I – Indledning

I – Wprowadzenie

1. I den foreliggende sag ønsker Oberlandesgericht Düsseldorf indledningsvis afklaret, hvorvidt en privatretlig forening, der bl.a. udarbejder tekniske standarder for produkter inden for drikkevandsforsyningen og på grundlag af disse tekniske standarder certificerer produkter eller lader disse certificere, ved udøvelsen af denne virksomhed skal overholde princippet om frie varebevægelser, såfremt der for så vidt angår produkter, der er forsynet med sådanne certifikater, gælder en retlig formodning for, at de er i overensstemmelse med de krav, der gælder for anvendelsen af disse produkter inden for drikkevandsforsyningen. Dermed berører den forelæggende ret det omtvistede spørgsmål om, hvorvidt de grundlæggende frihedsrettigheder generelt og de frie varebevægelser i særdeleshed har horisontal retsvirkning over for tredjemand. Såfremt spørgsmålet om de frie varebevægelsers horisontale virkning over for tredjemand i en situation som den i hovedsagen foreliggende skal besvares benægtende, ønsker den forelæggende ret subsidiært oplyst, om den omhandlede teknisk-videnskabelige forenings virksomhed kan være omfattet af kartelforbuddet i artikel 101 TEUF.

1. W niniejszym postępowaniu Oberlandesgericht Düsseldorf (wyższy sąd krajowy) zwraca się w pierwszym rzędzie z wnioskiem o wyjaśnienie kwestii, czy stowarzyszenie prawa prywatnego, które ustanawia m.in. normy techniczne produktów w sektorze zaopatrzenia w wodę pitną i na podstawie tych norm technicznych certyfikuje lub zezwala na certyfikację produktów, zobowiązane jest w ramach wykonywania tych czynności do przestrzegania swobodnego przepływu towarów w sytuacji, gdy w odniesieniu do produktów opatrzonych certyfikatem z mocy prawa domniemywa się, że spełniają one wymogi mające zastosowanie do wykorzystania tych produktów w sektorze zaopatrzenia w wodę pitną. W ten sposób sąd krajowy nawiązuje generalnie do kontrowersyjnej kwestii horyzontalnego skutku swobód podstawowych wobec osób trzecich, a konkretnie swobodnego przepływu towarów. W zakresie, w jakim w przypadku takim jak niniejszy należałoby zaprzeczyć istnieniu horyzontalnego skutku swobodnego przepływu towarów wobec osób trzecich, sąd krajowy zmierza pomocniczo do ustalenia, czy działalność ww. stowarzyszenia techniczno‑naukowego może być objęta zakazem zawierania karteli, o którym mowa w art. 101 TFUE.

2. I det følgende vil jeg først behandle spørgsmålet om, hvorvidt den i hovedsagen omhandlede standardiserings- og certificeringsvirksomhed, der udøves af en privatretlig forening, kan være omfattet af princippet om frie varebevægelser. Da dette spørgsmål vedrørende de frie varebevægelsers horisontale virkning over for tredjemand i en situation som den i hovedsagen foreliggende efter min opfattelse bør besvares bekræftende, vil jeg ikke komme ind på det andet subsidiære præjudicielle spørgsmål.

2. Poniżej w pierwszej kolejności przedstawię moje uwagi dotyczące pytania, czy rozpatrywana w postępowaniu przed sądem krajowym działalność stowarzyszenia prawa prywatnego, której przedmiotem jest ustanawianie norm oraz certyfikacja, może być objęta swobodnym przepływu towarów. Jako że moim zdaniem w przypadku takim jak w postępowaniu przed sądem krajowym na pytanie dotyczące horyzontalnego skutku swobodnego przepływu towarów wobec osób trzecich należy ostatecznie udzielić odpowiedzi twierdzącej, pominę drugie pytanie prejudycjalne o charakterze pomocniczym.

II – Nationale retsforskrifter

II – Prawo krajowe

3. § 1, stk. 1, i bekendtgørelsen om almindelige betingelser for vandforsyning (Verordnung über Allgemeine Bedingungen für die Versorgung mit Wasser, herefter »AVBWasserV«) (2) har følgende ordlyd:

3. Paragraf 1 ust. 1 Verordnung über Allgemeine Bedingungen für die Versorgung mit Wasser (rozporządzenia w sprawie ogólnych warunków zaopatrzenia w wodę, zwanego dalej „AVBWasserV”)(2) z dnia 20 czerwca 1980 r. ma następujące brzmienie:

»Såfremt vandforsyningsselskaber i forbindelse med tilslutning til den offentlige vandforsyning og i forbindelse med den offentlige forsyning med vand anvender standardkontrakter eller kontraktvilkår, der er udarbejdet på forhånd til brug for en lang række kontrakter (almindelige forsyningsvilkår), gælder §§ 2-34. Disse udgør, medmindre stk. 3 og § 35 bestemmer noget andet, en integrerende del af forsyningsaftalen.«

„W zakresie, w jakim przedsiębiorstwa zaopatrzenia w wodę w odniesieniu do podłączenia do publicznej sieci zaopatrzenia w wodę oraz do publicznego zaopatrzenia w wodę stosują wzory umów lub warunki umów sformułowane wcześniej w celu ich stosowania w wielu umowach (ogólne warunki zaopatrzenia), znajdują zastosowanie §§ 2–34. O ile ust. 3 i § 35 nie stanowią inaczej, stanowią one integralną część umowy o zaopatrzenie w wodę”.

4. AVBWasserV’s § 12 med overskriften »Kundens anlæg« bestemte i den affattelse, der var gældende indtil den 27. januar 2010, følgende:

4. Paragraf 12 AVBWasserV w brzmieniu obowiązującym do dnia 27 stycznia 2010 r., zatytułowany „Urządzenia należące do klienta”, stanowił:

»(1) Den part, der har indgået aftale om tilslutningen, er ansvarlig for, at etablering, udvidelse, ændring og vedligehold af anlægget bag den individuelle tilslutning udføres korrekt, idet vandforsyningsselskabets vandmålere er undtaget herfra. Såfremt den pågældende har udlejet anlægget eller dele heraf til tredjemand eller på anden måde har givet tredjemand brugsret hertil, er begge disse parter ansvarlige herfor.

„(1) Odbiorca odpowiedzialny jest za należytą instalację, rozbudowę, przebudowę i konserwację urządzeń znajdujących się za przyłączem domowym, z wyjątkiem urządzeń pomiarowych należących do przedsiębiorstwa zaopatrzenia w wodę. W sytuacji gdy odbiorca wynajął lub w inny sposób przekazał do używania urządzenia lub elementy urządzeń osobie trzeciej, ich odpowiedzialność jest solidarna.

(2) Anlægget må kun etableres, udvides, ændres og vedligeholdes i overensstemmelse med forskrifterne i denne forordning samt i andre love og administrative bestemmelser og i overensstemmelse med god teknisk praksis. […]

(2) Urządzenia mogą być instalowane, rozbudowywane, przebudowywane i konserwowane tylko w zgodzie z przepisami niniejszego rozporządzenia oraz innymi przepisami ustawowymi i administracyjnymi, jak i zgodnie z uznanymi regułami technicznymi. […]

[…]

[…]

(4) Der må kun anvendes materialer og udstyr, hvis beskaffenhed er i overensstemmelse med god teknisk praksis. Et anerkendt prøvningsorgans mærke (f.eks. DIN-DVGW, DVGW- eller GS-mærke) dokumenterer, at disse krav er opfyldt.

(4) Należy używać tylko materiałów i urządzeń, które wyprodukowane są zgodnie z uznanymi regułami technicznymi. Znak homologacji uznanej instytucji badawczej (na przykład DIN‑CVGW, DVGW albo GS) potwierdza, że te wymogi są spełnione.

[…]«

[…]”.

5. Ved bekendtgørelse af 13. januar 2010 blev AVBWasserV’s § 12, stk. 4, med virkning fra 28. januar 2010 ændret således:

5. Rozporządzeniem z dnia 13 stycznia 2010 r. ze skutkiem od dnia 28 stycznia 2010 r. w następujący sposób zmieniono treść § 12 ust. 4 AVBWasserV:

»Der må kun anvendes produkter og udstyr, hvis beskaffenhed er i overensstemmelse med god teknisk praksis. Kravene i henhold til første punktum anses for opfyldt, når der foreligger en CE-mærkning, hvorefter produktet udtrykkeligt er godkendt til anvendelse inden for drikkevandsområdet. Såfremt denne CE-mærkning ikke er obligatorisk, anses kravene også for opfyldt, hvis produktet eller udstyret er forsynet med et akkrediteret branchecertificeringsorgans mærke, navnlig DIN-DVGW-mærket eller DVGW-mærket. Produkter og udstyr, der

„Należy używać tylko produktów i urządzeń, które odpowiadają ogólnie uznanym regułom technicznym. Domniemywa się spełnienie wymogów zdania pierwszego, jeśli istnieje oznaczenie CE dla wyraźnego stosowania w dziedzinie wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi. O ile oznaczenie CE nie jest przewidziane, spełnienie wymogów zdania pierwszego domniemywa się także, jeśli produkt albo urządzenie posiada znak homologacji akredytowanej branżowej instytucji certyfikującej, w szczególności DIN‑DVGW albo DVGW. Produkty i urządzenia, które

1. er lovligt fremstillet i en anden kontraherende stat i aftalen om Det Europæiske Økonomiske Samarbejdsområde, eller

1. zostały zgodnie z prawem wyprodukowane w innym państwie będącym stroną Porozumienia o Europejskim Obszarze Gospodarczym albo

2. er lovligt fremstillet eller bragt i omsætning i en anden medlemsstat i Den Europæiske Union eller i Tyrkiet,

2. zostały zgodnie z prawem wyprodukowane albo wprowadzone do obrotu w innym państwie członkowskim Unii Europejskiej albo w Turcji,

og som ikke opfylder de tekniske specifikationer i henhold til de i tredje punktum anførte mærker, herunder de i de førnævnte stater gennemførte afprøvninger og kontroller, behandles som ligeværdige, såfremt det beskyttelsesniveau, der kræves i Tyskland, opretholdes permanent i samme omfang.«

a które nie odpowiadają technicznej specyfikacji oznaczeń zgodnie ze zdaniem trzecim, będą łącznie z przeprowadzonymi w wymienionych państwach badaniami i kontrolami uważane za równoważne, jeśli spełniają one trwale i w tym samym stopniu wymagany w Niemczech poziom ochrony”.

III – Hovedsagen og de præjudicielle spørgsmål

III – Postępowanie przed sądem krajowym i pytania prejudycjalne

6. Sagsøgeren i hovedsagen er en virksomhed, der er etableret i Italien, og som fremstiller og markedsfører kobberfittings. Disse kobberfittings er forbindelsesstykker mellem to stykker rørledning, der i enderne er forsynet med tætningsringe af elastomer for at sikre, at forbindelserne er tætte.

6. Skarżąca w postępowaniu krajowym jest przedsiębiorstwem z siedzibą we Włoszech, które produkuje i sprzedaje złącza miedziane. Złącza miedziane to elementy połączeniowe pomiędzy dwoma elementami rurociągu, które w celu zapewnienia szczelności są na końcach wyposażone w pierścienie uszczelniające z elastomeru.

7. Sagsøgte i hovedsagen er Deutsche Vereinigung des Gas- und Wasserfaches e.V. (herefter »DVGW«), en forening, der er registreret i henhold til tysk ret, hvis formål ifølge vedtægterne er at fremme gas- og vandfaget. DVGW udarbejder inden for gas- og vandfagets område tekniske standarder for produkter i en formaliseret procedure. For anvendelsen af de fittings, som sagsøgeren i hovedsagen fremstiller, gælder som teknisk standard inden for drikkevandsforsyningen det af DVGW udarbejdede DVGW-arbejdsblad W534.

7. Pozwanym w postępowaniu krajowym jest Deutsche Vereinigung des Gas- und Wasserfaches e.V. (zwane dalej „DVGW”), stowarzyszenie zarejestrowane prawa niemieckiego, którego celem statutowym jest wspieranie przemysłu gazowego i wodnego. DVGW stanowi normy techniczne produktów w sektorze gazowym i wodnym w sformalizowanym postępowaniu. W odniesieniu do wykorzystania złączy produkowanych przez skarżącą w postępowaniu krajowym w sektorze zaopatrzenia w wodę pitną stosuje się jako normę techniczną sporządzony przez DVGW arkusz roboczy W534.

8. Sagsøgeren i hovedsagen indgav i slutningen af 1999 en ansøgning til DVGW om certificering af sine kobberfittings gældende for vandfaget. DVGW anmodede Materialprüfungsanstalt Darmstadt (herefter »MPA Darmstadt«), som er autoriseret af DVGW, om at foretage de relevante afprøvninger i henhold til DVGW-arbejdsblad W534. MPA Darmstadt videregav anmodningen til Cerisie Laboratorio i Italien, som ikke er autoriseret af DVGW, men af de tilsvarende italienske organer. DVGW tildelte i november 2000 sagsøgeren i hovedsagen et certifikat gældende for vandfaget med en gyldighedsperiode på fem år.

8. Z końcem 1999 r. skarżąca w postępowaniu krajowym złożyła do DVGW wniosek o certyfikację produkowanych przez nią złączy miedzianych na potrzeby przemysłu wodnego. DVGW zleciło dopuszczonemu przez nią Materialprüfungsanstalt Darmstadt (zakładowi badania materiału, zwanemu dalej „MPA Darmstadt”) przeprowadzenie odpowiednich badań zgodnie z arkuszem roboczym W534. MPA Darmstadt zlecił przeprowadzenie badań podwykonawcy Cerisie Laboratorio we Włoszech dopuszczonemu nie przez DVGW, lecz przez odpowiednie instytucje włoskie. W listopadzie 2000 r. DVGW wydało skarżącej w postępowaniu krajowym certyfikat dla przemysłu wodnego na pięć lat.

9. Efter tredjepartsindsigelser iværksatte DVGW en verifikationsprocedure, idet MPA Darmstadt atter fik til opgave at foretage afprøvningerne. Disse afprøvninger omfattede bl.a. en såkaldt ozontest. I juni 2005 meddelte DVGW sagsøgeren i hovedsagen, at dennes fitting ikke havde bestået ozontesten, men at sagsøgeren havde mulighed for at fremlægge en positiv prøvningsrapport inden for tre måneder. Derefter fremlagde sagsøgeren i hovedsagen en prøvningsrapport udarbejdet af Cerisie Laboratorio, som DVGW ikke anerkendte, fordi DVGW ikke har autoriseret Cerisie Laboratorio som prøvningslaboratorium.

9. W wyniku uwag krytycznych przedstawionych przez osoby trzecie DVGW przeprowadziło procedurę kontrolną, przy czym zleciło ją ponownie MPA Darmstadt. Procedura kontrolna obejmowała również przeprowadzenie tak zwanego testu ozonowego. W czerwcu 2005 r. DVGW poinformowało skarżącą w postępowaniu krajowym, że produkowane przez nią złącza nie przeszły pomyślnie testu ozonowego, może ona jednak w ciągu trzech miesięcy przedstawić pozytywne wyniki badań. DVGW nie uznało następnie przedstawionych przez skarżącą w postępowaniu krajowym wyników badań przeprowadzonych przez Cerisie Laboratorio, ponieważ Cerisie Laboratorio nie jest przez DVGW dopuszczone jako laboratorium badawcze.

