.

55. Κάτι αντίστοιχο ισχύει για τις διατάξεις της ΕΣΔΑ (18), οι οποίες θα μπορούσαν να έχουν ερμηνευτική αξία, ακριβώς όπως και ο Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων, επίσης μόνον όσον αφορά το πεδίο εφαρμογής της οδηγίας 2004/38. Δεδομένου ότι η επίμαχη οδηγία ρυθμίζει μόνον τα δικαιώματα διαμονής στα άλλα κράτη μέλη πέραν αυτού του οποίου την ιθαγένεια έχει ο πολίτης της Ένωσης, ούτε το ζήτημα αυτό χρήζει περαιτέρω εμβαθύνσεως.

59. Since secondary law does not grant the applicant the right of residence under Union law which he seeks, it is necessary, in what follows, to examine primary law.

56. Πάντως, στο πλαίσιο αυτό τίθεται επίσης το ερώτημα εάν τα θεμελιώδη δικαιώματα μπορούν, για άλλους λόγους, να έχουν απευθείας εφαρμογή και εάν είναι δυνατό να παρασχεθεί στον προσφεύγοντα δικαίωμα διαμονής στο κράτος μέλος καταγωγής της θυγατέρας του χωρίς να ληφθεί υπόψη η οδηγία 2004/38. Το ζήτημα αυτό θα εξετάσω στα σημεία 75 επ. των ανά χείρας προτάσεων.

2. Primary law

57. Πάντως, δεν είναι επιβεβλημένη η στηριζόμενη στα θεμελιώδη δικαιώματα νομολογιακή διάπλαση της οδηγίας 2004/38 προς θεμελίωση δικαιώματος διαμονής των υπηκόων τρίτων χωρών που έχουν την επιμέλεια τέκνου στο κράτος μέλος καταγωγής του μετοικήσαντος σε άλλο κράτος μέλος ανήλικου πολίτη της Ενώσεως.

60. In the light of the fundamental rights guaranteed under Article 6(1) and (3) TEU, the applicant may have a right of residence in the Member State of origin of his child who has moved to Austria, pursuant to Articles 20 TFEU and 21 TFEU.

ε) Το μέχρι τούδε συναγόμενο συμπέρασμα

a) Right of residence of the third-country national who has custody rights in order effectively to guarantee the substance of the legal position, conferred by Union citizenship, of the Union citizen who is a minor

58. Το συμπέρασμα που συνάγεται μέχρι τούδε είναι ότι από την οδηγία 2004/38 δεν συνάγεται δικαίωμα διαμονής των υπηκόων τρίτων χωρών που έχουν την επιμέλεια τέκνου στο κράτος μέλος καταγωγής του μετοικήσαντος σε άλλο κράτος μέλος ανήλικου πολίτη της Ένωσης.

61. As a third-country national, the father who has custody rights cannot, in the present case, rely directly on the freedom of movement or right to remain enshrined in Articles 20 TFEU and 21 TFEU or on a right to remain based on Union citizenship. However, according to the case-law of the Court, the Union-citizen status of the Union citizen can, in individual cases, result in a right of residence under Union law also being conferred on a family member who is a third-country national.

59. Αφού το παράγωγο δίκαιο δεν αναγνωρίζει στον προσφεύγοντα το επιθυμητό βάσει του δικαίου της Ένωσης δικαίωμα διαμονής, θα εξεταστεί εν συνεχεία το πρωτογενές δίκαιο.

i) Previous case-law of the Court (19)

2. Το πρωτογενές δίκαιο

62. According to the Court’s case-law, in order for a parent who is a third-country national to have a right of residence under Union law which is derived from primary law, effective exercise of the Union citizen’s legal position would have to be harmed substantially (20) if the parent who is a third-country national were denied a right of residence. Accordingly, a parent who is a third-country national was found to have a right of residence – in the same Member State, it should be noted, as that in which the minor was residing – for example where ‘a refusal would lead to a situation where … children … would have to leave the territory of the Union’, (21) or where otherwise ‘the child’s right of residence [would be deprived] of any useful effect’. (22)

60. Δικαίωμα διαμονής στο κράτος μέλος καταγωγής του μετοικήσαντος στην Αυστρία τέκνου του θα μπορούσε να έχει ο προσφεύγων –υπό το φως των θεμελιωδών δικαιωμάτων που κατοχυρώνει το άρθρο 6, παράγραφοι 1 και 3, ΣΕΕ– βάσει των άρθρων 20 και 21 ΣΛΕΕ.

63. With reference to the criterion relating to the ‘substance of the rights conferred by virtue of the status of citizen of the Union’ the Court recently stated again in its judgment in Dereci (23) that a derived right of residence for a third-country national can in principle be found to exist only exceptionally and in that respect stated that ‘the mere fact that it might appear desirable to a national of a Member State, for economic reasons or in order to keep his family together in the territory of the Union, for the members of his family who do not have the nationality of a Member State to be able to reside with him in the territory of the Union, is not sufficient in itself to support the view that the Union citizen will be forced to leave Union territory if such a right is not granted.’ At the same time, however, the Court specifically acknowledged that that finding is ‘without prejudice to the question whether, on the basis of other criteria, inter alia, by virtue of the right to the protection of family life, a right of residence cannot be refused. However, that question must be tackled in the framework of the provisions on the protection of fundamental rights which are applicable in each case’.

α) Δικαίωμα διαμονής του υπηκόου τρίτης χώρας που έχει την επιμέλεια τέκνου προς αποτελεσματική διασφάλιση του πυρήνα της έννομης θέσεως του ανήλικου πολίτη της Ένωσης την οποία αυτός έχει βάσει της ιδιότητάς του ως πολίτη της Ένωσης

ii) Application of the principles developed in case-law to the facts of the main proceedings

61. Ως υπήκοος τρίτης χώρας ο έχων την επιμέλεια πατέρας δεν μπορεί στην υπό κρίση υπόθεση να επικαλεστεί απευθείας το δικαίωμα ελεύθερης κυκλοφορίας που κατοχυρώνουν τα άρθρα 20 και 21 ΣΛΕΕ ή δικαίωμα παραμονής λόγω της ιθαγενείας της Ένωσης. Ωστόσο, βάσει της νομολογίας του Δικαστηρίου, το γεγονός ότι ο πολίτης της Ένωσης έχει την ιθαγένεια της Ένωσης μπορεί, σε μια συγκεκριμένη περίπτωση, να έχει ως αποτέλεσμα να αναγνωριστεί βάσει του δικαίου της Ένωσης δικαίωμα διαμονής και σε μέλος της οικογενείας του που είναι υπήκοος τρίτης χώρας.

64. It can scarcely be argued from the outset that in the present case the core of the legal position conferred by Union citizenship of the Union citizen who is a minor would be affected if her father, who is a third-country national, were not granted a right of residence in Germany under Union law.

i) Η μέχρι τούδε νομολογία του Δικαστηρίου (19)

65. Arguing against this is the fact that the Union citizen has already in fact moved with her mother to Austria, although her father has still not been granted a right under Union law to reside in Germany, and has consequently exercised her freedom of movement in full. Therefore, since the essence of the practical effect of the Union citizen’s legal position under Union law is clearly not under threat in this specific case, it must for the moment be held, in accordance with the principles developed in the case-law, that the Union citizen’s father does not have a derived right of residence under Union law on the basis of his daughter’s Union citizenship or the freedom of movement.

62. Η αναγνώριση δικαιώματος διαμονής απορρέοντος από το πρωτογενές δίκαιο της Ένωσης σε γονέα που έχει την ιθαγένεια τρίτης χώρας προϋποθέτει, κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου, ότι ο πολίτης της Ένωσης θα εμποδιζόταν να απολαύσει πράγματι, κατά το ουσιώδες μέρος τους (20), τα δικαιώματα που έχει από την ιδιότητά του ως πολίτη της Ένωσης. Ως εκ τούτου, έγινε δεκτή η ύπαρξη δικαιώματος διαμονής του έχοντος την ιθαγένεια τρίτης χώρας γονέως –σημειωτέον στο ίδιο κράτος μέλος στο οποίο διέμενε ο ανήλικος– π.χ. στην περίπτωση που «μια τέτοια άρνηση χορηγήσεως αδείας διαμονής θα είχε ως συνέπεια να υποχρεωθούν τα […] τέκνα […] να εγκαταλείψουν το έδαφος της Ένωσης» (21), ή στην περίπτωση που άλλως «θα στερούσε το δικαίωμα διαμονής του [τέκνου] από κάθε πρακτική αποτελεσματικότητα» (22) .