10. I mellemtiden var DVGW-arbejdsblad W534 blevet ændret i en formaliseret procedure, som sagsøgeren i hovedsagen ikke havde deltaget i. For at sikre, at de certificerede produkter har længere levetid, indførtes den såkaldte 3 000-timerstest, hvorefter materialet i et tidsrum af 3 000 timers varighed udsættes for en temperatur på 110 grader celsius i kogende vand. Efter DVGW’s regler er indehavere af certifikater forpligtet til inden for tre måneder efter, at ændringen af det relevante arbejdsblad er trådt i kraft, at ansøge om en tillægscertificering med henblik på at dokumentere, at de ændrede krav er overholdt. Sagsøgeren i hovedsagen indgav ikke en sådan ansøgning. Det er ubestridt i hovedsagen, at sagsøgerens fitting ikke opfylder kravene i henhold til 3000-timerstesten.

10. W międzyczasie w formalnej procedurze, w której skarżąca nie brała udziału, zmieniono arkusz roboczy W534. W celu zapewnienia większej trwałości certyfikowanych produktów wprowadzony został tak zwany test 3000 godzin, w którym materiał poddawany był przez 3000 godzin temperaturze 110ºC w gotującej się wodzie. Zgodnie z regulaminem DVGW posiadacze certyfikatów zobowiązani są, w ciągu 3 miesięcy po wejściu w życie zmiany danego arkusza roboczego, do złożenia wniosku o dodatkowy certyfikat dla wykazania spełnienia zmienionych wymagań. Skarżąca w postępowaniu krajowym nie złożyła takiego wniosku. W postępowaniu przed sądem krajowym bezsporne jest, że złącza produkowane przez skarżącą w postępowaniu krajowym nie spełniają wymogów testu 3000 godzin.

11. I juni 2005 inddrog DVGW sagsøgeren i hovedsagens certifikat for dennes kobberfittings med den begrundelse, at DVGW ikke var blevet forelagt en positiv prøvningsrapport vedrørende 3 000-timerstesten. DVGW gav afslag på en ansøgning om fornyelse af certifikatet med den begrundelse, at der ikke længere fandtes et certifikat, som kunne fornyes.

11. W czerwcu 2005 r. DVGW cofnęło skarżącej w postępowaniu krajowym certyfikat dotyczący złącz miedzianych, uzasadniając to nieprzedstawieniem pozytywnych wyników testu 3000 godzin. DVGW odrzuciło wniosek o przedłużenie certyfikatu z tym uzasadnieniem, że certyfikat, o którego przedłużenie zawnioskowano, już nie istnieje.

12. Sagsøgeren i hovedsagen anlagde søgsmål til prøvelse af inddragelsen af certifikatet og afslaget på en fornyelse af certifikatet for dennes kobberfittings ved Landgericht Köln, der ikke gav sagsøgeren medhold. Sagsøgeren i hovedsagen har iværksat appel af denne afgørelse ved den forelæggende ret.

12. Przeciwko cofnięciu i odmowie przedłużenia certyfikatu dotyczącego złączy miedzianych skarżąca w postępowaniu krajowym wniosła skargę do Landgericht Köln (sądu krajowego w Kolonii), który ją oddalił. Od tego wyroku oddalającego skargę skarżąca w postępowaniu krajowym wniosła apelację do sądu krajowego.

13. Da den forelæggende ret er i tvivl om, hvorvidt DVGW i forbindelse med sin standardiserings- og certificeringsvirksomhed skal overholde EU-retlige krav, og i givet fald hvilke, har den forelagt Domstolen følgende præjudicielle spørgsmål:

13. Ze względu na wątpliwości co do tego, czy DVGW jest zobowiązane przestrzegać wymogów wynikających z prawa Unii, a jeżeli tak, jakich konkretnie wymogów zobowiązane jest przestrzegać w ramach swojej działalności obejmującej ustalanie norm i certyfikację, sąd krajowy zwrócił się do Trybunału o udzielenie odpowiedzi w trybie prejudycjalnym na następujące pytania:

»1) Skal artikel 28 EF (nu artikel 34 TEUF), eventuelt sammenholdt med artikel 86, stk. 2, EF (nu artikel 106, stk. 2, TEUF), fortolkes således, at privatretlige organer, der er oprettet med henblik på udarbejdelse af tekniske standarder på et bestemt område samt med henblik på certificering af produkter på grundlag af disse tekniske standarder, i forbindelse med udarbejdelsen af tekniske standarder og certificeringsprocessen er bundet af de nævnte bestemmelser, når den nationale lovgiver udtrykkeligt anser produkter, der er forsynet med certifikater, for at være i overensstemmelse med loven, og en markedsføring af produkter, der ikke er forsynet med dette certifikat, derfor i praksis i det mindste vanskeliggøres betydeligt?

„1) Czy art. 28 WE (obecnie art. 34 TFUE), ewentualnie w związku z art. 86 ust. 2 WE (obecnie art. 106 ust. 2 TFUE), należy interpretować w ten sposób, że instytucje prawa prywatnego, utworzone dla celów stanowienia norm technicznych w określonej dziedzinie oraz dla celów certyfikacji produktów na podstawie tych norm technicznych, przy stanowieniu norm technicznych oraz w procesie certyfikacji związane są wymienionymi postanowieniami wówczas, gdy ustawodawca krajowy wyraźnie uznaje produkty opatrzone certyfikatem za zgodne z prawem, a w konsekwencji sprzedaż produktów nieposiadających certyfikatu jest w praktyce przynajmniej znacznie utrudniona?

2) Såfremt det første spørgsmål besvares benægtende:

2) W przypadku, gdy na pytanie pierwsze należy udzielić odpowiedzi przeczącej:

Skal artikel 81 EF (nu artikel 101 TEUF) fortolkes således, at et under 1) nærmere beskrevet privatretligt organs virksomhed på området for udarbejdelse af tekniske standarder og certificering af produkter på grundlag af disse tekniske standarder skal anses for »økonomisk«, når organet kontrolleres af virksomheder?

Czy art. 81 WE (obecnie art. 101 TFUE) należy interpretować w ten sposób, że działalność instytucji prawa prywatnego opisanej w pkt 1 w dziedzinie stanowienia norm technicznych i certyfikacji produktów na podstawie tych norm należy uważać za »gospodarczą«, jeśli instytucja ta jest kierowana przez przedsiębiorstwa?

Såfremt det foregående delspørgsmål besvares bekræftende:

W przypadku udzielenia odpowiedzi twierdzącej na powyższą część pytania:

Skal artikel 81 EF fortolkes således, at udarbejdelsen af tekniske standarder og certificeringen på grundlag af disse standarder foretaget af en sammenslutning af virksomheder kan påvirke handelen mellem medlemsstater, når et produkt, der er lovligt fremstillet og markedsført i en anden medlemsstat, ikke eller kun med betydelige vanskeligheder kan markedsføres i importmedlemsstaten, fordi det ikke opfylder kravene i den tekniske standard og en markedsføring uden et sådant certifikat i betragtning af den tekniske standards dominerende indarbejdelse på markedet og en national retsforskrift, hvorefter et certifikat udstedt af sammenslutningen af virksomheder dokumenterer, at lovkravene er overholdt, næppe er mulig, og når den tekniske standard, hvis den var vedtaget direkte af den nationale lovgiver, ikke ville finde anvendelse, fordi den er i strid med principperne om frie varebevægelser?«

Czy art. 81 należy interpretować w ten sposób, że stanowienie norm technicznych i certyfikacja na podstawie tych norm przez związek przedsiębiorstw może utrudniać handel wewnątrzwspólnotowy, jeśli produkt wytworzony i sprzedawany zgodnie z prawem w innym państwie członkowskim nie może być sprzedawany albo może być sprzedawany jedynie ze znacznymi utrudnieniami w państwie członkowskim przywozu, ponieważ nie spełnia wymogów norm technicznych, a sprzedaż bez tego rodzaju certyfikatu ze względu na znaczne uznanie na rynku dla tych norm technicznych oraz na przepis ustawodawcy krajowego, zgodnie z którym certyfikat związku przedsiębiorstw potwierdza spełnienie wymogów ustawowych, jest prawie niemożliwa, oraz jeśli norma techniczna, gdyby została wydana bezpośrednio przez ustawodawcę krajowego, nie znajdowałaby zastosowania ze względu na naruszenie swobody przepływu towarów?”.

IV – Retsforhandlingerne ved Domstolen

IV – Postępowanie przed Trybunałem

14. Forelæggelsesafgørelsen af 30. marts 2011 indgik til Domstolens Justitskontor den 11. april 2011. Under den skriftlige forhandling har sagsøgeren i hovedsagen, DVGW, Forbundsrepublikken Tyskland, Kongeriget Nederlandene, Den Tjekkiske Republik, EFTA-Tilsynsmyndigheden og Europa-Kommissionen afgivet indlæg. Ved retsmødet den 15. februar 2012 deltog repræsentanter for sagsøgeren i hovedsagen, DVGW, Forbundsrepublikken Tyskland, Kongeriget Nederlandene, EFTA-Tilsynsmyndigheden og Europa-Kommissionen.

14. Postanowienie odsyłające z dnia 30 marca 2011 r. wpłynęło do sekretariatu Trybunału w dniu 11 kwietnia 2011 r. W toku postępowania pisemnego uwagi przedstawili skarżąca w postępowaniu krajowym, DVGW, Republika Federalna Niemiec, Królestwo Niderlandów, Republika Czeska, Urząd Nadzoru EFTA oraz Komisja Europejska. W posiedzeniu w dniu 15 lutego 2012 r. uczestniczyli przedstawiciele skarżącej w postępowaniu krajowym, DVGW, Republiki Federalnej Niemiec, Królestwa Niderlandów, Urzędu Nadzoru EFTA oraz Komisji.

V – Parternes argumenter

V – Argumenty uczestników postępowania

15. Som svar på det første præjudicielle spørgsmål har sagsøgeren i hovedsagen, Forbundsrepublikken Tyskland, Kongeriget Nederlandene, Den Tjekkiske Republik, EFTA-Tilsynsmyndigheden og Kommissionen bekræftet, at DVGW er bundet af princippet om frie varebevægelser i en situation som den i hovedsagen omhandlede. Den tyske regering har dog fremhævet, at DVGW som begrundelse for en mulig restriktion for de frie varebevægelser kan påberåbe sig hensynet til sundhedsbeskyttelsen som omhandlet i 36 TEUF, hvorved der skal indrømmes DVGW en vid skønsmargen. DVGW fremhæver i denne forbindelse ligeledes muligheden for at begrunde restriktioner for de frie varebevægelser med hensynet til den offentlige sundhed.

15. W odpowiedzi na pierwsze pytanie prejudycjalne skarżąca przed sądem krajowym, Republika Federalna Niemiec, Królestwo Niderlandów, Republika Czeska, Urząd Nadzoru EFTA oraz Komisja potwierdzają ostatecznie, że DVGW związane jest swobodą przepływu towarów w przypadku takim jak w postępowaniu przed sądem krajowym. Rząd niemiecki podnosi jednak, że w celu uzasadnienia ewentualnego ograniczenia swobody przepływu towarów DVGW może powoływać się na ochronę zdrowia w rozumieniu art. 36 TFUE, przy czym przysługuje mu szeroki zakres swobodnego uznania. W tym kontekście również DVGW zwraca uwagę na możliwość uzasadnienia ograniczeń swobody przepływu towarów ze względu na zdrowie publiczne.

16. Kun sagsøgeren i hovedsagen, DVGW og Kommissionen har fremsat forslag til besvarelse af det andet spørgsmål. Sagsøgeren i hovedsagen og Kommissionen har i så henseende konkluderet, at de i dette præjudicielle spørgsmål nævnte kriterier for kartelforbuddet i henhold til artikel 101 TEUF er opfyldt. DVGW har derimod foreslået, at det andet præjudicielle spørgsmål besvares benægtende.

16. Propozycję odpowiedzi na pytanie drugie formułują jedynie skarżąca w postępowaniu krajowym, DVGW oraz Komisja. Skarżąca w postępowaniu krajowym i Komisja dochodzą przy tym do wniosku, że spełnione są wymienione w tym pytaniu przesłanki zakazu zawierania karteli, o którym mowa w art. 101 TFUE. Z kolei DVGW proponuje udzielenie odpowiedzi przeczącej na drugie pytanie prejudycjalne.

VI – Retlig bedømmelse

VI – Ocena prawna

A – Første præjudicielle spørgsmål

A – W przedmiocie pierwszego pytania prejudycjalnego

17. Med det første præjudicielle spørgsmål ønsker den forelæggende ret nærmere bestemt oplyst, hvorvidt, og i givet fald under hvilke betingelser, et nationalt privatretligt organ, der udarbejder tekniske standarder for produkter inden for drikkevandsforsyningen og på grundlag af disse standarder afprøver og certificerer produkter eller lader disse certificere, ved udøvelsen af denne virksomhed skal overholde de primærretlige bestemmelser om frie varebevægelser, såfremt dette organs tekniske standarder ikke blot formidler faglig ekspertise, men det, når disse tekniske standarder er overholdt, formodes, at de afprøvede og certificerede produkter er i overensstemmelse med loven, hvorfor produkter, der ikke er forsynet med et sådant certifikat, er vanskelige at sælge.

17. Za pomocą pierwszego pytania prejudycjalnego sąd krajowy zmierza zasadniczo do ustalenia, czy, a jeżeli tak, to w jakich okolicznościach krajowa instytucja prawa prywatnego, która ustanawia normy techniczne dla produktów w sektorze zaopatrzenia w wodę pitną i na podstawie tych norm dokonuje badania i certyfikacji lub zezwala na certyfikację produktów, w ramach wykonywania tych czynności zobowiązana jest przestrzegać wymogów prawa pierwotnego w zakresie swobodnego przepływu towarów, jeżeli normy techniczne ustalone przez tę instytucję nie odzwierciedlają jedynie samej wiedzy fachowej, lecz w razie przestrzegania tych norm technicznych domniemywa się zgodność z prawem produktów zbadanych i opatrzonych certyfikatem, a w konsekwencji sprzedaż produktów nieposiadających certyfikatu jest możliwa tylko w niewielkim zakresie.

18. Med henblik på en bedre forståelse af dette spørgsmål vil jeg først komme ind på den standardiseringstekniske baggrund for den præjudicielle anmodning. Derefter vil jeg analysere Domstolens praksis vedrørende de grundlæggende frihedsrettigheders horisontale virkning over for tredjemand. På grundlag af disse overvejelser vil jeg derefter besvare spørgsmålet om, hvorvidt princippet om frie varebevægelser finder anvendelse på DVGW i en situation som den i hovedsagen omhandlede.

18. W celu lepszego zrozumienia niniejszego pytania w pierwszej kolejności nawiążę do kontekstu normatywnego niniejszego wniosku prejudycjalnego. W dalszej kolejności dokonam analizy orzecznictwa Trybunału w przedmiocie horyzontalnego skutku swobód podstawowych wobec osób trzecich. Następnie, w oparciu o te rozważania, udzielę odpowiedzi w przedmiocie możliwości stosowania swobody przepływu towarów do DVGW w przypadku takim jak w postępowaniu przed sądem krajowym.

1. Standardiseringsteknisk baggrund

1. Kontekst normatywny

a) EU-retlige krav set i sammenhæng med de harmoniserede og de nationale tekniske standarder for byggevarer

a) Wymogi prawa Unii w kontekście zharmonizowanych i krajowych norm technicznych dotyczących produktów budowlanych

19. Indførelsen af tekniske produktstandarder, der gælder for hele EU, den konsekvente kontrol af overholdelsen af disse og mærkningen af produkter, der er i overensstemmelse med disse tekniske produktstandarder, yder et væsentligt bidrag til opnåelsen af et højt niveau for produktsikkerheden i Den Europæiske Union. Udskiftningen af divergerende nationale tekniske produktforskrifter med tekniske forskrifter, der gælder for hele Unionen, fremmer samtidig de frie varebevægelser i Den Europæiske Union. På denne baggrund er harmoniseringen af tekniske produktstandarder et vigtigt anliggende for EU-lovgiver. Med henblik herpå har man siden midten af 1980’erne fulgt en ny metode ( new approach ) inden for den tekniske harmonisering og standardisering. Denne metode går ud på, at EU-lovgiver i såkaldte new-approach-direktiver fastlægger de grundlæggende krav, som de produkter, der er omfattet af direktiverne, skal overholde. Konkretiseringen af disse generelle krav foretages af private standardiseringsorganer, som af Kommissionen får mandat til at udarbejde tekniske specifikationer, der efterfølgende kan offentliggøres af Kommissionen i Den Europæiske Unions Tidende som harmoniserede standarder. Producenterne beslutter frivilligt, om de vil overholde og anvende sådanne harmoniserede standarder. Der opstilles dog en afkræftelig formodning om, at produkter, der er i overensstemmelse med de harmoniserede standarder, også opfylder de væsentlige krav i det pågældende direktiv (3) .

19. Wprowadzenie obowiązujących w obrębie Unii technicznych norm produktów, konsekwentna kontrola ich przestrzegania oraz certyfikacja produktów odpowiadających tym normom technicznym w istotny sposób przyczyniają się do osiągnięcia wysokiego stopnia bezpieczeństwa produktów w Unii Europejskiej. Zastąpienie różniących się krajowych przepisów technicznych normami produktów mającymi zastosowanie w obrębie Unii wspiera jednocześnie swobodny przepływ towarów w Unii Europejskiej. W tym kontekście ujednolicenie technicznych norm produktów stanowi ważny interes prawodawcy unijnego. W tym celu, począwszy od połowy lat osiemdziesiątych, realizuje się „nowe podejście” (new approach) w dziedzinie harmonizacji i normalizacji technicznej. Przy tym prawodawc a unijny w tak zwanych „dyrektywach nowego podejścia” określa zasadnicze wymogi, jakie muszą spełniać produkty objęte zakresem tych dyrektyw. Konkretyzacji tych ogólnych wymogów dokonują organizacje prywatne posiadające kompetencje ustanawiania norm i opracowujące na zlecenie Komisji specyfikacje techniczne, które następnie mogą zostać opublikowane przez Komisję w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej jako normy zharmonizowane. Przestrzeganie i stosowanie takich norm zharmonizowanych przez producentów jest dobrowolne. Jednakże domniemywa się w sposób wzruszalny, że produkty, które odpowiadają normom zharmonizowanym, spełniają także wymagania zasadnicze odpowiednich dyrektyw(3) .

20. På byggevar eområdet sker den indbyrdes tilnærmelse af tekniske forskrifter og standarder på grundlag af Rådets direktiv 89/106/EØF af 21. december 1988 om indbyrdes tilnærmelse af medlemsstaternes love og administrative bestemmelser om byggevarer (4) . Dette direktiv afviger fra denne »nye metode«, for så vidt som det ikke indeholder nogen direkte krav til byggevarer, men opstiller de væsentlige krav til bygværker i bilag I (5) . Disse væsentlige krav påvirker byggevarerne på den måde, at byggevarerne skal gøre det muligt, at de bygværker, som de indbygges i, opfylder de væsentlige krav, som er nævnt i bilag I til direktiv 89/106.

20. W drodze dyrektywy Rady 89/106/EWG z dnia 21 grudnia 1988 r. w sprawie zbliżenia przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich odnoszących się do wyrobów budowlanych(4) ujednolicono przepisy i normy techniczne w sektorze wyrobów budowlanych. Dyrektywa ta odbiega od „nowego podejścia” w tym zakresie, że nie zawiera ona żadnych bezpośrednich wymagań dotyczących wyrobów budowlanych, lecz w załączniku I określa zasadnicze wymagania, które mają zastosowanie do obiektów budowlanych(5) . Te zasadnicze wymagania wywierają taki skutek na wyroby budowlane, że wyroby te muszą umożliwiać, aby obiekty budowlane, w których zostały użyte, spełniały zasadnicze wymagania zawarte w załączniku I do dyrektywy 89/106.

21. De direkte krav til byggevarer fremgår af de tekniske specifikationer, der er defineret i artikel 4, stk. 1, i direktiv 89/106 – og således hovedsagelig af de harmoniserede europæiske standarder (6) . Dette betyder igen, at bestemmelserne i direktiv 89/106, hvis anvendelse er betinget af, at der foreligger tekniske specifikationer, for så vidt angår enkelte byggevarer kun kan finde anvendelse, såfremt og i det omfang der findes en harmoniseret europæisk standard for disse byggevarer (7) . Dette gælder bl.a. for modsættelsesforbuddet i henhold til artikel 6, stk. 1, i direktiv 89/106 (8) .

21. Powyższe zasadnicze wymagania dotyczące wyrobów budowlanych wynikają ze specyfikacji technicznych zdefiniowanych w art. 4 ust. 1 dyrektywy 89/106 – zatem głównie z europejskich norm zharmonizowanych(6) . Oznacza to z kolei, że przepisy dyrektywy 89/106, której stosowanie zakłada spełnienie specyfikacji technicznych, w odniesieniu do poszczególnych produktów budowlanych z reguły mogą znaleźć zastosowanie jedynie wówczas, gdy i o ile dane produkty budowlane objęte są europejską normą zharmonizowaną(7) . Ma to zastosowanie m.in. do określonego w art. 6 ust. 1 dyrektywy 89/106 zakazu utrudniania(8) .

22. Den omstændighed, at der for enkelte byggevarer ikke foreligger tekniske specifikationer, der er harmoniserede eller anerkendt på EU-plan, giver imidlertid ikke medlemsstaterne en uindskrænket skønsbeføjelse med hensyn til indførelse af nationale tekniske standarder i forbindelse med markedsføring af sådanne produkter. Tværtimod kan en medlemsstat kun underlægge markedsføring på dens område af en byggevare, der ikke er omfattet af tekniske specifikationer, der er harmoniserede eller anerkendt på EU-plan, nationale bestemmelser, der er i overensstemmelse med de forpligtelser, der følger af traktaten, navnlig princippet om frie varebevægelser, der er fastsat i artikel 34 TEUF og 36 TEUF (9) .

22. Niemniej jednak brak zharmonizowanych lub uznanych na szczeblu Unii specyfikacji technicznych dotyczących poszczególnych wyrobów budowlanych nie przyznaje państwom członkowskim nieograniczonych uprawnień dyskrecjonalnych w zakresie przyjmowania krajowych norm technicznych odnoszących się do wprowadzania do obrotu takich wyrobów. Państwo członkowskie może raczej objąć na swoim terytorium wprowadzanie do obrotu wyrobu budowlanego nieobjętego zharmonizowanymi lub uznanymi na szczeblu Unii specyfikacjami technicznymi tylko takimi przepisami krajowymi, które są zgodne z zobowiązaniami ciążącymi na nim na mocy traktatu, a w szczególności z zasadą swobodnego przepływu towarów ustanowioną w art. 34 TFUE i 36 TFUE(9) .

b) De i hovedsagen omhandlede harmoniserede og nationale tekniske standarder for byggevarer

b) Normy zharmonizowane oraz krajowe techniczne normy wyrobów budowlanych będące przedmiotem postępowania przed sądem krajowym

23. I hovedsagen har sagsøgeren i hovedsagen gjort gældende, at den fitting, som sagsøgeren fremstiller, er omfattet af den harmoniserede europæiske standard EN 681-1 vedrørende elastomer-tætninger, der omhandler de grundlæggende krav i direktiv 89/106. Den forelæggende ret har imidlertid på grundlag af sine konstateringer vedrørende de faktiske omstændigheder konkluderet, at de omhandlede fittings ikke er omfattet af nogen europæisk harmoniseret standard.

23. W trakcie postępowania przed sądem krajowym skarżąca w postępowaniu krajowym podniosła, że produkowane przez nią złącza objęte są w zakresie uszczelnień z elastomeru zharmonizowaną normą europejską EN 681‑1, która dotyczy zasadniczych wymagań wynikających z dyrektywy 89/106. Jednakże na podstawie dokonanych ustaleń faktycznych sąd krajowy doszedł do wniosku, że omawiane złącza nie są objęte żadną zharmonizowaną normą europejską.

24. Det er uomtvistet i hovedsagen, at anvendelsen af de omhandlede fittings inden for drikkevandsforsyningen på nationalt plan er omfattet af en teknisk standard udarbejdet af DVGW, nærmere bestemt det såkaldte DVGW-arbejdsblad W534.

24. W postępowaniu przed sądem krajowym bezsporne jest, że stosowanie spornych złączy w sektorze zaopatrzenia w wodę pitną objęte jest na szczeblu krajowym normą techniczną określoną przez DVGW, a konkretnie tak zwanym arkuszem roboczym W534.

25. For så vidt angår deres retlige karakter er DVGW-arbejdsbladenes struktur sammensat. På den ene side er disse DVGW-standarder udtryk for tekniske regler, der er udarbejdet af en privatretlig sammenslutning. Set ud fra dette synspunkt fremstår disse DVGW-arbejdsblade som en udformning af den ekspertise inden for gas- og vandfaget, der er samlet i DVGW. På den anden side har DVGW-standarderne inden for drikkevandsforsyningen en ikke ubetydelig retsvirkning. I henhold til AVBWasserV’s § 12, stk. 4, lægges det for så vidt angår produkter til etablering, udvidelse, ændring og vedligehold af kundeanlæg, der tilsluttes den offentlige vandforsyning, nemlig til grund, at de er i overensstemmelse med god teknisk praksis, såfremt de er blevet certificeret med et DVGW-mærke. Derudover er den part, der indgår aftale om tilslutningen, i henhold til AVBWasserV’s § 12, stk. 4, – indirekte (10) – over for vandforsyningsselskabet forpligtet til kun at anvende produkter og udstyr, hvis beskaffenhed er i overensstemmelse med god teknisk praksis, til sit anlæg bag den individuelle tilslutning. Set i lyset heraf indebærer ordningen i AVBWasserV’s § 12, stk. 4, ifølge den forelæggende rets fremstilling, at en markedsføring af rør og tilbehør til brug i drikkevandsforsyningen i Tyskland næppe er mulig uden en sådan DVGW-certificering.

25. Co się tyczy charakteru prawnego tej normy, wydane przez DVGW arkusze robocze wykazują dwojaki charakter. Z jednej strony normy te określają zasady techniczne wypracowane przez stowarzyszenie prawa prywatnego. Z tej perspektywy arkusze robocze DVGW wydają się stanowić wyraz zebranej przez DVGW wiedzy fachowej z dziedziny przemysłu gazowego i wodnego. Z drugiej strony ustanowione przez DVGW normy dotyczące zaopatrzenia w wodę pitną wywołują istotne skutki prawne. Zgodnie bowiem z § 12 ust. 4 AVBWasserV w odniesieniu do produktów przeznaczonych do instalacji, rozbudowy, przebudowy i konserwacji urządzeń należących do klienta, które podłącza się do publicznej sieci zaopatrzenia w wodę, przyjmuje się, że odpowiadają one ogólnie uznanym regułom technicznym, jeżeli opatrzone są znakiem homologacji przyznanym przez DVGW. Ponadto § 12 ust. 4 AVBWasserV określa – pośrednio(10) – zobowiązanie odbiorcy wobec przedsiębiorstwa zaopatrzenia w wodę do używania za przyłączem domowym tylko materiałów i urządzeń, które wyprodukowane są zgodnie z powszechnie uznanymi regułami technicznymi. W tych okolicznościach, jak wskazuje sąd krajowy, przepis § 12 ust. 4 AVBWasserV prowadzi do tego, że sprzedaż rur i elementów pomocniczych do zaopatrzenia w wodę pitną w Niemczech jest niemalże niemożliwa bez certyfikacji przez DVGW.

26. DVGW foretager certificeringen af produkterne på grundlag af de af DVGW udarbejdede tekniske standarder, idet foreningen selv foretog denne certificering indtil midten af 2007, hvorefter denne opgave overgik til et datterselskab, der er 100% ejet af DVGW. Certifikaterne har en gyldighedsperiode på flere år og kan inddrages, før de udløber, hvis den gældende standard ikke længere overholdes. I gyldighedsperioden kan der også iværksættes en verifikationsprocedure, som kan munde ud i en inddragelse af certifikatet. Efter DVGW’s regler kan nødvendige undersøgelser kun foretages på prøvningslaboratorier, som DVGW har autoriseret.

26. DVGW przeprowadza certyfikację wyrobów w oparciu o ustalone przez nie normy techniczne, przy czym certyfikacja ta prowadzona była przez nie same do połowy 2007 r., obecnie zaś jest prowadzona przez posiadaną przez nie w całości spółkę zależną. Certyfikaty są wydawane na kilka lat i mogą zostać cofnięte przed upływem tego terminu, jeśli wymagany standard nie jest spełniony. Podczas tego okresu może zostać wszczęta procedura kontrolna, która może prowadzić do cofnięcia certyfikatu. Zgodnie z zasadami określonymi przez DVGW niezbędne badania mogą być prowadzone wyłącznie w dopuszczonych przez nie laboratoriach.

2. Retspraksis vedrørende de grundlæggende frihedsrettigheders horisontale virkning over for tredjemand

2. Orzecznictwo w przedmiocie horyzontalnego skutku swobód podstawowych wobec osób trzecich

27. På baggrund af den ovenfor nævnte sammensatte retlige karakter af DVGW-arbejdsblad W534 ønsker den forelæggende ret med det første spørgsmål oplyst, om DVGW på trods af sin retlige status som privatretlig sammenslutning i forbindelse med udarbejdelsen af DVGW-arbejdsblad W534 og certificeringen af produkter til brug for drikkevandsforsyningen på grundlag af denne standard er forpligtet til at overholde de primærretlige bestemmelser vedrørende de frie varebevægelser. Dermed spørger den forelæggende ret, om princippet om frie varebevægelser har horisontal virkning over for tredjemand i en situation som den i hovedsagen omhandlede.