66. However, it should be borne in mind that the father, who is a third-country national and who has custody rights, may exercise the right to determine the place of residence jointly with the child’s mother and consequently decide (with her) where his child is to reside. It is conceivable that the mother and he might, if he were to be threatened with not having his residence permit in Germany extended or denied a right of residence under Union law, consider moving the child’s place of residence back to Germany.

63. Προσφάτως, το Δικαστήριο τόνισε εκ νέου με την απόφασή του Dereci κ.λπ. (23), παραπέμποντας στο κριτήριο της «ασκήσεως, κατά το ουσιώδες μέρος τους, των δικαιωμάτων που συναρτώνται προς την ιδιότητα του πολίτη της Ένωσης», ότι ένα παράγωγο δικαίωμα διαμονής υπηκόου τρίτης χώρας μπορεί να γίνει δεκτό κατ’ αρχήν μόνον υπό εξαιρετικές περιστάσεις, διέλαβε δε περί του ζητήματος αυτού ότι «το γεγονός και μόνον ότι για οικονομικούς λόγους ή προς τον σκοπό της διατηρήσεως της συνοχής της οικογενείας εντός του εδάφους της Ένωσης θα ήταν ευκταίο για έναν υπήκοο κράτους μέλους να μπορούν τα μέλη της οικογενείας του που δεν έχουν την ιθαγένεια κράτους μέλους να διαμένουν μαζί του εντός του εδάφους της Ένωσης, δεν αρκεί για να γίνει δεκτό ότι ο πολίτης της Ένωσης θα αναγκαστεί, σε περίπτωση μη χορήγησης αυτού του δικαιώματος διαμονής, να εγκαταλείψει το έδαφος της Ένωσης». Ταυτοχρόνως το Δικαστήριο ρητώς επεσήμανε ότι τούτο δεν προδικάζει το εάν «υπάρχουν άλλοι νομικοί λόγοι που δεν επιτρέπουν τη μη χορήγηση του δικαιώματος διαμονής, και συγκεκριμένα εάν η μη χορήγηση αυτή προσκρούει στο δικαίωμα για προστασία της οικογενειακής ζωής. Το ερώτημα αυτό θα εξεταστεί πάντως στο πλαίσιο των διατάξεων που αφορούν την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων, σε συνάρτηση με τη δυνατότητα εφαρμογής καθενός από τα δικαιώματα αυτά».

67. However, in this – as yet hypothetical – situation it is difficult to identify any specific interference with the very essence of the daughter’s legal position under Union law.

ii) Εφαρμογή των νομολογιακών αρχών επί των πραγματικών περιστατικών της υποθέσεως που αποτελεί το αντικείμενο της κύριας δίκης

iii) Interim conclusion

64. Εκ πρώτης όψεως δεν μπορεί να υποστηριχθεί σοβαρά η άποψη ότι η άσκηση των δικαιωμάτων, κατά το ουσιώδες μέρος τους, που παρέχει στον ανήλικο πολίτη της Ένωσης η ιδιότητά του ως πολίτη της Ένωσης, θίγεται εν προκειμένω, εάν δεν αναγνωριστεί στον πατέρα του, που είναι υπήκοος τρίτης χώρας, βάσει του δικαίου της Ένωσης, δικαίωμα διαμονής στη Γερμανία.

68. In light of the foregoing, it is not possible, on the basis of the Court’s previous case-law, to derive, in a case such as that in the main proceedings, a right of residence for the third-country national, who has custody rights, in the Member State of origin of the Union citizen who is a minor.

65. Επιχείρημα περί του αντιθέτου αποτελεί το γεγονός ότι η πολίτις της Ένωσης είχε στην πράξη ήδη μετοικήσει με τη μητέρα της στην Αυστρία, μολονότι δεν είχε ακόμη παρασχεθεί στον πατέρα της στη Γερμανία δικαίωμα διαμονής βάσει του δικαίου της Ένωσης και, ως εκ τούτου, άσκησε το δικαίωμά της ελεύθερης κυκλοφορίας καθ’ όλη την έκτασή του. Συνεπώς, δεδομένου ότι η πρακτική αποτελεσματικότητα της έννομης θέσεως της πολίτιδος της Ένωσης βάσει του δικαίου της Ένωσης προδήλως δεν θίγεται στη συγκεκριμένη περίπτωση, κατά το ουσιώδες μέρος της, πρέπει βάσει των νομολογιακών αρχών να μην αναγνωριστεί κατ’ αρχάς ένα παράγωγο, στηριζόμενο στην ιδιότητα της θυγατέρας ως πολίτιδος της Ένωσης ή στην ελεύθερη κυκλοφορία, δικαίωμα διαμονής του πατέρα της, βάσει του δικαίου της Ένωσης.

69. However, detailed consideration has yet to be given in case-law as to whether, under the conditions obtaining in the main proceedings, a right of residence for a third-country national in the Member State of origin of a Union citizen can be established pursuant to primary law in order to guarantee fundamental rights in an effective manner.

66. Πάντως, πρέπει να συνεκτιμηθεί το γεγονός ότι ο έχων την ιθαγένεια τρίτης χώρας πατέρας, ο οποίος έχει την επιμέλεια, ασκεί από κοινού με τη μητέρα του τέκνου το δικαίωμα καθορισμού του τόπου διαμονής και, ως εκ τούτου, μπορεί να (συν)αποφασίζει τον τόπο διαμονής του τέκνου του. Είναι πιθανόν η μητέρα και αυτός να σταθμίσουν το ενδεχόμενο εκ νέου μεταφοράς του τόπου κατοικίας του τέκνου στη Γερμανία, στην περίπτωση που υπάρχει κίνδυνος να μην παραταθεί η άδειά του διαμονής στη Γερμανία ή να μην του αναγνωριστεί βάσει του δικαίου της Ένωσης δικαίωμα διαμονής.

b) Right of residence of a third-country national in order to guarantee fundamental rights in an effective manner

67. Ωστόσο, σε αυτήν την –ακόμη υποθετική– περίπτωση είναι πολύ δύσκολο επί του παρόντος να θεωρηθεί ότι υπάρχει συγκεκριμένη επέμβαση στο ουσιώδες μέρος των δικαιωμάτων που αναγνωρίζει το δίκαιο της Ένωσης στη θυγατέρα.

70. In Dereci the Court considered this possibility and ruled that: ‘Thus, … if the referring court considers, in the light of the circumstances of the disputes in the main proceedings, that the situation of the applicants in the main proceedings is covered by European Union law, it must examine whether the refusal of their right of residence undermines the right to respect for private and family life provided for in Article 7 of the Charter. On the other hand, if it takes the view that that situation is not covered by European Union law, it must undertake that examination in the light of Article 8(1) of the ECHR.’ (24)

iii) Το μέχρι τούδε συναγόμενο συμπέρασμα

71. Although the Dereci case concerned the issue of the joint residence of a Union citizen and a third-country national in the same Member State, the above considerations of the Court in its judgment in that case are so general that they appear also to be applicable to the situation in the present case, which involves two different Member States.

68. Βάσει των ανωτέρω, κατ’ εφαρμογήν της μέχρι τούδε νομολογίας του Δικαστηρίου σε μια περίπτωση όπως είναι αυτή που αποτελεί το αντικείμενο της κύριας δίκης, δεν μπορεί να συναχθεί δικαίωμα διαμονής του ασκούντος την επιμέλεια τέκνου υπηκόου τρίτης χώρας στο κράτος μέλος καταγωγής του ανήλικου πολίτη της Ένωσης.

72. This issue must be considered below and in this respect it is first necessary to examine whether the Charter of Fundamental Rights is at all applicable in the present case. Under Article 51(1) of that Charter, in order for this to be so, there must be a connection with the implementation of Union law.

69. Ωστόσο, στο πλαίσιο της νομολογίας δεν έχει ακόμη αναλυτικώς εξεταστεί εάν, υπό τις περιστάσεις της υποθέσεως που αποτελεί το αντικείμενο της κύριας δίκης, θα μπορούσε να θεμελιωθεί βάσει του πρωτογενούς δικαίου δικαίωμα διαμονής του υπηκόου τρίτης χώρας στο κράτος μέλος καταγωγής του πολίτη της Ένωσης προκειμένου να υπάρξει αποτελεσματική διασφάλιση των θεμελιωδών δικαιωμάτων.

73. Consequently, it would not be sufficient for there to be a connection to purely national provisions with no element of Union law. (25) However, it must be concluded that there is a sufficient connection with the implementation of Union law where, although refusal of a residence permit under Union law does not constitute interference with the substance of the rights conferred by virtue of the status of citizen of the Union, it does constitute a less serious restriction of the right to free movement of the Union citizen who is a minor.