27. Mając na uwadze wyżej wymieniony dwojaki charakter prawny arkusza roboczego W534, sąd krajowy w ramach swojego pierwszego pytania podnosi kwestię, czy DVGW, mimo swojej formy prawnej jako stowarzyszenie prawa prywatnego, w odniesieniu do wydania arkusza roboczego W534 oraz w odniesieniu do certyfikacji produktów stosowanych w sektorze zaopatrzenia w wodę pitną zgodnie z tym arkuszem zobowiązane jest do przestrzegania wynikających z prawa pierwotnego wymogów dotyczących swobodnego przepływu towarów. W ten sposób sąd krajowy stawia pytanie dotyczące horyzontalnego skutku swobodnego przepływu towarów wobec osób trzecich w przypadku takim jak w postępowaniu przed sądem krajowym.

28. Med henblik på besvarelsen af dette spørgsmål finder jeg det hensigtsmæssigt indledningsvis at se på Domstolens praksis vedrørende de grundlæggende frihedsrettigheders horisontale virkning over for tredjemand og anvendelsen af disse.

28. W celu udzielenia odpowiedzi na to pytanie wydaje mi się, że konieczne jest w pierwszej kolejności przypomnienie orzecznictwa Trybunału w przedmiocie horyzontalnego skutku swobód podstawowych wobec osób trzecich oraz jego stosowania.

a) De grundlæggende frihedsrettigheders horisontale virkning over for tredjemand

a) W przedmiocie horyzontalnego skutku swobód podstawowych wobec osób trzecich

29. For så vidt angår de grundlæggende frihedsrettigheder er hovedmålgruppen medlemsstaterne, hvorfor det i princippet kun er medlemsstaternes foranstaltninger der direkte kan bedømmes på grundlag af disse rettigheder (11) . Domstolen hælder dog i sin faste praksis til en videre forståelse af medlemsstaternes foranstaltninger som begreb, idet en kategorisering af en persons eller et organs handlinger som værende en medlemsstats foranstaltning, der er omfattet af de grundlæggende frihedsrettigheder, hverken ubetinget kræver, at denne person eller dette organ kan henregnes til de offentlige myndigheder, eller at retsformen er offentligretlig. Eksempelvis undersøger Domstolen også foranstaltninger iværksat af brancheorganisationer med henblik på, om de er forenelige med de grundlæggende frihedsrettigheder, såfremt disse organisationer efter national ret er indrømmet myndighedslignende beføjelser (12) . Foranstaltninger truffet af privatretligt organiserede juridiske personer, der indirekte eller direkte kontrolleres af en medlemsstat (13), kan desuden også anses for offentlige foranstaltninger, der kan tilregnes den pågældende medlemsstat.

29. Głównymi adresatami swobód podstawowych są państwa członkowskie, zatem zasadniczo jedynie działania państw członkowskich mogą być oceniane bezpośrednio w oparciu o swobody podstawowe(11) . Jednakże w swoim utrwalonym orzecznictwie Trybunał skłania się ku szerokiej wykładni działań państw członkowskich, przy czym stwierdzenie, że działanie danej osoby lub instytucji stanowi działanie państwa członkowskiego objęte zakresem jednej ze swobód podstawowych, nie wymaga formalnego zakwalifikowania tej osoby lub instytucji jako władzy publicznej ani nie jest bezwzględnie konieczne, aby posiadała ona formę publicznoprawną. Również działania organizacji zawodowych podlegają ocenie Trybunału pod kątem ich zgodności ze swobodami podstawowymi, jeżeli organizacjom tym na mocy prawa krajowego przysługują uprawnienia władzy publicznej(12) . Ponadto jako działania publiczne przypisywane państwom członkowskim wchodzą w rachubę również działania osób prawnych zorganizowanych na podstawie prawa prywatnego, które pośrednio lub bezpośrednio kontrolowane są przez państwa członkowskie(13) .

30. I Domstolens praksis ses endvidere en tendens til, i forlængelse af denne vide forståelse af begrebet medlemsstaternes foranstaltninger og den dermed forbundne indholdsmæssige udvidelse af definitionen af indgreb i de grundlæggende frihedsrettigheder, under særlige omstændigheder at udvide anvendelsesområdet for de grundlæggende frihedsrettigheder, således at det indirekte også omfatter privates handlinger, selv om disse ikke udøver myndighedslignende beføjelser.

30. Ponadto w orzecznictwie Trybunału wyraźna jest tendencja, aby w następstwie takiej szerokiej interpretacji środków przyjmowanych przez państwa członkowskie i wynikającego z niej merytorycznego rozszerzenia definicji naruszenia swobód podstawowych w szczególnych okolicznościach rozszerzyć zakres stosowania swobód podstawowych pośrednio na działania osób prywatnych, nawet jeśli nie wykonują one uprawnień pokrewnych uprawnieniom władzy publicznej.

31. Dette kommer bl.a. til udtryk i Domstolens retspraksis, hvorefter medlemsstaterne under visse betingelser i henhold til EU-retten er forpligtet til at beskytte udøvelsen af de grundlæggende friheder mod privatpersoners ulovlige hindring heraf. Nogle af de kendteste domme inden for denne retning i domspraksis er nok dommen af 9. december 1997 i sagen Kommissionen mod Frankrig (14) og dommen af 12. juni 2003 i Schmidberger-sagen (15) . Disse domme indebærer i sidste ende, at privatpersoners handlinger under visse betingelser i medfør af den pligt til at beskytte de garanterede grundlæggende frihedsrettigheder, der påhviler medlemsstaterne, og dermed indirekte, kan bedømmes på grundlag af de grundlæggende frihedsrettigheder (16) .

31. Jest to widoczne m.in. w orzecznictwie Trybunału, zgodnie z którym przy spełnieniu określonych przesłanek prawo Unii nakłada na państwa członkowskie obowiązek ochrony wykonywania swobód podstawowych przed niedozwolonymi naruszeniami, których dopuściły się osoby prywatne. Do najbardziej znanych wyroków reprezentujących tę linię orzecznictwa zaliczają się wyroki z dnia 9 grudnia 1997 r. w sprawie Komisja przeciwko Francji(14) oraz z dnia 12 czerwca 2003 r. w sprawie Schmidberger(15) . Z wyroków tych wynika ostatecznie, że w pewnych okolicznościach działanie osób prywatnych może za pośrednictwem spoczywającego na państwach członkowskich obowiązku ochrony gwarancji swobód podstawowych, a tym samym pośrednio, podlegać ocenie pod kątem ich zgodności ze swobodami podstawowymi(16) .

32. Foruden denne indirekte udvidelse af anvendelsesområdet for de grundlæggende frihedsrettigheder til at omfatte privatpersoners handlinger har Domstolen desuden lagt til grund, at de grundlæggende frihedsrettigheder finder direkte anvendelse på visse former for kollektive bestemmelser, der er vedtaget af private. Det følger eksempelvis af Domstolens nu faste retspraksis, at artikel 45 TEUF, 49 TEUF og 56 TEUF ikke alene gælder for offentlige myndigheders retsakter, men tillige for andre former for regler, hvis formål er at give kollektive bestemmelser for lønarbejde og tjenesteydelser (17) .

32. Ponadto oprócz tego pośredniego rozszerzenia zakresu stosowania swobód podstawowych na działania osób prywatnych Trybunał przyjął bezpośrednie stosowanie swobód podstawowych w odniesieniu do określonych rodzajów uregulowań zbiorowych przyjętych przez osoby prywatne. W obecnie już utrwalonym orzecznictwie Trybunał stwierdza, że art. 45 TFUE, 49 TFUE i 56 TFUE nie obowiązują tylko w stosunku do działań władz publicznych, lecz obejmują swym zakresem również przepisy innego rodzaju, które służą zbiorowemu uregulowaniu pracy najemnej, działalności wykonywanej na własny rachunek i świadczenia usług(17) .

33. Denne retspraksis indebærer bl.a., at de regler, som overenskomstparter aftaler og fastsætter i en kollektiv overenskomst, kan undersøges med henblik på, om de er forenelige med de nævnte grundlæggende frihedsrettigheder (18) . I den principielle »Viking Line«-dom har Domstolen i øvrigt fastslået, at også enkelte kollektive kampskridt, som en fagforening eller et fagforbund, der ikke er en offentligretlig enhed, indleder mod en privat virksomhed for at tvinge denne til at tilslutte sig en kollektiv overenskomst, hvis indhold bevirker, at virksomheden afskrækkes fra at gøre brug af etableringsfriheden, er omfattet af de primærretlige bestemmelser om etableringsfriheden (19) .

33. Ze wskazanego orzecznictwa wynika m.in. to, że zasady ustalone przez strony w układzie zbiorowym pracy mogą podlegać ocenie pod kątem ich zgodności z wyżej wymienionymi swobodami podstawowymi(18) . Ponadto w fundamentalnym wyroku w sprawie Viking Line Trybunał stwierdził, że również poszczególne działania zbiorowe prowadzone przez niebędące podmiotem prawa publicznego związki zawodowe lub niebędące podmiotem prawa publicznego zrzeszenie związków zawodowych, a których celem jest skłonienie przedsiębiorcy do zawarcia układu zbiorowego, którego treść może odwieść tego przedsiębiorcę od skorzystania ze swobody prowadzenia działalności gospodarczej, są objęte zakresem stosowania postanowień prawa pierwotnego dotyczących swobody przedsiębiorczości(19) .

34. En sådan direkte anvendelse af de grundlæggende frihedsrettigheder på visse former for kollektive bestemmelser, der ikke er af offentligretlig karakter, indebærer reelt, at de organisationer, der udarbejder sådanne bestemmelser, på trods af, at disse ikke er af offentligretlig karakter, i forbindelse med deres regulerende virksomhed skal respektere de grundlæggende frihedsrettigheder, såfremt denne virksomhed berører udøvelsen af de grundlæggende frihedsrettigheder. Dette forhold betegnes i almindelighed som »de grundlæggende frihedsrettigheders horisontale virkning over for tredjemand«. Da den horisontale virkning over for tredjemand ifølge denne retspraksis dog kun omfatter private i forbindelse med en veldefineret regulerende virksomhed, er der tale om en begrænset horisontal virkning over for tredjemand.

34. Takie bezpośrednie stosowanie swobód podstawowych w odniesieniu do określonych rodzajów regulacji zbiorowych niemających charakteru publicznoprawnego prowadzi w rezultacie do tego, że organizacje, które takie regulacje wydają, w ramach ich działalności regulacyjnej zobowiązane są do przestrzegania swobód podstawowych, jeśli ich działalność dotyczy tych swobód, mimo że organizacje te nie są podmiotami prawa publicznego. Określa się to ogólnie mianem horyzontalnego skutku swobód podstawowych wobec osób trzecich. Jednakże z uwagi na to, że zgodnie z tym orzecznictwem horyzontalny skutek wobec osób trzecich dotyczy osób prywatnych tylko w kontekście ich poprawnie zdefiniowanej działalności regulacyjnej, należy tu mówić o ograniczonym skutku horyzontalnym wobec osób trzecich.

35. Med hensyn til arbejdskraftens frie bevægelighed tog Domstolen imidlertid med den meget omtalte Angonese-dom et vigtigt skridt i retning af, at private også er bundet af de grundlæggende frihedsrettigheder i andre tilfælde end dem, der vedrører udarbejdelsen af visse former for kollektive bestemmelser. I denne dom konkluderede Domstolen nemlig helt generelt, at forbuddet mod forskelsbehandling på grundlag af nationalitet i artikel 45 TEUF også gælder for private (20) . Til dato er denne dom dog kun blevet udtrykkeligt bekræftet i Raccanelli-dommen (21) .

35. Niemniej jednak w uwzględnianym często wyroku w sprawie Angonese dotyczącym swobody przepływu pracowników Trybunał dokonał istotnych stwierdzeń zmierzających do związania osób prywatnych swobodami podstawowymi, niezależnie od przypadków wydania określonych rodzajów regulacji zbiorowych. W wyroku tym Trybunał doszedł mianowicie do ogólnego wniosku, że zakaz dyskryminacji ze względu na przynależność państwową, o którym mowa w art. 45 TFUE, obejmuje także osoby prywatne(20) . Jednak dotychczas wyrok ten został potwierdzony expressis verbis jedynie w wyroku w sprawie Raccanelli(21) .

b) Privates indgreb i grundlæggende frihedsrettigheder og begrundelse herfor

b) Naruszenia swobód podstawowych przez osoby prywatne i ich uzasadnienie

36. For så vidt som visse former for kollektive bestemmelser, der ikke er af offentligretlig karakter, falder ind under anvendelsesområdet for de grundlæggende frihedsrettigheder, skal enhver foranstaltning eller regel heri, som ganske vist finder anvendelse uden forskelsbehandling, men som kan gøre det vanskeligere eller mindre attraktivt for unionsborgerne at udøve de i traktaten sikrede grundlæggende friheder, anses for et indgreb i den pågældende grundlæggende frihed, der i princippet er forbudt (22) .

36. Jeśli określone rodzaje regulacji zbiorowych niemające charakteru publicznoprawnego objęte są zakresem stosowania swobód podstawowych, to każdy określony w nich środek lub każdą zasadę, które – nawet jeżeli są stosowane bez dyskryminacji ze względu na przynależność państwową – mogą zakłócać lub czynić mniej atrakcyjnym korzystanie przez obywateli Unii z podstawowych swobód zagwarantowanych traktatem, należy traktować jako co do zasady zakazane ograniczenie danej swobody podstawowej(22) .

37. Som begrundelse for sådanne i princippet forbudte indgreb i de grundlæggende frihedsrettigheder gennem kollektive regler, der er udarbejdet af private, kan dels henvises til de i TEUF udtrykkeligt fastsatte, »skrevne« begrundelser, dels til de »uskrevne« tvingende almene hensyn som omhandlet i Cassis de Dijon-dommen. De skrevne begrundelser og det generelle begreb »tvingende almene hensyn« har det til fælles, at de kun kan gøres gældende, såfremt de indgreb, der søges begrundet, overholder proportionalitetsprincippet (23) og således må anses for egnede, nødvendige og rimelige med henblik på at opnå de formål, der anerkendes som begrundelser i traktaterne eller i Domstolens retspraksis (24) .

37. W celu uzasadnienia takich co do zasady zakazanych ograniczeń swobód podstawowych w postaci regulacji zbiorowych wydanych przez osoby prywatne można z jednej strony powoływać się na wyraźnie określone w TFUE „pisane” względy uzasadniające, a z drugiej strony na „niepisane” nadrzędne względy interesu ogólnego w rozumieniu orzecznictwa ukształtowanego wyrokiem w sprawie Cassis de Dijon. Zarówno dla „pisanych” względów uzasadniających, jak i dla ogólnej instytucji nadrzędnych względów interesu ogólnego wspólne jest to, że znajdują one zastosowanie jedynie w przypadku, gdy wymagające uzasadnienia ograniczenia są zgodne z zasadą proporcjonalności(23), a tym samym są odpowiednie, niezbędne i proporcjonalne sensu stricte dla zapewnienia realizacji uznanych w traktatach lub w orzecznictwie Trybunału celów stanowiących uzasadnienie(24) .