β) Το δικαίωμα διαμονής του υπηκόου τρίτης χώρας προς αποτελεσματική διασφάλιση των θεμελιωδών δικαιωμάτων

74. The contention that the Charter of Fundamental Rights is applicable in the context of restrictions on the fundamental rights is questioned by some legal writers with reference to Article 51 thereof, which takes ‘implement ing Union law’ as a basis. (26) These concerns also apply to the right to freedom of movement enshrined in Article 21 TFEU. (27) However, the reference in the explanations relating to the Charter (28) to the case-law of the Court in which the applicability of the fundamental rights to measures restricting fundamental freedoms is recognised (29) militates in favour of applying the fundamental rights enshrined in the Charter also to restrictions on freedom of movement under Article 21 TFEU.

70. Στην απόφαση Dereci κ.λπ. το Δικαστήριο στάθμισε το ενδεχόμενο αυτό και απεφάνθη: «αν […] το αιτούν δικαστήριο κρίνει, λαμβάνοντας υπόψη τα πραγματικά περιστατικά […] ότι η κατάσταση στην οποία τελούν οι προσφεύγοντες εμπίπτει στο δίκαιο της Ένωσης, θα πρέπει να εξετάσει αν η άρνηση χορήγησης στους προσφεύγοντες δικαιώματος διαμονής προσβάλλει το δικαίωμα για σεβασμό της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής το οποίο προβλέπεται στο άρθρο 7 του Χάρτη. Αντίθετα, αν κρίνει ότι η κατάσταση αυτή δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης, θα πρέπει να προβεί στην εξέταση αυτή με γνώμονα το άρθρο 8, παράγραφος 1, της ΕΣΔΑ» (24) .

i) Restriction of freedom of movement under Article 21 TFEU as a connecting factor for the applicability of the Charter of Fundamental Rights

71. Βεβαίως, η υπόθεση Dereci αφορούσε το ζήτημα της κοινής διαμονής ενός πολίτη της Ένωσης και ενός υπηκόου τρίτης χώρας στο αυτό κράτος μέλος. Ωστόσο, οι προπαρατεθείσες αναπτύξεις της αποφάσεως Dereci έχουν τόσο γενικό χαρακτήρα ώστε να μπορούν να μεταφερθούν και στα υπό κρίση πραγματικά περιστατικά τα οποία αφορούν δύο διαφορετικά κράτη μέλη.

75. Whether and, if so, to what extent a restriction of freedom of movement under Article 21 TFEU exists will depend ultimately on the circumstances of the individual case, the assessment of which is a matter for the referring court.

72. Την προβληματική αυτή θα εξετάσω εν συνεχεία, αρχίζοντας συναφώς από το ζήτημα εάν εν προκειμένω τίθεται πράγματι ζήτημα εφαρμογής του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων. Τούτο προϋποθέτει, κατά το άρθρο 51, παράγραφος 1, του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων κάποια σχέση προς την εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης.

76. However, it is not possible to dismiss out of hand the possibility that the father’s insecure future residence in Germany may potentially deter his minor daughter from further exercising her right of free movement as a Union citizen, (30) and consequently may constitute a restriction of that freedom, even though it does not amount to interference with the substance of the rights conferred by Union-citizen status within the meaning of the case-law to date. (31)

73. Συνεπώς, δεν θα αρκούσε μια σχέση προς αμιγώς εθνικές διατάξεις χωρίς κάποιο στοιχείο δικαίου της Ένωσης (25) . Ωστόσο, μπορεί να θεωρηθεί ότι υπάρχει επαρκής σχέση προς την εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης, όταν η μη χορήγηση αδείας διαμονής βάσει του δικαίου της Ένωσης δεν αποτελεί μεν επέμβαση στον πυρήνα των δικαιωμάτων τα οποία παρέχει η ιδιότητα του πολίτη της Ένωσης, πλην όμως έναν λιγότερο επαχθή περιορισμό του δικαιώματος ελεύθερης κυκλοφορίας του ανήλικου πολίτη της Ένωσης.

77. In this regard, the referring court might have to assemble more detailed facts since it is not clear from the content of the case-file how the applicant’s possibly insecure residence will affect the future life plans of the mother and child.

74. Μέρος της θεωρίας αμφισβητεί το κατά πόσον έχει εφαρμογή ο Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων οσάκις πρόκειται για περιορισμούς των θεμελιωδών ελευθεριών, λαμβανομένου υπόψη του γράμματος του άρθρου 51 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων, το οποίο θέτει ως προϋπόθεση την «εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης» (26) . Οι επιφυλάξεις αυτές ισχύουν και για το δικαίωμα ελεύθερης κυκλοφορίας το οποίο κατοχυρώνει το άρθρο 21 ΣΛΕΕ (27) . Ωστόσο, η μνεία των επεξηγήσεων επί του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων (28) από τη νομολογία του Δικαστηρίου, η οποία αναγνωρίζει (29) τη δυνατότητα εφαρμογής των θεμελιωδών δικαιωμάτων επί μέτρων τα οποία περιορίζουν τις θεμελιώδεις ελευθερίες, συνηγορεί υπέρ της εφαρμογής των κατοχυρούμενων από τον Χάρτη θεμελιωδών δικαιωμάτων και επί περιορισμών της ελεύθερης κυκλοφορίας βάσει του άρθρου 21 ΣΛΕΕ.

78. None the less, it would appear plausible that the Union citizen – on the assumption that the relationship between the father and the daughter is trouble-free, as the case-file suggests – could be deterred all the more from exercising her right to freedom of movement if, as a result of a possible denial of a right of residence in Germany under Union law, there were a danger that her father, as a third-country national, would have to take up residence far away from her. However, in that respect, an overall assessment must be made and account must also be taken of the fact that the third-country national may, as noted by the German Government, (32) be entitled to have his national residence permit perpetuated under national law.

i) Περιορισμός της ελεύθερης κυκλοφορίας βάσει του άρθρου 21 ΣΛΕΕ ως συνδετικό στοιχείο για την εφαρμογή του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων

79. However, if it were concluded in this case that there is such a deterrent effect in denying a right of residence under Union law, and thus a restriction on the freedom of movement, fundamental rights would be applicable.

75. Το κατά πόσον και, σε περίπτωση καταφατικής απαντήσεως, σε ποια έκταση υφίσταται περιορισμός της ελεύθερης κυκλοφορίας δυνάμει του άρθρου 21 ΣΛΕΕ εξαρτάται, εν τελευταία αναλύσει, από τις περιστάσεις της συγκεκριμένης υποθέσεως, των οποίων η εκτίμηση εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο.

80. In this context it is necessary to give due regard to the fundamental freedoms and to ascertain, in particular, whether they do in fact ultimately confer on the third-country national a right of residence under Union law.

76. Πάντως, δεν μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο η μελλοντικώς ίσως επισφαλής κατάσταση του πατέρα στη Γερμανία, από απόψεως δικαίου διαμονής, να έχει ως πιθανή συνέπεια να αποθαρρύνει την ανήλικη θυγατέρα του από την περαιτέρω άσκηση του δικαιώματός της ελεύθερης κυκλοφορίας το οποίο έχει λόγω της ιδιότητάς της ως πολίτιδος της Ένωσης (30), και, ως εκ τούτου, να αποτελεί περιορισμό αυτού του δικαιώματος ελεύθερης κυκλοφορίας –έστω και αν δεν αποτελεί επέμβαση στον πυρήνα των δικαιωμάτων που παρέχει η ιδιότητα του πολίτη της Ένωσης κατά την έννοια της μέχρι τούδε νομολογίας (31) .

ii) Possibility of a right of residence established by the fundamental freedoms?

77. Πιθανώς, ως προς το σημείο αυτό απαιτούνται αναλυτικότερες διαπιστώσεις πραγματικών περιστατικών από το αιτούν δικαστήριο. Και τούτο διότι από το περιεχόμενο της δικογραφίας δεν προκύπτει με ποιον τρόπο η πιθανώς επισφαλής θέση του προσφεύγοντος, από απόψεως δικαίου διαμονής, θα επηρεάσει τα μελλοντικά σχέδια της μητέρας και του τέκνου για τη ζωή τους.

81. It follows from my foregoing observations that the Charter of Fundamental Rights applies, under the first sentence of Article 51(1) thereof, in so far as denial of the right of residence prejudices the daughter’s right to freedom of movement under Article 21 TFEU and thus the implementation of Union law is concerned.