38. Det er i vidt omfang uafklaret, hvorvidt der som begrundelse for restriktioner for de grundlæggende frihedsrettigheder gennem kollektive bestemmelser foruden de skrevne begrundelser og de tvingende almene hensyn kan gøres andre begrundelser gældende. I så henseende ses der to tendenser inden for Domstolens retspraksis. Mens Domstolen i de fleste domme som begrundelse for indgreb i de grundlæggende frihedsrettigheder gennem visse former for bestemmelser, der ikke er af offentligretlig karakter, også kræver, at det godtgøres, at der foreligger en skreven begrundelse eller et anerkendt tvingende alment hensyn (25), har den i andre domme ikke udelukket, at sådanne restriktioner kan begrundes med særlige hensyn til private interesser (26) .

38. W dużej mierze niejasna jest kwestia, czy w celu uzasadnienia ograniczeń swobód podstawowych w postaci regulacji zbiorowych można obok „pisanych” względów uzasadniających oraz nadrzędnych względów interesu ogólnego powoływać dodatkowo kolejne zasady. W tym kontekście w orzecznictwie Trybunału można dostrzec dwie tendencje. Podczas gdy w większości wyroków również w odniesieniu do uzasadnienia ograniczeń swobód podstawowych mających postać określonych rodzajów regulacji zbiorowych, które nie mają charakteru publicznoprawnego, Trybunał określa wymóg istnienia pisanego względu uzasadniającego lub uznanego nadrzędnego względu interesu ogólnego(25), w innych wyrokach nie wykluczył uzasadnienia takich ograniczeń szczególnymi względami interesu prywatnego(26) .

39. Domstolen gik et skridt videre i Angonese-dommen, hvori anvendelsesområdet for arbejdskraftens frie bevægelighed blev udvidet til at omfatte private, hvilket til dels blev opvejet af en udvidelse af begrundelserne. Ifølge denne dom kan en restriktion for arbejdskraftens frie bevægelighed fastsat af private nemlig være begrundet, såfremt den bygger på objektive hensyn , der er uafhængige af de berørte personers nationalitet og står i et passende forhold til det mål, der lovligt forfølges (27) . Det er dog stadig uafklaret, hvorvidt »objektive hensyn« også kan påberåbes som begrundelse for indgreb i de grundlæggende frihedsrettigheder gennem visse former for kollektive bestemmelser, der ikke er af offentligretlig karakter.

39. Trybunał poszedł jeszcze o krok dalej w wyroku w sprawie Angonese, w którym przyjęte rozszerzenie zakresu stosowania swobodnego przepływu pracowników na osoby prywatne zostało częściowo skompensowane rozszerzeniem zakresu stosowania względów uzasadniających. Zgodnie z tym wyrokiem ograniczenie swobodnego przepływu pracowników przez osoby prywatne może być uzasadnione w przypadku, gdy ograniczenie to opiera się na obiektywnych względach , które niezależnie od obywatelstwa danych osób pozostają w proporcji do słusznego celu(27) . Jednak do tej pory nie zostało wyjaśnione, w jakim zakresie dla uzasadnienia ograniczeń swobód podstawowych w postaci określonych rodzajów regulacji zbiorowych niemających charakteru publicznoprawnego można powoływać się na „względy obiektywne”.

3. DVGW’s pligt til at overholde princippet om frie varebevægelser i en situation som den i hovedsagen omhandlede

3. W przedmiocie spoczywającego na DVGW obowiązku przestrzegania swobodnego przepływu towarów w przypadku takim jak w postępowaniu przed sądem krajowym

40. På baggrund af denne analyse af retspraksis vedrørende de grundlæggende frihedsrettigheders horisontale virkning over for tredjemand bør den forelæggende rets første præjudicielle spørgsmål om, hvorvidt DVGW i en situation som den i hovedsagen omhandlede i forbindelse med udarbejdelsen af sine tekniske standarder og certificeringen af produkter på grundlag af disse standarder er forpligtet til at overholde princippet om frie varebevægelser, herefter besvares bekræftende.

40. W kontekście powyższej analizy orzecznictwa dotyczącego horyzontalnego skutku swobód podstawowych wobec osób trzecich na pierwsze pytanie prejudycjalne postawione przez sąd krajowy, czy w przypadku takim jak w postępowaniu przed sądem krajowym DVGW w ramach stanowienia norm technicznych i certyfikacji produktów na podstawie tych norm zobowiązane jest do przestrzegania swobodnego przepływu towarów, należy ostatecznie udzielić odpowiedzi twierdzącej.

41. For så vidt angår besvarelsen af det første præjudicielle spørgsmål bemærkes det indledningsvis, at den nationale lovgiver med ordningen i AVBWasserV’s § 12, stk. 4, har givet DVGW mulighed for at udarbejde tekniske regler, der fremkalder en retlig formodning for, at produkterne er egnede til etablering, udvidelse, ændring og vedligehold af drikkevandsanlæg bag den individuelle tilslutning. For så vidt angår de i hovedsagen omhandlede fittings har DVGW gjort brug af denne mulighed med DVGW-arbejdsblad W534 og derved opnået en de facto- kompetence til at bestemme, hvilke fittings der kan udbydes på markedet for rør og tilbehør til drikkevandsforsyningen i Tyskland. Ifølge den forelæggende rets fremstilling indebærer formodningsreglen i AVBWasserV’s § 12, stk. 4, sammenholdt med den certificeringsvirksomhed, der udøves af DVGW respektive af et datterselskab, der er 100% ejet af DVGW, på grundlag af DVGW-arbejdsblad W534, at en markedsføring af rør og tilbehør til drikkevandsforsyningen i Tyskland næppe er mulig uden en DVGW-certificering (28) .

41. W celu udzielenia odpowiedzi na pierwsze pytanie prejudycjalne należy w pierwszej kolejności podkreślić, iż poprzez § 12 ust. 4 AVBWasserV prawodawca krajowy stworzył DVGW możliwość stanowienia nom technicznych prowadzących do domniemania ustawowego, że produkty przeznaczone do instalacji, rozbudowy, przebudowy i konserwacji urządzeń znajdujących się za domowym przyłączem wody pitnej odpowiadają normom. Wydając arkusz roboczy W534, DVGW skorzystało z tej możliwości w odniesieniu do złączy będących przedmiotem sporu przed sądem krajowym i w ten sposób uzyskało faktyczną kompetencję do określania, które złącza mogą być oferowane na rynku rur i elementów pomocniczych do zaopatrzenia w wodę pitną w Niemczech. Zgodnie bowiem z informacjami przekazanymi przez sąd krajowy domniemanie zawarte w § 12 ust. 4 AVBWasserV w związku z działalnością certyfikacyjną DVGW bądź posiadanej przez nie w całości spółki zależnej na podstawie arkusza roboczego W534 prowadzi do tego, że sprzedaż rur i elementów pomocniczych do zaopatrzenia w wodę pitną w Niemczech jest niemalże niemożliwa bez certyfikacji przez DVGW(28) .

42. Henset til DVGW’s og DVGW’s helejede datterselskabs de facto- kompetence til i forbindelse med en standardiserings- og certificeringsvirksomhed at bestemme, hvilke produkter til etablering, udvidelse, ændring og vedligehold af drikkevandsanlæg bag den individuelle tilslutning der med succes kan udbydes på det tyske marked og dermed kan afsættes, kan denne standardiserings- og certificeringsvirksomhed, der udøves af DVGW respektive af DVGW’s helejede datterselskab, ikke udelukkes fra anvendelsesområdet for de frie varebevægelser.

42. Mając na uwadze tę należącą do DVGW i do posiadanej przez nie w całości spółki zależnej faktyczną kompetencję do określania, poprzez stanowienie norm i certyfikację, które produkty przeznaczone do instalacji, rozbudowy, przebudowy i konserwacji urządzeń znajdujących się za domowym przyłączem wody pitnej mogą być z sukcesem oferowane na rynku niemieckim, a tym samym są rentowne, działalności DVGW i posiadanej przez nie w całości spółki zależnej w dziedzinie stanowienia norm i certyfikacji nie można wyłączyć z zakresu stosowania swobodnego przepływu towarów.

43. Som begrundelse for denne horisontale virkning af princippet om frie varebevægelser over for tredjemand kan den af Domstolen udviklede argumentation vedrørende anvendelsen af artikel 45 TEUF, 49 TEUF og 56 TEUF på andre former for regler, hvis formål er at give kollektive bestemmelser for lønarbejde og tjenesteydelser, anvendes analogt.

43. Dla uzasadnienia tego horyzontalnego skutku swobodnego przepływu towarów wobec osób trzecich można zastosować per analogiam rozwiniętą przez Trybunał argumentację dotyczącą możliwości stosowania art. 45 TFUE, 49 TFUE i 56 TFUE w odniesieniu do regulacji innego rodzaju, które mają na celu uregulowanie w sposób zbiorowy pracy najemnej, pracy wykonywanej na własny rachunek oraz świadczenia usług.

44. Det bemærkes indledningsvis, at Domstolen i forbindelse med sin retspraksis vedrørende den begrænsede horisontale virkning over for tredjemand af principperne om arbejdskraftens frie bevægelighed, etableringsfriheden og den frie udveksling af tjenesteydelser endnu ikke udtrykkeligt har taget stilling til spørgsmålet om, hvorvidt de frie vare- og kapitalbevægelser også kan finde anvendelse på kollektive bestemmelser, der ikke er af offentligretlig karakter. Jeg mener dog, at dette spørgsmål bør besvares bekræftende. Domstolen begrunder nemlig i det væsentlige anvendelsen af principperne om arbejdskraftens frie bevægelighed, etableringsfriheden og den frie udveksling af tjenesteydelser på kollektive bestemmelser, der ikke er af offentligretlig karakter, og som omhandler lønarbejde og tjenesteydelser, med henvisning til disse kollektive bestemmelsers virkninger. Betragtet ud fra denne synsvinkel ville det næppe være logisk, hvis det bekræftes, at arbejdskraftens frie bevægelighed, etableringsfriheden og den frie udveksling af tjenesteydelser under visse betingelser kan have direkte virkning for så vidt angår kollektive bestemmelser, der ikke er af offentligretlig karakter, mens en sådan direkte virkning på området for de frie vare- og kapitalbevægelser kategorisk afvises (29) .

44. Na wstępie należy jednak przypomnieć, że w kontekście swojej linii orzeczniczej dotyczącej ograniczonego horyzontalnego skutku swobodnego przepływu pracowników, swobody przedsiębiorczości i swobody świadczenia usług wobec osób trzecich Trybunał jeszcze nie zajął wyraźnie stanowiska w kwestii, czy również swobodny przepływ towarów i swobodny przepływ kapitału mogą znaleźć zastosowanie do regulacji zbiorowych niemających charakteru publicznoprawnego. Moim zdaniem należy na to pytanie udzielić odpowiedzi twierdzącej. Trybunał wywodzi bowiem możliwość stosowania swobodnego przepływu pracowników, swobody przedsiębiorczości oraz swobody świadczenia usług w odniesieniu do regulacji zbiorowych niemających charakteru publicznoprawnego, których przedmiotem są praca najemna, praca wykonywana na własny rachunek i świadczenie usług, wskazując zasadniczo na skutki takich regulacji zbiorowych. Z tego punktu widzenia trudna do zrozumienia byłaby sytuacja, w której przy spełnieniu określonych warunków istniałaby możliwość bezpośredniego stosowania swobodnego przepływu pracowników, swobody przedsiębiorczości i swobody świadczenia usług w odniesieniu do zbiorowych regulacji niemających charakteru publicznoprawnego, natomiast takie bezpośrednie stosowanie byłoby kategorycznie wykluczone w zakresie swobodnego przepływu towarów i kapitału(29) .

45. På denne baggrund er der principielt intet til hinder for, at den argumentation, der er udviklet i retspraksis, vedrørende den begrænsede horisontale virkning af arbejdskraftens frie bevægelighed, etableringsfriheden og den frie udveksling af tjenesteydelser over for tredjemand anvendes på en situation som den foreliggende, hvor det drejer sig om, hvorvidt de frie varebevægelser finder anvendelse på en privatretlig sammenslutning med de facto- kompetence til at fastsætte regler.

45. W tych okolicznościach co do zasady brak jest zastrzeżeń co do analogicznego stosowania rozwiniętej w orzecznictwie argumentacji dotyczącej ograniczonego skutku horyzontalnego swobodnego przepływu pracowników, swobody przedsiębiorczości i swobody świadczenia usług wobec osób trzecich w odniesieniu do przypadku takiego jak niniejszy, w którym rozpatrywana jest możliwość stosowania swobodnego przepływu towarów do stowarzyszenia prywatnoprawnego posiadającego faktyczne kompetencje regulacyjne.

46. Som det første hovedargument for, at artikel 45 TEUF, 49 TEUF og 56 TEUF har horisontal virkning over for tredjemand i forhold til visse former for kollektive bestemmelser, der ikke er af offentligretlig karakter, har Domstolen i sin faste praksis henvist til, at afskaffelsen mellem medlemsstaterne af hindringerne for den frie bevægelighed for personer og den frie udveksling af tjenesteydelser ville blive truet, hvis afskaffelsen af statslige skranker blev modvirket af hindringer, som skyldes, at sammenslutninger eller organer, der ikke henhører under den offentlige ret, udøver deres retlige autonomi (30) .

46. Jako pierwszy główny argument przemawiający za przyjęciem horyzontalnego skutku art. 45 TFUE, 49 TFUE i 56 TFUE w stosunku do określonych rodzajów regulacji zbiorowych niemających charakteru publicznoprawnego Trybunał wskazuje w swoim utrwalonym orzecznictwie na to, że usunięcie przeszkód w swobodnym przepływie pracowników i usług między państwami członkowskimi byłoby nieskuteczne, gdyby w miejsce usuniętych barier państwowych mogły pojawiać się przeszkody wynikające z wykonywania przez związki i organizacje niepodlegające prawu publicznemu swojej autonomii prawnej(30) .

47. I den foreliggende sag kan denne betragtning, der er baseret på EU-rettens effet utile , overføres på den standardiserings- og certificeringsvirksomhed, der udøves af DVGW og DVGW’s helejede datterselskab. Det fremgår nemlig af anmodningen om præjudiciel afgørelse, at DVGW gennem udstedelsen af standarder og certificeringen af produkter til etablering, udvidelse, ændring og vedligehold af drikkevandsanlæg bag den individuelle tilslutning de facto kan bestemme, hvilke produkter der får adgang til det tyske marked. Som følge heraf har DVGW og DVGW’s helejede datterselskab klart mulighed for at etablere nye skranker for de frie varebevægelser i Den Europæiske Union i forbindelse med udøvelsen af denne de facto- kompetence.