78. Πάντως, είναι πιθανόν η πολίτις της Ένωσης –υπό την προϋπόθεση ότι οι σχέσεις πατέρα-θυγατέρας, όπως προκύπτει από τη δικογραφία, είναι καλές– να αποτραπεί από την άσκηση του δικαιώματός της ελεύθερης κυκλοφορίας κατά μείζονα λόγο όταν υπάρχει ο κίνδυνος ο έχων την ιθαγένεια τρίτης χώρας πατέρας της να υποχρεωθεί να μεταφέρει την κατοικία του μακριά από αυτήν συνεπεία ενδεχόμενης αρνήσεως να του αναγνωριστεί δικαίωμα διαμονής στη Γερμανία βάσει του δικαίου της Ένωσης. Εντούτοις, επιβάλλεται συναφώς μια συνολική θεώρηση των πραγμάτων, καθώς και η συνεκτίμηση του γεγονότος ότι ο υπήκοος τρίτης χώρας, όπως επισημαίνει η Γερμανική Κυβέρνηση (32), έχει ενδεχομένως βάσει του εθνικού δικαίου αξίωση να παραταθεί η ισχύς του εθνικού τίτλου διαμονής του.

82. The right of the child to maintain on a regular basis a personal relationship and direct contact with both parents (Article 24(3) of the Charter) and respect for family life (Article 7 of the Charter) are particularly relevant in the present case in terms of fundamental rights.

79. Ωστόσο, εάν θεωρηθεί ότι in casu η μη αναγνώριση δικαιώματος διαμονής βάσει του δικαίου της Ένωσης λειτουργεί αποτρεπτικά και, ως εκ τούτου, ότι υπάρχει περιορισμός της ελεύθερης κυκλοφορίας, θα μπορούσαν να έχουν εφαρμογή τα θεμελιώδη δικαιώματα.

83. However, whether or not denial of the right of residence constitutes interference with a fundamental right in this regard is unclear and depends on the specific circumstances of each case, which must be assessed by the referring court. (33)

80. Στο πλαίσιο αυτό, πρέπει να ληφθούν δεόντως υπόψη τα θεμελιώδη δικαιώματα και, ιδίως, να εξεταστεί εάν από αυτά απορρέει, εν τελευταία αναλύσει, αξίωση αναγνωρίσεως στον υπήκοο τρίτης χώρας δικαιώματος διαμονής βάσει του δικαίου της Ένωσης.

84. If the father were denied the right of residence in Germany, this need not necessary impact on his opportunities to maintain regular contact with this child living in Austria. Rather, Article 24(3) of the Charter appears precisely to ensure that the father can also maintain contact with his child in Austria after she has exercised freedom of movement.

ii) Πιθανότητα αναγνωρίσεως δικαιώματος διαμονής βάσει των θεμελιωδών δικαιωμάτων;

85. However, if it were to transpire in a particular case that denying a right of residence would rule out the possibility of maintaining regular personal relations, this could constitute interference with a fundamental right, the justification for which would have to been assessed from the standpoint of proportionality. In that context, it would be necessary to consider, among other things, whether the child’s father who is a third-country national also actually exercises his right of custody and endeavours to fulfil his parental duties.

81. Από τις ανωτέρω αναπτύξεις μου συνάγεται ότι ο Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων έχει εφαρμογή, κατά την έννοια του άρθρου του 51, παράγραφος 1, πρώτη περίοδος, εφόσον η μη αναγνώριση δικαιώματος διαμονής προσβάλλει το δικαίωμα ελεύθερης κυκλοφορίας της θυγατέρας βάσει του άρθρου 21 ΣΛΕΕ και, ως εκ τούτου, τίθεται ζήτημα εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης.

86. In this case a right of residence, based on fundamental rights, of the third-country national within the meaning of the Dereci judgment might be inferred from Article 24(3) of the Charter of Fundamental Rights, in conjunction with Article 7 thereof. (34)

82. Από απόψεως θεμελιωδών δικαιωμάτων κρίσιμο είναι εν προκειμένω, μεταξύ άλλων, το δικαίωμα του τέκνου σε τακτικές προσωπικές σχέσεις και απευθείας επαφές με τους δύο γονείς του (άρθρο 24, παράγραφος 3, του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων), καθώς και ο σεβασμός της οικογενειακής ζωής (άρθρο 7 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων).

87. It should also be pointed out that Article 8 of the ECHR, which is applicable to parent/child relationships even where the parents and the child no longer live permanently together under the same roof, (35) leads to a similar conclusion. Under Article 52(3) of the Charter of Fundamental Rights, the rights contained in the Charter which correspond to rights guaranteed by the ECHR have the same meaning and scope as the corresponding rights laid down by the ECHR. However, it is also expressly provided in Article 52(3) of the Charter of Fundamental Rights that that provision does not prevent EU law from providing more extensive protection. (36)

83. Ωστόσο, είναι αμφίβολο εάν η μη αναγνώριση δικαιώματος διαμονής συνιστά μια τέτοιου είδους επέμβαση στα θεμελιώδη δικαιώματα, εξαρτάται δε τούτο από τις περιστάσεις της συγκεκριμένης υποθέσεως, οι οποίες πρέπει να εκτιμώνται από το αιτούν δικαστήριο (33) .

c) Interim conclusion

84. Πράγματι, εάν δεν αναγνωριστεί στον πατέρα δικαίωμα διαμονής στη Γερμανία, τούτο δεν θα πρέπει κατ’ ανάγκην να επηρεάσει τις δυνατότητές του για τακτικές επαφές με το τέκνο του που ζει στην Αυστρία. Αντιθέτως, το άρθρο 24, παράγραφος 3, του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων σκοπεί ακριβώς να διασφαλίσει ότι ο πατέρας, μετά από την άσκηση του δικαιώματος ελεύθερης κυκλοφορίας από το τέκνο του, μπορεί να έχει επαφές μαζί του και στην Αυστρία.

88. By way of interim conclusion, it must therefore be stated that, in the light of the fundamental rights guaranteed under Article 6(1) and (3) TEU, and in particular in the light of those enshrined in Articles 7 and 24 of the Charter of Fundamental Rights, a parent who has a right of custody and is a third-country national can, in order to maintain a personal relationship and direct parental contact on a regular basis, have a right of residence in the Member State of origin of his child who is a Union citizen under Articles 20 TFEU and 21 TFEU, if the child has moved from there to another Member State, exercising his right of free movement. For such a right of residence to exist, the denial thereof must have a restrictive effect on the child’s right to freedom of movement and must be regarded as amounting to a disproportionate interference with fundamental rights in the light of the abovementioned fundamental rights. This is a matter for assessment by the referring court.

85. Πάντως, εάν αποδειχθεί στη συγκεκριμένη περίπτωση ότι η μη αναγνώριση δικαιώματος διαμονής έχει ως συνέπεια τη ματαίωση της δυνατότητας τακτικών προσωπικών σχέσεων, θα μπορούσε τούτο να αποτελεί προσβολή θεμελιώδους δικαιώματος η οποία θα έπρεπε να δικαιολογηθεί με κριτήριο την αρχή της αναλογικότητας. Στο πλαίσιο αυτό, θα έπρεπε να ληφθεί υπόψη το κατά πόσον ο πατέρας του τέκνου που είναι υπήκοος τρίτης χώρας ασκεί και στην πράξη το δικαίωμά του επιμέλειας και προσπαθεί να ανταποκριθεί στις γονεϊκές υποχρεώσεις του.

C – Right under European Union law to the issue of a ‘residence card of a family member of a Union citizen’

86. Στην περίπτωση αυτή, θα μπορούσε να συναχθεί ενδεχομένως από το άρθρο 24, παράγραφος 3, σε συνδυασμό με το άρθρο 7 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων, δικαίωμα διαμονής του υπηκόου τρίτης χώρας στηριζόμενο στα θεμελιώδη δικαιώματα κατά την έννοια της αποφάσεως Dereci κ.λπ. (34) .

89. Irrespective of whether the third-country national ultimately has a right of residence in Germany based on primary law in view of the fundamental rights to be observed, he cannot demand a ‘residence card of a family member of a Union citizen’ under Union law.

87. Πέραν αυτού, πρέπει να τονιστεί ότι και από το άρθρο 8 της ΕΣΔΑ, το οποίο εφαρμόζεται στη σχέση γονέων-τέκνου στην περίπτωση κατά την οποία οι γονείς και το τέκνο δεν ζουν πλέον σε μόνιμη βάση υπό την ίδια στέγη ως ενωμένη οικογένεια (35), συνάγεται μια ανάλογη αξιολόγηση. Κατά το άρθρο 52, παράγραφος 3, του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων, τα δικαιώματα του Χάρτη τα οποία αντιστοιχούν στα δικαιώματα που κατοχυρώνει τη ΕΣΔΑ έχουν το ίδιο περιεχόμενο και το ίδιο εύρος που προσδίδει σε αυτά η ΕΣΔΑ. Πάντως, το άρθρο 52, παράγραφος 3, του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων διευκρινίζει επίσης ρητώς ότι δεν αντιβαίνει στη διάταξη αυτή η παροχή ευρύτερης προστασίας από το δίκαιο της Ένωσης (36) .

90. The requirements for the issue of this card are set out exhaustively in Article 10 of Directive 2004/38 and are specifically tailored to the right of residence conferred on third-country nationals by Directive 2004/38. For example, the presentation is required, in particular, of the registration certificate of the Union citizen whom the third-country national is accompanying or joining. The applicant in the main proceedings will be unable to demonstrate this to be the case precisely because he did not follow his daughter to Austria.

γ) Το μέχρι τούδε συναγόμενο συμπέρασμα

91. As in the case of the right to residence under substantive law, this provision too is incapable of application outside the scope of Directive 2004/38, and therefore there is no right to the issue of the above residence card under Union law. It is for the national court also to assess, if necessary, whether national law provides for the issue of such a card for any cases in which there is a right of residence under Union law, that is to say, also outside the scope of Directive 2004/38.

88. Συνεπώς, το συμπέρασμα που συνάγεται μέχρι τούδε είναι ότι από τα άρθρα 20 ΣΛΕΕ και 21 ΣΛΕΕ υπό το φως των θεμελιωδών δικαιωμάτων που κατοχυρώνει το άρθρο 6, παράγραφοι 1 και 3, ΣΕΕ, και ιδίως αυτών που κατοχυρώνουν το άρθρο 7 και το άρθρο 24 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, μπορεί να συναχθεί για τον ασκούντα την επιμέλεια γονέα που είναι υπήκοος τρίτης χώρας, προς διατήρηση των τακτικών προσωπικών σχέσεων και απευθείας γονεϊκών επαφών, δικαίωμα διαμονής στο κράτος μέλος καταγωγής του τέκνου του που έχει την ιδιότητα του πολίτη της Ένωσης, στην περίπτωση που το τέκνο μετοικήσει από αυτό το κράτος μέλος σε κάποιο άλλο κράτος μέλος στο πλαίσιο ασκήσεως του δικαιώματος ελεύθερης κυκλοφορίας. Αυτό το δικαίωμα διαμονής προϋποθέτει ότι η μη αναγνώρισή του θα λειτουργούσε ως περιορισμός επί του δικαιώματος ελεύθερης κυκλοφορίας του τέκνου και θα έπρεπε να αξιολογηθεί υπό το φως των προαναφερθέντων θεμελιωδών δικαιωμάτων ως δυσανάλογη προσβολή θεμελιώδους δικαιώματος. Η εξέταση του ζητήματος αυτού εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο.

VI – Conclusion

Γ – Η στηριζόμενη στο δίκαιο της Ένωσης αξίωση εκδόσεως «Δελτίου διαμονής μέλους της οικογενείας πολίτη της Ένωσης»

92. In the light of all of the foregoing considerations, I propose that the Court should answer as follows the questions which have been referred for a preliminary ruling:

89. Ανεξαρτήτως του εάν ο υπήκοος τρίτης χώρας έχει, εν τελευταία αναλύσει, υπό το πρίσμα των θεμελιωδών δικαιωμάτων τα οποία πρέπει να γίνονται σεβαστά, δικαίωμα διαμονής στη Γερμανία ερειδόμενο στο πρωτογενές δίκαιο, δεν μπορεί στηριζόμενος στο δίκαιο της Ένωσης να ζητήσει την έκδοση «Δελτίο[υ] διαμονής για μέλος της οικογενείας πολίτη της Ένωσης».

Directive 2004/38/EC of the European Parliament and of the Council of 29 April 2004 on the right of citizens of the Union and their family members to move and reside freely within the territory of the Member States, amending Regulation (EEC) No 1612/68 and repealing Directives 64/221/EEC, 68/360/EEC, 72/194/EEC, 73/148/EEC, 75/34/EEC, 75/35/EEC, 90/364/EEC, 90/365/EEC and 93/96/EEC does not confer on a parent who has custody rights and is a third-country national a right, in order to maintain a personal relationship and direct parental contact on a regular basis, to remain in the Member State of origin of his child, who is a Union citizen, to be documented by a residence card of a member of the family of a Union citizen, if the child, exercising his or her right of free movement, moves from there to another Member State.

90. Οι προϋποθέσεις για την έκδοση του δελτίου αυτού απαριθμούνται εξαντλητικώς στο άρθρο 10 της οδηγίας 2004/38 και αφορούν ειδικώς το δικαίωμα διαμονής το οποίο αναγνωρίζει η οδηγία 2004/38 σε υπηκόους τρίτων χωρών. Έτσι, απαιτείται μεταξύ άλλων η προσκόμιση της βεβαιώσεως εγγραφής [από τις αρμόδιες αρχές του οικείου κράτους μέλους] του πολίτη της Ένωσης τον οποίον ο υπήκοος τρίτης χώρας συνοδεύει ή πηγαίνει να συναντήσει. Ο προσφεύγων της κύριας δίκης δεν μπορεί να παρουσιάσει μια τέτοια βεβαίωση, ακριβώς για τον λόγο ότι δεν ακολούθησε τη θυγατέρα του στην Αυστρία.

In the light of the fundamental rights guaranteed under Article 6(1) and (3) TEU, and in particular those enshrined in Articles 7 and 24 of the Charter of Fundamental Rights of the European Union, a parent who has custody rights and is a third-country national may, in order to maintain a personal relationship and direct parental contact on a regular basis, have a right of residence in the Member State of origin of his child who is a Union citizen under Articles 20 TFEU and 21 TFEU, if the child, exercising his or her right of free movement, has moved from there to another Member State. In order for such a right of residence to exist, the denial thereof must have a restrictive effect on the child’s right of free movement and must be regarded as constituting a disproportionate interference with fundamental rights in the light of the abovementioned fundamental rights. This is a matter which must be assessed by the referring court.

91. Ακριβώς όπως και για το ουσιαστικού δικαίου δικαίωμα διαμονής, απαγορεύεται και στην περίπτωση αυτή η εφαρμογή της διατάξεως πέραν του πεδίου εφαρμογής της οδηγίας 2004/38 και, ως εκ τούτου, δεν υφίσταται, βάσει του δικαίου της Ένωσης, αξίωση εκδόσεως του προαναφερθέντος δελτίου διαμονής. Εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο να εκτιμήσει περαιτέρω, εφόσον παρίσταται ανάγκη, εάν το εθνικό δίκαιο προβλέπει την έκδοση του εν λόγω δελτίου για κάθε περίπτωση δικαιώματος διαμονής βάσει του δικαίου της Ένωσης, ήτοι και πέραν του πεδίου εφαρμογής της οδηγίας 2004/38.

There is no right under European Union law to the issue of a residence card for members of the family of a Union citizen as documentary proof of this right of residence.

VI – Πρόταση

(1) .

92. Βάσει των ανωτέρω, προτείνω στο Δικαστήριο να απαντήσει στα προδικαστικά ερωτήματα ως εξής:

(2)  – Case C‑256/11 Dereci and Others [2011] ECR I-0000.

Η οδηγία 2004/38/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 29ης Απριλίου 2004, σχετικά με το δικαίωμα των πολιτών της Ένωσης και των μελών των οικογενειών τους να κυκλοφορούν και να διαμένουν ελεύθερα στην επικράτεια των κρατών μελών, για την τροποποίηση του κανονισμού (ΕΟΚ) 1612/68 και την κατάργηση των οδηγιών 64/221/ΕΟΚ, 68/360/ΕΟΚ, 72/194/ΕΟΚ, 73/148/ΕΟΚ, 75/34/ΕΟΚ, 75/35/ΕΟΚ, 90/364/ΕΟΚ, 90/365/ΕΟΚ και 93/96/ΕΟΚ, δεν παρέχει σε γονέα που έχει την ιθαγένεια τρίτης χώρας και ασκεί την επιμέλεια τέκνου, προς διατήρηση τακτικών προσωπικών σχέσεων και απευθείας γονεϊκών επαφών, δικαίωμα παραμονής στο κράτος μέλος καταγωγής του τέκνου του που είναι πολίτης της Ένωσης πιστοποιούμενο με δελτίο διαμονής για μέλος της οικογενείας πολίτη της Ένωσης, εφόσον το τέκνο, στο πλαίσιο ασκήσεως του δικαιώματος ελεύθερης κυκλοφορίας, μετοικεί από αυτό σε άλλο κράτος μέλος.