47. W kontekście niniejszego postępowania to rozumowanie zasadzone na effet utile wynikającym z prawa Unii można stosować odpowiednio do działalności DVGW i posiadanej przez nie w całości spółki zależnej w dziedzinie stanowienia norm i certyfikacji. Jak wynika bowiem z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, poprzez wydawanie norm oraz certyfikację produktów używanych do instalacji, rozbudowy, przebudowy i konserwacji urządzeń znajdujących się za przyłączem domowym DVGW może de facto decydować o tym, które produkty uzyskają dostęp do rynku niemieckiego. W rezultacie DVGW i posiadana przez nie w całości spółka zależna w ramach wykonywania tego uprawnienia faktycznego z całą pewnością mają możliwość stworzenia nowych przeszkód w swobodnym przepływie towarów w obrębie Unii Europejskiej.

48. Som det andet hovedargument for, at artikel 45 TEUF har horisontal virkning over for tredjemand i forhold til kollektive bestemmelser, der regulerer lønarbejde, har Domstolen i sin faste praksis fremhævet, at arbejdsvilkårene i de forskellige medlemsstater reguleres dels ved love eller administrative bestemmelser, dels ved kollektive overenskomster og andre retsakter, der er indgået eller vedtaget af borgerne, hvorfor en begrænsning af forbuddene i artikel 45 TEUF til offentlige retsakter ville skabe en fare for uligheder ved anvendelsen heraf (31) .

48. Jako kolejny główny argument uzasadniający horyzontalny skutek art. 45 TFUE wobec osób trzecich w odniesieniu do regulacji zbiorowych dotyczących pracy najemnej Trybunał przytacza w swoim utrwalonym orzecznictwie, że warunki pracy w poszczególnych państwach członkowskich są regulowane albo za pomocą przepisów ustawodawczych lub wykonawczych, albo poprzez układy zbiorowe lub inne akty zawarte lub przyjęte przez osoby prywatne. Ograniczenie zakazów przewidzianych przez art. 45 TFUE do aktów władzy publicznej może zatem stworzyć sytuację nierówności w odniesieniu do ich stosowania(31) .

49. Denne overvejelse kan ligeledes anvendes på den standardiserings- og certificeringsvirksomhed, som DVGW og DVGW’s helejede datterskab udøver inden for drikkevandsforsyningen i en situation som den i hovedsagen omhandlede. Som jeg har redegjort for ovenfor, indebærer den omstændighed, at de i sagen omhandlede fittings inden for drikkevandsforsyningen ikke er omfattet af nogen europæisk harmoniseret standard, ikke, at medlemsstaterne har en uindskrænket skønsbeføjelse med hensyn til udarbejdelsen af nationale tekniske standarder for sådanne fittings. Tværtimod skal de inden for rammerne af den nationale tekniske standardisering overholde de forpligtelser, der følger af princippet om frie varebevægelser (32) . Hvis medlemsstaterne kunne omgå denne forpligtelse til at respektere de grundlæggende frihedsrettigheder i forbindelse med udarbejdelsen og anvendelsen af tekniske standarder ved – de facto – at overdrage kompetencen til private sammenslutninger, ville det føre til en uensartet anvendelse af EU-retten. I de medlemsstater, hvor standardiserings- og certificeringskompetencen fortsat var tillagt myndighederne som en offentlig opgave, skulle de grundlæggende friheder i så fald respekteres ved udøvelsen af denne kompetence. I de medlemsstater, hvor denne opgave – de facto – var overdraget til en privatretlig sammenslutning, ville de grundlæggende frihedsrettigheder derimod ikke have nogen virkning.

49. W przypadku takim jak w niniejszym postępowaniu przed sądem krajowym również ten argument można zastosować odpowiednio do wydawania norm technicznych i działalności certyfikacyjnej DVGW i posiadanej przez nie w całości spółki zależnej w dziedzinie zaopatrzenia w wodę pitną. Jak już stwierdziłam powyżej, okoliczność, że rozpatrywane złącza nie są objęte w dziedzinie zaopatrzenia w wodę pitną żadną europejską normą zharmonizowaną, nie oznacza, iż państwom członkowskim przysługuje nieograniczone uprawnienie do dyskrecjonalnego wydawania krajowych norm technicznych dotyczących takich złączy. Przeciwnie, w ramach wydawania krajowych norm technicznych mają one obowiązek przestrzegania zobowiązań wynikających ze swobody przepływu towarów(32) . Sytuacja, w której możliwe byłoby obejście przez państwa członkowskie tego obowiązku przestrzegania swobód podstawowych w ramach wydawania i stosowania norm technicznych w drodze – de facto – przeniesienia kompetencji na stowarzyszenia prywatne, prowadziłaby do niejednolitego stosowania prawa Unii. W państwach członkowskich, w których kompetencja do wydawania norm i certyfikacji jako zadanie publiczne nadal należałaby do organów administracji, kompetencja ta musiałaby być wykonywana w poszanowaniu swobód podstawowych. Z kolei w państwach członkowskich, w których kompetencja ta – de facto – zostałaby przeniesiona na stowarzyszenie prywatnoprawne, swobody podstawowe byłyby w tym zakresie bezskuteczne.

50. På baggrund af disse betragtninger når jeg frem til den konklusion, at det første præjudicielle spørgsmål bør besvares således, at artikel 34 TEUF skal fortolkes således, at privatretlige organer, der er oprettet med henblik på udarbejdelse af tekniske standarder på et bestemt område samt med henblik på certificering af produkter på grundlag af disse tekniske standarder, i forbindelse med udøvelsen af denne standardiserings- og certificeringsvirksomhed er forpligtet til at overholde artikel 34 TEUF, når den nationale lovgiver udtrykkeligt anser produkter, der er forsynet med et certifikat udstedt af dette privatretlige organ, for at være i overensstemmelse med loven, og en markedsføring af produkter, der ikke er forsynet med et sådant certifikat, derfor i praksis næppe er mulig.

50. W obliczu powyższych rozważań wnioskuję, że na pierwsze pytanie prejudycjalne należy odpowiedzieć w taki sposób, iż art. 34 TFUE należy interpretować w ten sposób, że instytucje prywatnoprawne, utworzone dla celów stanowienia norm technicznych w określonej dziedzinie oraz dla celów certyfikacji produktów na podstawie tych norm technicznych, przy stanowieniu norm technicznych i w swojej działalności certyfikacyjnej związane są art. 34 TFUE wówczas, gdy ustawodawca krajowy wyraźnie uznaje produkty opatrzone certyfikatem tej instytucji prywatnoprawnej za zgodne z prawem, a w konsekwencji sprzedaż produktów nieposiadających certyfikatu jest niemal niemożliwa.

4. Overvejelser om de retsvirkninger, som en forpligtelse til at overholde princippet om frie varebevægelser har for DVGW

4. Rozważania w przedmiocie wynikających dla DVGW skutków prawnych związania swobodnym przepływem towarów

51. Selv om den forelæggende ret ikke udtrykkeligt har anmodet om oplysning om, hvilke retsvirkninger forpligtelsen for DVGW og DVGW’s helejede datterselskab til at overholde princippet om frie varebevægelser i forbindelse med udarbejdelsen af DVGW-arbejdsblad W534 og certificeringen af produkter på grundlag af denne tekniske standard har i en situation som den i hovedsagen omhandlede, vil jeg ganske kort komme ind på nogle vigtige problemstillinger, der henset til den forelæggende rets redegørelse kan tænkes at opstå under hovedsagens videre forløb.

51. Jakkolwiek sąd krajowy nie zwrócił się w sposób wyraźny z pytaniem o wyjaśnienie w przypadku takim jak w postępowaniu przed sądem krajowym skutków prawnych, które wynikają ze spoczywającego na DVGW i posiadanej przez nie w całości spółce zależnej obowiązku przestrzegania swobodnego przepływu towarów w ramach opracowania arkuszu roboczego W534 oraz certyfikacji produktów na podstawie tych norm technicznych, to jednak w zwięzły sposób nawiążę do kilku problemów, które biorąc pod uwagę rozważania sądu krajowego, mogłyby pojawić się w trakcie dalszego postępowania przed tym sądem.

a) DVGW’s pligt til at overholde princippet om frie varebevægelser i forbindelse med sin standardiseringsvirksomhed

a) W przedmiocie spoczywającego na DVGW obowiązku przestrzegania swobodnego przepływu towarów w ramach wydawania norm technicznych

52. Det fremgår af anmodningen om præjudiciel afgørelse, at DVGW efter udstedelsen af certifikatet for vandfaget for sagsøgeren i hovedsagens fittings har ændret DVGW-arbejdsblad W534 og indført den såkaldte 3 000-timerstest. Da sagsøgeren i hovedsagen ikke forelagde en positiv prøvningsrapport vedrørende 3 000-timerstesten, blev certifikatet inddraget i juni 2005 (33) .

52. Z wniosku prejudycjalnego wynika, że po wydaniu dla złączy produkowanych przez skarżącą w postępowaniu krajowym certyfikatu dla przemysłu wodnego DVGW zmieniło arkusz roboczy W534 i wprowadziło tak zwany test 3000 godzin. Ze względu na to, że skarżąca w postępowaniu krajowym nie przedstawiła dla produkowanych przez nią złączy pozytywnych wyników testu 3000 godzin, w czerwcu 2005 r. certyfikat został cofnięty(33) .

53. Som eksemplet med sagsøgeren i hovedsagens fittings klart godtgør, kan indførelsen af 3 000-timerstesten i DVGW-arbejdsblad W534 hindre gennemførelsen af de frie varebevægelser for så vidt angår de produkter, der er omfattet af denne tekniske standard. Certifikatet for sagsøgeren i hovedsagens fitting blev inddraget, fordi de ikke opfyldte denne test, eller fordi der ikke var blevet indgivet dokumentation herfor, og derfor har sagsøgeren i hovedsagen, der er etableret i Italien, de facto næppe kunnet markedsføre disse fittings på det tyske marked.

53. Przykład złączy produkowanych przez skarżącą w postępowaniu krajowym pozwala jednoznacznie wykazać, że przyjęcie testu 3000 godzin w arkuszu roboczym W534 jest w stanie zakłócić korzystanie ze swobodnego przepływu towarów objętych niniejszą normą techniczną. Ze względu na to, że produkowane przez skarżącą w postępowaniu krajowym złącza nie spełniają wymogów tego testu bądź też nie wykazano spełnienia wymogów we właściwy sposób, cofnięto certyfikat dla złączy, wskutek czego – posiadająca siedzibę we Włoszech – skarżąca w postępowaniu krajowym de facto niemal nie była w stanie sprzedawać tych złączy na rynku niemieckim.

54. Set ud fra denne synsvinkel må indførelsen af 3 000-timerstesten i DVGW-arbejdsblad W534 anses for en hindring for de frie varebevægelser foranlediget af DVGW. Ifølge den forelæggende ret ses der ikke at foreligge en begrundelse for denne hindring i form af en af de »skrevne« grunde i artikel 36 TEUF, da 3 000-testen ikke har til formål at beskytte drikkevandsforbrugernes sundhed, men derimod at forlænge rørenes levetid (34) .

54. Patrząc z tej perspektywy, wprowadzenie testu 3000 godzin w arkuszu roboczym W534 należy uznać za ograniczenie swobodnego przepływu towarów przez DVGW. Zdaniem sądu krajowego nie jest możliwe uzasadnienie tego ograniczenia względami „pisanymi”, o których mowa w art. 36 TFUE, zwłaszcza że test 3000 godzin nie służy ochronie zdrowia konsumentów wody pitnej, lecz raczej przedłużeniu trwałości rur(34) .

55. Det er derimod uklart, om denne hindring kan være begrundet i et af de uskrevne tvingende almene hensyn, der anerkendes i retspraksis, og som også overholder proportionalitetsprincippet. Hvis hindringen udgør en ikke-diskriminerende restriktion kan den i princippet uden videre begrundes med tvingende almene hensyn. Såfremt DVGW kan godtgøre, at der foreligger en uskreven begrundelse, der overholder proportionalitetsprincippet, bør indførelsen af 3 000-timerstesten i DVGW-arbejdsblad W534 anses for en tilladt restriktion for de frie varebevægelser.

55. Natomiast nie jest jasne, czy niniejsze ograniczenie mogłoby być uzasadnione uznanym w orzecznictwie „niepisanym” nadrzędnym względem interesu ogólnego, który byłby też zgodny z zasadą proporcjonalności. Jako ograniczenie niemające charakteru dyskryminującego mogłoby być ono zasadniczo i bez zastrzeżeń uzasadnione nadrzędnymi względami interesu ogólnego. O ile DVGW byłoby w stanie wykazać istnienie niepisanego względu uzasadniającego, który byłby zgodny z zasadą proporcjonalności, o tyle wprowadzenie testu 3000 godzin w arkuszu roboczym W534 należałoby uznać za dopuszczalne ograniczenie swobodnego przepływu towarów.

56. Såfremt DVGW ikke kan godtgøre, at der foreligger en uskreven begrundelse, der anerkendes i retspraksis, kan DVGW forsøge at begrunde restriktionen med et særligt hensyn til private interesser med henvisning til sammenslutningens privatretlige karakter (35) . Med henvisning til Angonese-dommen kan DVGW muligvis også anføre »objektive hensyn« som begrundelse for den omhandlede restriktion (36) . DVGW kan, med henvisning til sammenslutningens privatretlige karakter, endvidere tænkes at påberåbe sig beskyttelsen af rettigheder i henhold til chartret om grundlæggende rettigheder (37), f.eks. friheden til at oprette og drive egen virksomhed i henhold til artikel 16 i chartret om grundlæggende rettigheder, og forsøge at godtgøre, at der foreligger en konflikt mellem de frie varebevægelser og en eller flere grundlæggende rettigheder, hvorimellem der skal ske en fornuftig afvejning på grundlag af proportionalitetsprincippet (38) .

56. W sytuacji, w której DVGW nie byłoby w stanie wykazać istnienia uznanego w orzecznictwie niepisanego względu uzasadniającego, istniałaby możliwość, aby DVGW, powołując się na swój prywatnoprawny charakter, szukało uzasadnienia w szczególnych względach interesu prywatnego(35) . W celu uzasadnienia rozpatrywanego ograniczenia DVGW mogłoby, powołując się na wyrok w sprawie Angonese, podnosić ewentualnie „względy obiektywne”(36) . Ponadto, wskazując na swój prywatnoprawny charakter, DVGW mogłoby powoływać się na ochronę praw podstawowych zagwarantowanych w karcie praw podstawowych(37), na przykład na zagwarantowaną w art. 16 karty praw podstawowych wolność prowadzenia działalności gospodarczej, oraz podjąć się wykazania istnienia konfliktu między swobodnym przepływem towarów a jednym lub wieloma prawami podstawowymi, który to konflikt należałoby w słuszny sposób rozstrzygnąć w oparciu o zasadę proporcjonalności(38) .