(3) – Case C‑34/09 Ruiz Zambrano [2011] ECR I-0000.

Από τα άρθρα 20 ΣΛΕΕ και 21 ΣΛΕΕ, υπό το φως των θεμελιωδών δικαιωμάτων που κατοχυρώνει το άρθρο 6, παράγραφοι 1 και 3, ΣΕΕ, και ιδίως αυτών που κατοχυρώνουν τα άρθρα 7 και 24 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, μπορεί να συναχθεί για τον ασκούντα την επιμέλεια γονέα που είναι υπήκοος τρίτης χώρας, προς διατήρηση τακτικών προσωπικών σχέσεων και απευθείας γονεϊκών επαφών, δικαίωμα διαμονής στο κράτος μέλος καταγωγής του τέκνου του που έχει την ιδιότητα του πολίτη της Ένωσης, στην περίπτωση που το τέκνο μετοικήσει από αυτό το κράτος μέλος σε κάποιο άλλο κράτος μέλος στο πλαίσιο ασκήσεως του δικαιώματος ελεύθερης κυκλοφορίας. Αυτό το δικαίωμα διαμονής προϋποθέτει ότι η μη αναγνώρισή του λειτουργεί ως περιορισμός επί του δικαιώματος ελεύθερης κυκλοφορίας του τέκνου και θα έπρεπε να αξιολογηθεί, υπό το φως των προαναφερθέντων θεμελιωδών δικαιωμάτων, ως δυσανάλογη προσβολή θεμελιώδους δικαιώματος. Η εξέταση του ζητήματος αυτού εναπόκειται στο αιτούν δικαστήριο.

(4)  – OJ 2004 L 158, p. 77 – corrigendum in OJ 2004 L 229, p. 35 – most recently amended by Regulation (EU) No 492/2011 of the European Parliament and of the Council of 5 April 2011 on freedom of movement for workers within the Union (OJ 2011 L 141, p. 1).

Δεν υφίσταται, βάσει του δικαίου της Ένωσης, αξίωση προς έκδοση δελτίου διαμονής μέλους της οικογενείας πολίτη της Ένωσης προς πιστοποίηση αυτού του δικαιώματος διαμονής.

(5)  – In the version resulting from the Communication of 25 February 2008 (BGBl. I p. 162), which was amended by Article 2(25) of the Law of 22 December 2011 (BGBl. I, p. 3044).

(1) .

(6)  – Freizügigkeitsgesetz/EU of 30 July 2004 (BGBl. I, p. 1950, 1986), which was amended by Article 14 of the Law of 20 December 2011 (BGBl. I, p. 2854).

(2)  – Απόφαση του Δικαστηρίου της 15ης Νοεμβρίου 2011, C‑256/11 (δεν έχει δημοσιευθεί ακόμη στη Συλλογή).

(7) – Page 14 of the English translation of the order for reference.

(3) – Απόφαση του Δικαστηρίου της 8ης Μαρτίου 2011, C‑34/09 (δεν έχει δημοσιευθεί ακόμη στη Συλλογή).

(8)  – See also, as regards the comparable rule contained in Article 1(2)(b) of Directive 90/364/EEC, Case C‑200/02 Zhu and Chen [2004] ECR I‑9925, paragraph 44.

(4)  – ΕΕ L 158, σ. 77, διορθωτικό στην ΕΕ L 229, σ. 35, και, εσχάτως, τροποποιήθηκε από τον κανονισμό (ΕΕ) 492/2011 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 5ης Απριλίου 2011, που αφορά την ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζομένων στο εσωτερικό της Ένωσης (ΕΕ L 141, σ. 1).

(9)  – See, in this regard, Riesenhuber, K., ‘Die Auslegung’ in Riesenhuber, K., Europäische Methodenlehre, 2 nd edition, Walter de Gruyter, Berlin/New York 2010, § 11 paragraph 37: ‘Rechte müssen stets aus dem normativen Teil eines Rechtsakts abgeleitet werden’ [Rights must always be derived from the normative terms of a legal act].

(5)  – Aufenthaltsgesetz, όπως αυτός δημοσιεύθηκε στις 25 Φεβρουαρίου 2008 ( BGBl. I, σ. 162) και τροποποιήθηκε με το άρθρο 2, παράγραφος 25, του νόμου της 22ας Δεκεμβρίου 2011 ( BGBl. I, σ. 3044).

(10) – See, inter alia, Case C-301/98 KVS International [2000] ECR I‑3583, paragraph 21; Case C‑300/05 ZVK [2006] ECR I-11169, paragraph 15; and Case C-19/08 Petrosian and Others [2009] ECR I-495, paragraph 34. As regards the methodical peculiarities in interpreting Union law, see Wendehorst, C., ‘Methodenlehre und Privatrecht in Europa’ in Jabloner, C. et al., Vom praktischen Wert der Methode, Festschrift für Heinz Mayer zum 65. Geburtstag , Manzsche Verlags- und Universitätsbuchhandlung, Wien 2011, p. 827 et seq.; as regards the specific risks of multilingualism in European Union law, see Müller, F./Christensen, R., Juristische Methodik, Band II, Europarecht , 2 nd edition., Duncker & Humblot, Berlin 2007, paragraphs 324 to 344.

(6)  – Freizügigkeitsgesetz/EU της 30ής Ιουλίου 2004 ( BGBl. I, σ. 1950, 1986), που τροποποιήθηκε με το άρθρο 14 του νόμου της 20ής Δεκεμβρίου 2011 ( BGBl. I σ. 2854).

(11) – See page 14 of the English translation of the order for reference.

(7) – Σ. 16 της αποφάσεως περί παραπομπής.

(12) – See paragraph 45 of its written observations. Detailed considerations on the possible relevance of Directive 2004/38 following a subsequent return of the Union citizen to his Member State of origin are not necessary in the present case in the absence of actual indications to that effect. See, with regard to a similar issue, Case C‑291/05 Eind [2007] ECR I‑10719.

(8)  – Έτσι και για την παρεμφερή ρύθμιση του άρθρου 1, παράγραφος 2, στοιχείο β΄, της οδηγίας 90/364/ΕΟΚ του Συμβουλίου, της 28ης Ιουνίου 1990, σχετικά με το δικαίωμα διαμονής, η απόφαση της 19ης Οκτωβρίου 2004, C‑200/02, Zhu και Chen (Συλλογή 2004, σ. I‑9925, σκέψη 44).

(13) – Case C‑127/08 Metock and Others [2008] ECR I‑6241, paragraph 93, and order in Case C‑551/07 Sahin [2008] ECR I‑10453, paragraph 28.

(9)  – Βλ., συναφώς, Riesenhuber, K., «Die Auslegung», σε Riesenhuber, K., Europäische Methodenlehre, 2η έκδοση, Walter de Gruyter, Βερολίνο/Νέα Υόρκη, 2010, § 11, σημείο 37: «Τα δικαιώματα πρέπει πάντοτε να απορρέουν από το κανονιστικό μέρος ενός νομοθετήματος [Rechte müssen stets aus dem normativen Teil eines Rechtsakts abgeleitet warden]».

(14) – As regards the term ‘beneficiary’ within the meaning of Directive 2004/38, see points 25 to 45 of the Opinion of Advocate General Kokott in Case C‑434/09 McCarthy [2011] ECR I‑0000.

(10)  – Βλ., μεταξύ άλλων, αποφάσεις του Δικαστηρίου της 18ης Μαΐου 2000, C-301/98, KVS International (Συλλογή 2000, σ. I-3583, σκέψη 21), της 23ης Νοεμβρίου 2006, C-300/05, ZVK (Συλλογή 2006, σ. I-11169, σκέψη 15), και της 29ης Ιανουαρίου 2009, C-19/08, Petrosian κ.λπ. (Συλλογή 2009, σ. I-495, σκέψη 34). Επί των μεθοδολογικών ιδιαιτεροτήτων κατά την ερμηνεία του δικαίου της Ένωσης, βλ. Wendehorst, C., «Methodenlehre und Privatrecht in Europa» σε Jabloner, C. κ.λπ., Vom praktischen Wert der Methode, Festschrift für Heinz Mayer zum 65. Geburtstag, Manzsche Verlags- und Universitätsbuchhandlung, Βιέννη, 2011, σ. 827 επ· επί των συγκεκριμένων κινδύνων της πολυγλωσσίας στο δίκαιο της Ένωσης, βλ. Müller, F. Και Christensen, R., Juristische Methodik, Band II, Europarecht, 2η έκδοση, Duncker & Humblot, Βερολίνο, 2007, σημεία 324 έως 344.

(15)  – While the referring court considers such a ‘broad interpretation’, it rules that it is somewhat ‘abstruse’ (see page 14 of the English translation of the order for reference).

(11) – Βλ. σ. 16 της διατάξεως περί παραπομπής.

(16)  – See, for example, Case C‑305/05 Ordre des barreaux francophones und germanophones and Others [2007] ECR I‑5305, paragraph 28 and the case-law cited therein, and Joined Cases C‑402/07 and C‑432/07 Sturgeon and Others [2009] ECR I‑10923, paragraph 48; with regard to the precedence of fundamental rights and of an interpretation which is consistent with fundamental rights, see Jarass, H. D., EU-Grundrechte , C.H. Beck, Munich 2005, § 3, paragraph 7.

(12) – Βλ. σημείο 45 των γραπτών παρατηρήσεών της. Αναλυτικότερες αναπτύξεις επί της ενδεχόμενης σημασίας της οδηγίας 2004/38 στην περίπτωση που ο πολίτης της Ένωσης επιστρέφει εν συνεχεία στο κράτος μέλος καταγωγής του παρέλκουν στην υπό κρίση υπόθεση ελλείψει πραγματικών στοιχείων. Βλ., για μια τέτοιου είδους προβληματική, απόφαση του Δικαστηρίου της 11ης Δεκεμβρίου 2007, C‑291/05, Eind (Συλλογή 2007, σ. I‑10719).

(17)  – At point 31 of her Opinion in Case C‑434/09 McCarthy , Advocate General Kokott points out that Directive 2004/38 is consistent per se with primary law, as is indicated, moreover, by recital 31 in the preamble to that directive, particularly with regard to fundamental rights.

(13)  – Απόφαση του Δικαστηρίου της 25ης Ιουλίου 2008, C‑127/08, Metock κ.λπ. (Συλλογή 2008, σ. I‑6241, σκέψη 93), και διάταξη του Δικαστηρίου της 19ης Δεκεμβρίου 2008, C‑551/07, Sahin (Συλλογή 2008, σ. I‑10453, σκέψη 28).

(18)  – As regards its relationship to the Charter of Fundamental Rights, see my Opinion of 22 September 2011 in Joined Cases C‑411/10 and C‑493/10 N. S. and Others , points 142 to 148.

(14) – Επί της εννοίας του «δικαιούχου» κατά την οδηγία 2004/38, βλ. σημεία 25 έως 45 των προτάσεων της γενικής εισαγγελέα J. Kokott στην υπόθεση C‑434/09, McCarthy (επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση της 5ης Μαΐου 2011, που δεν έχει δημοσιευθεί ακόμη στη Συλλογή).

(19)  – See for example, in addition to Dereci and Others (footnote 2), Ruiz Zambrano (footnote 3) and Zhu and Chen (footnote 8), Case C‑60/00 Carpenter [2002] ECR I‑6279, paragraph 46, on the freedom to provide services ‘in the light of the fundamental right to respect for family life’, and Case C‑434/09 McCarthy [2011] ECR I‑0000, paragraph 57.

(15)  – Το αιτούν δικαστήριο προβαίνει μεν στη στάθμιση μιας τέτοιας «διασταλτικής ερμηνείας», ωστόσο τη θεωρεί μάλλον «απρόσφορη» (βλ. σ. 16 της αποφάσεως περί παραπομπής).

(20)  – See, for example, Ruiz Zambrano (footnote 3), paragraph 42, according to which national measures ‘[may not deprive] citizens of the Union of the genuine enjoyment of the substance of the rights conferred by virtue of their status as citizens of the Union’.

(16)  – Βλ. π.χ. αποφάσεις του Δικαστηρίου της 26ης Ιουνίου 2007, C‑305/05, Ordre des barreaux francophones et germanophone κ.λπ. (Συλλογή 2007, σ. I‑5305, σκέψη 28 και εκεί παρατιθέμενη νομολογία), και της 19ης Νοεμβρίου 2009, C‑402/07 και C‑432/07, Sturgeon κ.λπ. (Συλλογή 2009, σ. I‑10923, σκέψη 48)· επί της υπέρτερης ισχύος των θεμελιωδών δικαιωμάτων και της σύμφωνης προς τα θεμελιώδη δικαιώματα ερμηνείας βλ. Jarass, H. D., EU-Grundrechte, C. H. Beck, Μόναχο, 2005, § 3, σημείο 7.

(21)  – Ruiz Zambrano (footnote 3), paragraph 44.

(17)  – Η γενική εισαγγελέας J. Kokott επισημαίνει στο σημείο 31 των προτάσεών της επί της υποθέσεως C‑434/09, McCarthy, ότι η εν λόγω οδηγία καθ’ εαυτήν είναι σύμφωνη προς το πρωτογενές δίκαιο, παραπέμπει δε κατά τα λοιπά, ιδίως σε σχέση προς τα θεμελιώδη δικαιώματα, και στην αιτιολογική σκέψη 31 της εν λόγω οδηγίας.

(22)  – Zhu and Chen (footnote 8), paragraph 45.

(18)  – Επί της σχέσεως της ΕΣΔΑ προς τον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων, βλ. τις προτάσεις μου της 22ας Σεπτεμβρίου 2011 επί της υποθέσεως C‑411/10 και C‑493/10, N.S. κ.λπ. (απόφαση της 21ης Δεκεμβρίου 2011, που δεν έχει δημοσιευθεί ακόμη στη Συλλογή, σημεία 142 έως 148).

(23)  – Dereci and Others (footnote 2), paragraphs 65 to 69.

(19)  – Βλ. πέραν των προαναφερθεισών αποφάσεων Dereci κ.λπ. (προαναφερθείσα στην υποσημείωση 2), Ruiz Zambrano (υποσημείωση 3), και Zhu και Chen (προαναφερθείσα στην υποσημείωση 8), π.χ. την απόφαση του Δικαστηρίου της 11ης Ιουλίου 2002, C-60/00, Carpenter (Συλλογή 2002, σ. I‑6279, σκέψη 46), επί της ελευθερίας παροχής υπηρεσιών «υπό το φως του θεμελιώδους δικαιώματος σεβασμού της οικογενειακής ζωής», και την απόφαση της 5ης Μαΐου 2011, C-434/09, McCarthy (δεν έχει δημοσιευθεί ακόμη στη Συλλογή, σκέψη 57).

(24)  – Dereci and Others (footnote 2), paragraph 72.

(20)  – Αυτή τη διατύπωση χρησιμοποιεί η απόφαση Ruiz Zambrano (προαναφερθείσα στην υποσημείωση 3, σκέψη 42), κατά την οποία εθνικά μέτρα «που έχουν ως αποτέλεσμα να εμποδίζονται οι πολίτες της Ένωσης να απολαύσουν πράγματι, κατά το ουσιώδες μέρος τους, τα δικαιώματα που αποκτούν υπό την ιδιότητά τους του πολίτη της Ένωσης [είναι απαγορευμένα]».

(25)  – The referring court appears to consider this in Section B.1 of its list of questions.

(21)  – Απόφαση Ruiz Zambrano (προαναφερθείσα στην υποσημείωση 3, σκέψη 44).

(26)  – See, as regards the status of the dispute, Borowsky, M. in Meyer, J., Charta der Grundrechte der Europäischen Union , 3 rd edition, Nomos Verlagsgesellschaft, Baden-Baden 2011, Art. 51, paragraphs 29 to 31; Ehlers, D. in Ehlers, D. Europäische Grundrechte und Grundfreiheiten , 3 rd edition, De Gruyter, Berlin 2009, § 14, paragraph 53; and Jarass (footnote 16), § 4, paragraph 15.

(22)  – Απόφαση Zhu και Chen (προαναφερθείσα στην υποσημείωση 8, σκέψη 45).

(27)  – As regards its legal nature, see Zhu and Chen (footnote 8), paragraphs 39 to 41, and Case C‑148/02 Garcia Avello [2003] ECR I‑11613, paragraph 24; see also Seyr, S./Rümke, H.-C., ‘Das grenzüberschreitende Element in der Rechtsprechung des EuGH zur Unionsbürgerschaft – zugleich eine Anmerkung zum Urteil in der Rechtssache Chen’, EuR 2005, 667, 672 et seq., Calliess, C., ‘Der Unionsbürger: Status, Dogmatik und Dynamik’, EuR 2007, p. 7, 23 et seq., and, with reference to recital 2 in the preamble to Directive 2004/38, Graf Vitzthum, N., ‘Die Entdeckung der Heimat der Unionsbürger’, EurR 2011, pp. 550, 555, in particular footnote 29.