57. Såfremt DVGW i hovedsagen på overbevisende måde påberåber sig særlige hensyn til private interesser, »objektive hensyn« eller en stilling, der er beskyttet af grundlæggende rettigheder, som begrundelse for hindringen af de frie varebevægelser gennem indførelsen af 3 000-timerstesten i DVGW-arbejdsblad W534, bør den forelæggende ret indgive en ny anmodning om præjudiciel afgørelse til Domstolen og konkret anmode om at få oplyst, hvorvidt, og i bekræftende fald under hvilke betingelser, de af DVGW fremførte argumenter i en situation som den i hovedsagen omhandlede kan tiltrædes. I lyset af retspraksis’ nuværende udviklingstrin vedrørende de grundlæggende frihedsrettigheders begrænsede horisontale virkning over for tredjemand og vedrørende forholdet mellem de grundlæggende frihedsrettigheder og de grundlæggende rettigheder er det efter min opfattelse endnu ikke muligt med sikkerhed at besvare disse spørgsmål på grundlag af Domstolens praksis.

57. Jeśli w postępowaniu przed sądem krajowym DVGW udałoby się w przekonujący sposób wykazać istnienie szczególnych względów interesu prywatnego, „względów obiektywnych” lub pozycji chronionej prawami podstawowymi na uzasadnienie ograniczenia swobodnego przepływu towarów poprzez wprowadzenie w arkuszu roboczym W534 testu 3000 godzin, do sądu krajowego należy wystąpienie do Trybunału z nowym wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym oraz, popierając szczegółowym uzasadnieniem, o wyjaśnienie, czy i jeżeli tak, w jakich okolicznościach powołane przez DVGW argumenty mogłyby mieć znaczenie w przypadku takim jak w sprawie przed sądem krajowym. W mojej opinii, mając na uwadze obecny stan orzecznictwa dotyczący ograniczonego horyzontalnego skutku swobód podstawowych wobec osób trzecich oraz stosunku między swobodami podstawowymi i prawami podstawowymi, orzecznictwo Trybunału nie umożliwia jeszcze udzielenia jednoznacznej odpowiedzi na powyższe pytania.

b) Om DVGW’s pligt til at overholde princippet om frie varebevægelser i forbindelse med sin certificeringsvirksomhed

b) W przedmiocie spoczywającego na DVGW obowiązku przestrzegania swobodnego przepływu towarów w ramach jego działalności certyfikacyjnej

58. Det fremgår endvidere af anmodningen om projudiciel afgørelse, at DVGW i forbindelse med verifikationsproceduren vedrørende det allerede udstedte certifikat for de omhandlede fittings afviste at tage den af sagsøgeren i hovedsagen fremlagte prøvningsrapport, der var udarbejdet af det italienske laboratorium, Cerisie Laboratorio, i betragtning, fordi DVGW ikke havde autoriseret sidstnævnte som prøvningslaboratorium. Den forelæggende ret har desuden oplyst, at Cerisie Laboratorio er autoriseret af de tilsvarende italienske organer (39) .

58. Z wniosku prejudycjalnego wynika ponadto, że w ramach procedury kontrolnej dotyczącej wydanego wcześniej certyfikatu dla omawianych złączy DVGW odmówiło uwzględnienia przedstawionych przez skarżącą w postępowaniu krajowym wyników badań włoskiej Cerisie Laboratorio, gdyż ta nie jest przez DVGW dopuszczona jako laboratorium badawcze. Jednocześnie sąd krajowy wskazuje na to, że Cerisie Laboratorio jest dopuszczona przez odpowiednią instytucję włoską(39) .

59. Når DVGW så absolut afviser at tage prøvningsrapporten fra det italienske prøvningslaboratorium i betragtning, mener jeg, at det i en situation som den i hovedsagen omhandlede for så vidt angår de omhandlede fittings kan gøre det vanskeligere eller mindre attraktivt at gøre brug af retten til frie varebevægelser, og at en sådan afvisning derfor må anses for en hindring af de frie varebevægelser, der i princippet er forbudt (40) .

59. W mojej opinii taka absolutna odmowa uwzględnienia przez DVGW wyników badań włoskiej Cerisie Laboratorio w przypadku takim jak w sprawie przed sądem krajowym jest w stanie utrudnić lub uczynić mniej atrakcyjnym wykonywanie swobody przepływu towarów w odniesieniu do omawianych złączy, a tym samym należy ją zakwalifikować jako co do zasady zakazane ograniczenie swobodnego przepływu towarów(40) .

60. Med hensyn til en begrundelse for denne hindring henvises til mine betragtninger ovenfor i punkt 54 ff., idet det dog yderligere bør tages i betragtning, at der er en diskriminerende tendens i DVGW’s afvisning. Denne diskriminerende tendens vil navnlig være af betydning, hvis DVGW vil støtte et forsøg på at begrunde hindringen på tvingende almene hensyn. Domstolen har nemlig endnu ikke udtrykkeligt fastslået, hvorvidt, og i givet fald under hvilke betingelser, diskriminerende hindringer for de frie varebevægelser kan begrundes med tvingende almene hensyn (41) . Såfremt dette spørgsmål konkret kommer på tale i hovedsagens videre forløb, bør den forelæggende ret indgive en ny præjudiciel anmodning til Domstolen desangående og også konkret anmode om oplysninger herom.

60. Co się tyczy uzasadnienia tego ograniczenia, odsyłam do moich wcześniejszych rozważań w pkt 54 i nast., przy czym dodatkowo należy tu uwzględnić dyskryminujący charakter odmowy przez DVGW. Ten dyskryminujący charakter miałby znaczenie w szczególności wówczas, gdyby DVGW opierało próbę uzasadnienia na nadrzędnym względzie interesu ogólnego. Dotychczas bowiem Trybunał nie wypowiedział się wyraźnie, czy i jeżeli tak, w jakich okolicznościach dyskryminujące ograniczenia swobodnego przepływu towarów można uzasadniać nadrzędnymi względami interesu ogólnego(41) . W przypadku, gdyby powyższa kwestia miała powstać in concreto w dalszym przebiegu postępowania przed sądem krajowym, do sądu krajowego należy wystąpienie do Trybunału z nowym wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym oraz, popierając szczegółowym uzasadnieniem, o wyjaśnienie również tej kwestii.

B – Det andet præjudicielle spørgsmål

B – W przedmiocie drugiego pytania prejudycjalnego

61. Da det andet præjudicielle spørgsmål kun er stillet i tilfælde af et benægtende svar på det første, er det set i lyset af mit forslag til besvarelse af det første præjudicielle spørgsmål ufornødent at analysere det andet.

61. Jako że drugie pytanie prejudycjalne zostało skierowane jedynie na wypadek udzielenia odpowiedzi przeczącej na pytanie pierwsze, w świetle przedstawionej przeze mnie propozycji odpowiedzi na pierwsze pytanie prejudycjalne zbędna jest analiza pytania drugiego.

VII – Forslag til afgørelse

VII – Wnioski

62. På grundlag af ovenstående betragtninger foreslår jeg Domstolen at besvare de præjudicielle spørgsmål således:

62. Mając na uwadze powyższe, proponuję, aby Trybunał w następujący sposób odpowiedział na skierowane do niego pytania prejudycjalne:

»Privatretlige organer, der er oprettet med henblik på udarbejdelse af tekniske standarder på et bestemt område samt med henblik på certificering af produkter på grundlag af disse tekniske standarder, er i forbindelse med udøvelsen af denne standardiserings- og certificeringsvirksomhed forpligtet til at overholde artikel 34 TEUF, når den nationale lovgiver udtrykkeligt anser produkter, der er forsynet med et certifikat udstedt af disse privatretlige organer, for at være i overensstemmelse med loven, og en markedsføring af produkter, der ikke er forsynet med et sådant certifikat, derfor i praksis næppe er mulig.«

Instytucje prawa prywatnego, utworzone dla celów stanowienia norm technicznych w określonej dziedzinie oraz dla celów certyfikacji produktów na podstawie tych norm technicznych, przy stanowieniu norm technicznych i w swojej działalności certyfikacyjnej związane są art. 34 TFUE wówczas, gdy ustawodawca krajowy wyraźnie uznaje produkty opatrzone certyfikatem tej instytucji prawa prywatnego za zgodne z prawem, a w konsekwencji sprzedaż produktów nieposiadających certyfikatu jest niemal niemożliwa.

(1) .

(1) .

(2) – Verordnung über Allgemeine Bedingungen für die Versorgung mit Wasser af 20.6.1980, BGBl. I, s. 750, 1067.

(2)  – BGBl. I, s. 750, 1067.

(3) – Jf. herom mit forslag til afgørelse af 28.4.2010 i sag C-185/08, Latchways og Eurosafe Solutions, dom af 21.10.2010, endnu ikke trykt i Samling af Afgørelser, punkt 57 ff.

(3)  – Zobacz w tym zakresie moja opinia z dnia 28 kwietnia 2010 r. w sprawie C‑185/08 Latchways i Eurosafe Solutions (wyrok z dnia 21 października 2010 r.), dotychczas nieopublikowana w Zbiorze, pkt 57 i nast.

(4) – EFT L 40, s. 12, som ændret ved Rådets direktiv 93/68/EØF af 22.7.1993.

(4) – Dz.U. L 40, s. 12, w brzmieniu zmienionym dyrektywą Rady 93/68/EWG z dnia 22 lipca 1993 r.

(5) – Artikel 3, stk. 1, i direktiv 89/106.

(5) – Artykuł 3 ust. 1 dyrektywy 89/106.

(6) – Jf. herom H. Jarass, »Probleme des Europäischen Bauproduktenrechts«, NZBau 2008, s. 145, 146.

(6)  – Zobacz w tym zakresie H. Jarass, Probleme des Europäischen Bauproduktenrechts, NZBau, 2008, s. 145, 146.

(7) – Ibidem, s. 147 ff. Hvis der ikke findes en harmoniseret europæisk standard for et bestemt produkt, er det naturligvis fortsat muligt at foranledige, at dette produkt bliver omfattet af de centrale forpligtelser i direktiv 89/106, ved at ansøge om en europæisk teknisk godkendelse.

(7)  – Ibidem, s. 147 i nast. W sytuacji, gdy w odniesieniu do danego produktu nie istnieje europejska norma zharmonizowana, możliwe jest oczywiście, aby w drodze złożenia wniosku o przyznanie Europejskiego Zatwierdzenia Technicznego produkt ten został objęty zakresem stosowania zasadniczych wymogów określonych w dyrektywie 89/106.

(8) – I artikel 6, stk. 1, første afsnit, i direktiv 89/106 bestemmes det, at medlemsstaterne ikke kan modsætte sig, at varer, som opfylder dette direktivs bestemmelser, omsættes, markedsføres eller tages i brug på deres område. Ifølge denne bestemmelses andet afsnit sørger medlemsstaterne desuden for, at brug af sådanne varer til det formål, de er bestemt til, ikke hindres af regler eller betingelser, som pålægges af offentlige organer eller af private organer, der optræder som offentligt foretagende eller offentligt organ på grund af en monopolstilling.

(8) – Artykuł 6 ust. 1 akapit pierwszy dyrektywy 89/106 stanowi, że państwa członkowskie nie będą utrudniać swobodnego przepływu, wprowadzania do obrotu lub wykorzystania na swoim terytorium wyrobów, które spełniają przepisy niniejszej dyrektywy. Zgodnie z akapitem drugim tego ustępu państwa członkowskie zapewnią, aby wykorzystanie takich wyrobów zgodnie z ich przeznaczeniem nie było hamowane [utrudniane] przez reguły [uregulowania] lub warunki narzucane […] przez instytucje publiczne lub przez organizacje [podmioty] prywatne działające jako przedsiębiorstwa publiczne lub jako organy publiczne [z racji zajmowania pozycji monopolistycznej].

(9) – Dom af 10.11.2005, sag C-432/03, Kommissionen mod Portugal, Sml. I, s. 9665, præmis 35.

(9) – Wyrok z dnia 10 listopada 2005 r. w sprawie C‑432/03 Komisja przeciwko Portugalii, Zb.Orz. s. I‑9665, pkt 35.

(10) – Forbundsrepublikken Tysklands regering har som svar på et skriftligt spørgsmål fra Domstolen vedrørende kredsen af adressater for og den retlige beskaffenhed af pligten i medfør af AVBWasserV’s § 12, stk. 4, i en skrivelse af 13.1.2012 præciseret, at denne bestemmelse bliver en integrerende del af den kontrakt, der indgås med et vandforsyningsselskab, om tilslutningen til den offentlige vandforsyning, medmindre andet er aftalt mellem kontraktens parter. I denne forbindelse pålægger AVBWasserV’s § 12, stk. 4, den part, der indgår aftalen om tilslutning, en forpligtelse over for vandforsyningsselskabet.

(10)  – W odpowiedzi na pisemne zapytanie Trybunału dotyczące kręgu adresatów i charakteru prawnego zobowiązania wynikającego z § 12 ust. 4 AVBWasserV rząd Republiki Federalnej Niemiec w piśmie z dnia 13 stycznia 2012 r. wyjaśnił, że przepis ten staje się treścią zawartej z przedsiębiorstwem zaopatrzenia w wodę umowy o przyłączenie do publicznej sieci zaopatrzenia w wodę, jeśli strony umowy nie uzgodniły nic innego. Przy tym § 12 ust. 4 AVBWasserV określa zobowiązanie odbiorcy wobec przedsiębiorstwa zaopatrzenia w wodę.

(11) – Med hensyn til de frie varebevægelser henvises f.eks. til dom af 1.10.1987, sag 311/85, van Vlaamse Reisbureaus, Sml. s. 3801, præmis 30, og af 6.6.2002, sag C-159/00, Sapod Audic, Sml. I, s. 5031, præmis 74.

(11)  – W odniesieniu do swobody przepływu towarów zob. na przykład wyroki: z dnia 1 października 1987 r. w sprawie 311/85 van Vlaamse Reisbureaus, Rec. s. 3801, pkt 30; z dnia 6 czerwca 2002 r. w sprawie C‑159/00 Sapod Audic, Rec. s. I‑5031, pkt 74.

(12) – Jf. bl.a. dom af 18.5.1989, forenede sager 266/87 og 267/87, Association of Pharmaceutical Importers m.fl., Sml. s. 1295, præmis 13 ff., hvori Domstolen konkluderede, at foranstaltninger truffet af den britiske erhvervsorganisation inden for apotekersektoren under særlig hensyntagen til dennes beføjelser kan udgøre foranstaltninger i artikel 34 TEUF’s forstand. Domstolen nåede frem til samme konklusion i dom af 15.12.1993, sag C-292/92, Hünermund m.fl., Sml. I, s. 6787, præmis 12 ff., vedrørende foranstaltninger truffet af Landesapothekerkammer Baden-Württemberg.

(12)  – Zobacz na przykład wyrok z dnia 18 maja 1989 r. w sprawach połączonych 266/87 i 267/87 Association of Pharmaceutical Importers i in., Rec. s. 1295, pkt 13 i nast., w którym Trybunał doszedł do wniosku, że środki przyjęte przez brytyjską organizację zawodową farmaceutów, przy szczególnym uwzględnieniu przysługujących jej kompetencji, mogą stanowić środki w rozumieniu art. 34 TFUE. Do tego samego wniosku Trybunał doszedł w wyroku z dnia 15 grudnia 1993 r. w sprawie C‑292/92 Hünermund i in., Rec. s. I‑6787, pkt 12 i nast. w odniesieniu do środków przyjętych przez Landesapothekerkammer Baden-Württemberg (krajową izbę farmaceutów Badenii‑Wirtembergii).