(23)  – Απόφαση Dereci κ.λπ. (προαναφερθείσα στην υποσημείωση 2, σκέψεις 65 έως 69).

(28) – See, to that effect, the explanation relating to Article 51 of the Charter of Fundamental Rights, to be found in OJ 2007 C 303, p. 32.

(24)  – Απόφαση Dereci κ.λπ. (προαναφερθείσα στην υποσημείωση 2, σκέψη 72).

(29)  – See, for example, Case C‑71/02 Karner [2004] ECR I‑3025, paragraph 48 et seq., and the case-law cited therein; Carpenter (footnote 19), paragraph 40; and Case C‑368/95 Familiapress [1997] ECR I‑3689, paragraph 24.

(25)  – Αυτό φαίνεται να σταθμίζει το αιτούν δικαστήριο στο τμήμα B.1 του καταλόγου με τα ερωτήματά του.

(30)  – As regards the broad interpretation of the term ‘restriction’, see, for example, Case C‑192/05 Tas-Hagen and Tas [2006] ECR I‑10451, paragraph 30 et seq. and the case-law cited therein, and Case C‑406/04 De Cuyper [2006] ECR I‑6947, paragraph 39. See also, to that effect, point 69 of the Opinion of Advocate General Bot of 27 March 2012 in Case C‑83/11 Rahman and Others .

(26)  – Βλ., επί του εριζόμενου ζητήματος, Borowsky, M. σε Meyer, J., Charta der Grundrechte der Europäischen Union, 3η έκδοση, Nomos Verlagsgesellschaft, Baden-Baden, 2011, άρθρο 51, σημεία 29 έως 31· Ehlers, D. σε Ehlers, D., Europäische Grundrechte und Grundfreiheiten, 3η έκδοση, De Gruyter, Βερολίνο 2009, § 14, σημείο 53, και Jarass (προαναφερθέν στην υποσημείωση 16), § 4 σημείο 15.

(31) – See, to that effect, the Commission’s written observations, p. 21 et seq.

(27)  – Βλ., επί της νομικής φύσεώς του, απόφαση Zhu και Chen (προαναφερθείσα στην υποσημείωση 8, σκέψεις 39 έως 41), και απόφαση του Δικαστηρίου της 2ας Οκτωβρίου 2003, C‑148/02, Garcia Avello (Συλλογή 2003, σ. I‑11613, σκέψη 24), καθώς και Seyr, S. και Rümke, H.-C., «Das grenzüberschreitende Element in der Rechtsprechung des EuGH zur Unionsbürgerschaft – zugleich eine Anmerkung zum Urteil in der Rechtssache Chen», EuR 2005, σ. 667, 672 επ., Calliess, C., «Der Unionsbürger: Status, Dogmatik und Dynamik», EuR 2007, σ. 7, 23 επ., και, παραπέμποντας στη δεύτερη αιτιολογική σκέψη της οδηγίας 2004/38, Graf Vitzthum, N., «Die Entdeckung der Heimat der Unionsbürger», EurR 2011, σ. 550, 555 και, ιδίως, υποσημείωση 29.

(32) – See, to that effect, the written observations of the Federal Republic of Germany, paragraph 95 et seq.

(28)  – Βλ., συναφώς, τις επεξηγήσεις επί του άρθρου 51 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων (ΕΕ 2007, C 303, σ. 32).

(33) – See also, to this effect, point 78 of the Opinion of Advocate General Bot in Rahman and Others (footnote 30), in which, however, the residence of family members in the same Member State is at issue.

(29)  – Βλ., π.χ., αποφάσεις του Δικαστηρίου της 25ης Μαρτίου 2004, C‑71/02, Karner (Συλλογή 2004, σ. I‑3025, σκέψεις 48 επ. και εκεί παρατιθέμενη νομολογία), της 11ης Ιουλίου 2002, Carpenter (προαναφερθείσα στην υποσημείωση 19, σκέψη 40), και της 26ης Ιουνίου 1997, C‑368/95, Familiapress (Συλλογή 1997, σ. I‑3689, σκέψη 24).

(34)  – As regards the relevance to the right of residence of primary law in conjunction with fundamental and human rights, see also points 74 and 79 of the Opinion of Advocate General Bot in Rahman and Others (footnote 30).

(30)  – Επί της ευρείας ερμηνείας της εννοίας του περιορισμού, βλ., π.χ., αποφάσεις του Δικαστηρίου της 26ης Οκτωβρίου 2006, C‑192/05, Tas-Hagen και Tas (Συλλογή 2006, σ. I‑10451, σκέψεις 30 επ. και εκεί παρατιθέμενη νομολογία), και της 18ης Ιουλίου 2006, C‑406/04, De Cuyper (Συλλογή 2006, σ. I‑6947, σκέψη 39). Βλ., συναφώς, και σημείο 69 των προτάσεων του γενικού εισαγγελέα Υ. Bot της 27ης Μαρτίου 2012 επί της υποθέσεως C-83/11, Rahman κ.λπ. (εκκρεμεί η εκδίκασή της).

(35)  – See, to that effect, Karpenstein, U./Mayer, F.C., EMRK , C.H. Beck, Munich 2012, Art. 8, paragraphs 41 to 53 and the case-law cited therein, and Grabenwarter, C., Europäische Menschenrechtskonvention , 4 th edition, C.H. Beck, Munich 2009, § 22, paragraphs 16 to 19, and, generally on the scope of the right enshrined in Article 8 ECHR, European Court of Human Rights judgments in Ahmut v. The Netherlands of 28 November 1996, Reports of judgments and decisions 1996-VI, 2030, § 71, Gül v Switzerland of 19 February 1996, Reports of judgments and decisions 1996-I, 174, § 38, and Sen v. The Netherlands of 21 December 2001, Reports of judgments and decisions 2001-I, § 31.

(31) – Βλ., συναφώς, τις γραπτές παρατηρήσεις της Επιτροπής, σ. 21 επ.

(36) – See my Opinion in N.S. and Others (footnote 18), point 143 et seq.

(32)  – Βλ., συναφώς, τις γραπτές παρατηρήσεις της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας, σημεία 95 επ.

(33)  – Βλ., στο ίδιο πνεύμα, και σημείο 78 των προτάσεων του γενικού εισαγγελέα Υ. Bot επί της υποθέσεως Rahman κ.λπ. (προαναφερθείσα στην υποσημείωση 30), η οποία αφορά ωστόσο το ζήτημα της διαμονής του μέλους της οικογενείας στο ίδιο κράτος μέλος.

(34)  – Επί της σημασίας που έχει για το δικαίωμα διαμονής το πρωτογενές δίκαιο σε συνδυασμό με τα θεμελιώδη και τα ανθρώπινα δικαιώματα, βλ., επίσης, σημεία 74 και 79 των προτάσεων του γενικού εισαγγελέα Υ. Bot επί της υποθέσεως Rahman κ.λπ. (προαναφερθείσα στην υποσημείωση 30).

(35)  – Βλ., συναφώς, Karpenstein, U./Mayer, F.C., EMRK, C. H. Beck, Μόναχο, 2012, άρθρο 8, σημεία 41 έως 53 και εκεί παρατιθέμενη νομολογία, καθώς και Grabenwarter, C., Europäische Menschenrechtskonvention , 4η έκδοση, C. H. Beck, Μόναχο, 2009, § 22, σημεία 16 έως 19, καθώς και εν γένει επί του εύρους του δικαιώματος που κατοχυρώνει το άρθρο 8 της ΕΣΔΑ, βλ. τις αποφάσεις του ΕΔΔΑ Ahmut κατά Κάτω Χωρών της 28ης Νοεμβρίου 1996, Receuil des arrêts et décisions 1996-VI, σ. 2030, § 71, Gül κατά Ελβετίας, της 19ης Φεβρουαρίου 1996, Receuil des arrêts et décisions 1996-I, σ. 174, § 38, και Sen κατά Κάτω Χωρών της 21ης Δεκεμβρίου 2001, Receuil des arrêts et décisions 2001-I, § 31.

(36) – Βλ. τις προτάσεις μου επί της υποθέσεως N.S. κ.λπ. (προαναφερθείσα στην υποσημείωση 18, σημεία 143 επ.).