(13) – Jf. herom bl.a. dom af 5.11.2002, sag C-325/00, Kommissionen mod Tyskland, Sml. I, s. 9977, præmis 14 ff., og af 12.12.1990, sag 302/88, Hennen Olie, Sml. I, s. 4625, præmis 13 ff.

(13)  – Zobacz w tym zakresie wyroki: z dnia 5 listopada 2002 r. w sprawie C‑325/00 Komisja przeciwko Niemcom, Rec. s. I‑9977, pkt 14 i nast.; z dnia 12 grudnia 1990 r. w sprawie 302/88 Hennen Olie, Rec. s. I‑4625, pkt 13 i nast.

(14) – C-265/95, Sml. I, s. 6959. I denne dom blev det bl.a. fastslået, at Den Franske Republik havde tilsidesat de primærretlige bestemmelser vedrørende de frie varebevægelser, idet den havde undladt at træffe alle nødvendige og adækvate foranstaltninger med henblik på at bringe voldshandlinger i Frankrig begået af enkeltpersoner, som var rettet mod landbrugsprodukter fra andre medlemsstater og hindrede den frie bevægelighed for disse produkter, til ophør.

(14) – C‑265/95, Rec. s. I‑6959. W wyroku tym stwierdzono m.in., że Republika Francuska, nie podejmując wszelkich koniecznych i właściwych działań w celu zakazania czynów bezprawnych, których we Francji osoby prywatne dokonały wobec produktów rolniczych pochodzących z innych państw członkowskich i które naruszyły wewnątrzwspólnotowy handel tymi produktami, naruszyła postanowienia prawa pierwotnego dotyczące swobody przepływu towarów.

(15) – C-112/00, Sml. I, s. 5659. I denne dom undersøgte Domstolen, om den omstændighed, at Republikken Østrig havde undladt at forbyde en privat demonstration, som førte til, at Brenner-motorvejen helt blev blokeret for trafik i næsten 30 timer og dermed havde begrænset samhandlen med varer i betydeligt omfang, var forenelig med de primærretlige bestemmelser om de frie varebevægelser.

(15) – C‑112/00, Rec. s. I‑5659. W wyroku tym Trybunał stwierdził, że skutkiem okoliczności, iż Republika Austrii nie zakazała zgromadzenia osób prywatnych na autostradzie prowadzącej przez przełęcz Brenner skutkującego niemal 30‑godzinną całkowitą blokadą ruchu drogowego, a tym samym stanowiącego istotną przeszkodę dla transgranicznego przepływu towarów, była niezgodność z postanowieniami prawa pierwotnego dotyczącymi swobodnego przepływu towarów.

(16) – Generaladvokat Kokott fortolker denne retspraksis således, at privatpersoners adfærd kan tilregnes en medlemsstat, når disse ganske vist ikke har handlet efter statens anvisning, men hvor der alligevel har påhvilet medlemsstaten en positiv forpligtelse til at bringe en sådan privat adfærd til ophør. Jf. generaladvokat Kokotts forslag til afgørelse i sag C-470/03, AGM-COS.MET, dom af 17.4.2007, Sml. I, s. 2749, punkt 78.

(16)  – Rzecznik generalny J. Kokott interpretuje to orzecznictwo w ten sposób, że zachowanie osób prywatnych można przypisać państwu członkowskiemu, jeżeli osoby te nie działały wprawdzie pod kierownictwem państwa, jednak na państwie członkowskim spoczywał czynny obowiązek zakazania takiego zachowania; zob. opinia rzecznika generalnego J. Kokott w sprawie C‑470/03 AGM-COS.MET (wyrok z dnia 17 kwietnia 2007 r.), Zb.Orz. s. I‑2749, pkt 78.

(17) – I denne retning dom af 11.12.2007, sag C-438/05, International Transport Workers’ Federation og Finnish Seamen’s Union, »Viking Line«, Sml. I, s. 10779, præmis 33. Jf. endvidere dom af 10.3.2011, sag C-379/09, Casteels, endnu ikke trykt i Samling af Afgørelser, præmis 19, af 16.3.2010, sag C-325/08, Olympique Lyonnais, Sml. I, s. 2177, præmis 30, af 18.7.2006, sag C-519/04 P, Meca-Medina og Majcen mod Kommissionen, Sml. I, s. 6991, præmis 24, af 19.2.2002, sag C-309/99, Wouters m.fl., Sml. I, s. 1577, præmis 120, af 15.12.1995, sag C-415/93, Bosman, Sml. I, s. 4921, præmis 82, og af 12.12.1974, sag 36/74, Walrave og Koch, Sml. s. 1405, præmis 16 ff.

(17)  – Podobnie wyrok z dnia 11 grudnia 2007 r. w sprawie C‑438/05 International Transport Workers’ Federation i Finnish Seamen’s Union, zwany „wyrokiem w sprawie Viking Line”, Zb.Orz. s. I‑10779, pkt 33. Zobacz ponadto wyroki: z dnia 10 marca 2011 r. w sprawie C‑379/09 Casteels, dotychczas nieopublikowany w Zbiorze, pkt 19; z dnia 16 marca 2010 r. w sprawie C‑325/08 Olympique Lyonnais, Zb.Orz. s. I‑2177, pkt 30; z dnia 18 lipca 2006 r. w sprawie C‑519/04 P Meca-Medina i Majcen przeciwko Komisji, Zb.Orz. s. I‑6991, pkt 24; z dnia 19 lutego 2002 r. w sprawie C‑309/99 Wouters i in., Rec. s. I‑1577, pkt 120; z dnia 15 grudnia 1995 r. w sprawie C‑415/93 Bosman, Rec. s. I‑4921, pkt 82; z dnia 12 grudnia 1974 r. w sprawie 36/74 Walrave i Koch, Rec. s. 1405, pkt 16 i nast.

(18) – Jf. f.eks. Casteels-dommen, nævnt ovenfor i fodnote 17, præmis 17 ff.

(18) – Zobacz ww. w przypisie 17 wyrok w sprawie Casteels, pkt 17 i nast.

(19) – Viking Line-dommen, nævnt ovenfor i fodnote 17, præmis 37.

(19) – Wyżej wymieniony w przypisie 17 wyrok w sprawie Viking Line, pkt 37.

(20) – Dom af 6.6.2000, sag C-281/98, Angonese, Sml. I, s. 4139, præmis 36.

(20) – Wyrok z dnia 6 czerwca 2000 r. w sprawie C‑281/98 Angonese, Rec. s. I‑4139, pkt 36.

(21) – Dom af 17.7.2008, sag C-94/07, Raccanelli, Sml. I, s. 5939, præmis 46.

(21) – Wyrok z dnia 17 lipca 2008 r. w sprawie C‑94/07 Raccanelli, Zb.Orz. s. I‑5939, pkt 46.

(22) – Jf. f.eks. Casteels-dommen, nævnt ovenfor i fodnote 17, præmis 22, og Olympique Lyonnais, nævnt ovenfor i fodnote 17, præmis 33 ff.

(22)  – Zobacz ww. w przypisie 17 wyroki: w sprawie Casteels, pkt 22; w sprawie Olympique Lyonnais, pkt 33 i nast.

(23) – For så vidt angår de skrevne begrundelser i artikel 36 TEUF fremgår det af Domstolens faste praksis, at artikel 36, andet punktum, TEUF er baseret på proportionalitetsprincippet. Jf. dom af 19.6.2008, sag C-219/07, Nationale Raad van Dierenkwekers en Liefhebbers og Andibel, Sml. I, s. 4475, præmis 30, og af 14.12.2000, sag C-55/99, Kommissionen mod Frankrig, Sml. I, s. 11499, præmis 29. Domstolen har i øvrigt generelt fastslået, at en foranstaltning, der indskrænker en af de ved traktaten sikrede grundlæggende friheder, kun kan forsvares, såfremt den overholder proportionalitetsprincippet. Jf. f.eks. dom af 16.2.2006, sag C-185/04, Öberg, Sml. I, s. 1453, præmis 19, af 16.2.2006, sag C-137/04, Rockler, Sml. I, s. 1441, præmis 22, og af 26.11.2002, sag C-100/01, Oteiza Olazabal, Sml. I, s. 10981, præmis 43.

(23)  – W swym utrwalonym orzecznictwie dotyczącym „pisanych” względów uzasadniających art. 36 TFUE Trybunał rozstrzygnął, że u podstaw art. 36 zdanie drugie TFUE leży zasada proporcjonalności; zob. wyroki: z dnia 19 czerwca 2008 r. w sprawie C‑219/07 Nationale Raad van Dierenkwekers en Liefhebbers i Andibel, Zb.Orz. s. I‑4475, pkt 30; z dnia 14 grudnia 2000 r. w sprawie C‑55/99 Komisja przeciwko Francji, Rec. s. I‑11499, pkt 29. Ponadto Trybunał stwierdził co do zasady, że środek ograniczający jedną z podstawowych swobód zagwarantowanych przez traktat może być uzasadniony wyłącznie, jeżeli pozostaje w zgodności z zasadą proporcjonalności. Zobacz wyrok z dnia 26 listopada 2002 r. w sprawie C‑100/01 Oteiza Olazabal, Rec. s. I‑10981, pkt 43; wyroki: z dnia 16 lutego 2006 r.: w sprawie C‑185/04 Öberg, Zb.Orz. s. I‑1453, pkt 19; w sprawie C‑137/04 Rockler, Zb.Orz. s. I‑1441, pkt 22.

(24) – Selv om Domstolen i reglen kun udtrykkeligt nævner egnetheden og nødvendigheden af den foranstaltning, der skal undersøges, som elementer i proportionalitetsprincippet, skal der inden for rammerne af proportionalitetsprøvelsen i princippet tages udgangspunkt i en analyse i tre faser, som også omfatter en prøvelse af rimeligheden. Med hensyn til den treleddede opbygning af proportionalitetsprøvelsen henvises bl.a. til mit forslag til afgørelse af 8.3.2011 i sag C-10/10, Kommissionen mod Østrig, dom af 16.6.2011, endnu ikke trykt i Samling af Afgørelser, punkt 67 ff.

(24)  – Jakkolwiek Trybunał co do zasady wymienia expressis verbis tylko odpowiedni charakter oraz niezbędność badanego środka, które są elementami składowymi zasady proporcjonalności, w ramach badania proporcjonalności należy przyjąć co do zasady trzystopniowy schemat analizy, który obejmuje również badanie proporcjonalności sensu stricto. W przedmiocie tego trzystopniowego schematu badania proporcjonalności zob. moja opinia z dnia 8 marca 2011 r. w sprawie C‑10/10 Komisja przeciwko Austrii (wyrok z dnia 16 czerwca 2011 r.), dotychczas nieopublikowana w Zbiorze, pkt 67 i nast.

(25) – Jf. Casteels-dommen, nævnt ovenfor i fodnote 17, præmis 30 ff., og Viking Line-dommen, nævnt ovenfor i fodnote 17, præmis 75 ff.

(25) – Zobacz ww. w przypisie 17 wyroki: w sprawie Casteels, pkt 30 i nast.; w sprawie Viking Line, pkt 75 i nast.

(26) – Jf. navnlig Olympique Lyonnais-dommen, nævnt ovenfor i fodnote 17, præmis 38 ff., hvori Domstolen lagde til grund, at en regel i chartret for professionelle fodboldspillere fra det franske fodboldforbund, der begrænser arbejdskraftens frie bevægelighed, i princippet kan begrundes i målet om at fremme rekruttering og uddannelse af unge spillere, såfremt proportionalitetsprincippet overholdes. Jf. ligeledes Bosman-dommen, nævnt ovenfor i fodnote 17, præmis 106 ff., hvori Domstolen undersøgte, om den hindring for arbejdskraftens frie bevægelighed, som fodboldforbundenes tranferregler i den pågældende sag udgjorde, kunne begrundes i det forfulgte mål om at sikre ligevægten mellem klubberne ved at opretholde en vis konkurrence og usikkerhed om resultaterne samt om at fremme unge spilleres ansættelse og videreuddannelse.

(26)  – Zobacz w szczególności ww. w przypisie 17 wyrok w sprawie Olympique Lyonnais, pkt 38 i nast., w którym Trybunał przyjął zasadę, że ograniczający swobodę przepływu pracowników system określony w karcie zawodowej gry w piłkę nożną francuskiego związku piłki nożnej co do zasady mógłby być uzasadniony realizacją celu polegającego na wspieraniu naboru i szkolenia młodych piłkarzy, o ile odbywa się to jednocześnie z poszanowaniem zasady proporcjonalności. Zobacz także ww. w przypisie 17 wyrok w sprawie Bosman, pkt 106 i nast., w którym Trybunał dokonał badania uzasadnienia naruszenia swobodnego przepływu pracowników przez rozpatrywany system transferowy stosowany przez związki piłki nożnej pod kątem realizacji przyjętego celu polegającego na zapewnieniu utrzymania równowagi między klubami z poszanowaniem pewnej równości szans i niepewności co do wyników oraz na wspieraniu naboru i szkolenia młodych piłkarzy.

(27) – Angonese-dommen, nævnt ovenfor i fodnote 20, præmis 42.

(27) – Wyżej wymieniony w przypisie 20 wyrok w sprawie Angonese, pkt 42.

(28) – Jf. punkt 25 i dette forslag til afgørelse.

(28) – Zobacz pkt 25 niniejszej opinii.

(29) – Korrekt anført i U. Forsthoff, i Grabitz/Hilf/Nettesheim, Das Recht der Europäischen Union, artikel 45 TEUF, punkt 176, 46. supplement, oktober 2011.

(29)  – Słusznie U. Forsthoff w: Grabitz/Hilf/Nettesheim, Das Recht der Europäischen Union , art. 45 TFUE, pkt 176 (46. uzupełnienie, stan na październik 2011 r.).

(30) – Dom af 18.12.2007, sag C-341/05, Laval un Partneri, Sml. I, s. 11767, præmis 98, Viking Line-dommen, nævnt ovenfor i fodnote 17, præmis 57, dommen i sagen Wouters m.fl., nævnt ovenfor i fodnote 17, præmis 120, Bosman-dommen, nævnt ovenfor i fodnote 17, præmis 83, og Walrave-dommen, nævnt ovenfor i fodnote 17, præmis 16 ff.

(30)  – Wyrok z dnia 18 grudnia 2007 r. w sprawie C‑341/05 Laval un Partneri, Zb.Orz. s. I‑11767, pkt 98; ww. w przypisie 17 wyroki: w sprawie Viking Line, pkt 57; w sprawie Wouters i in., pkt 120; w sprawie Bosman, pkt 83; w sprawie Walrave, pkt 16 i nast.

(31) – Olympique Lyonnais-dommen, nævnt ovenfor i fodnote 17, præmis 31, og Bosman-dommen, nævnt ovenfor i fodnote 17, præmis 84.

(31) – Wyżej wymienione w przypisie 17 wyroki: w sprawie Olympique Lyonnais, pkt 31; w sprawie Bosman, pkt 84.

(32) – Jf. punkt 22 i dette forslag til afgørelse.

(32) – Zobacz pkt 22 niniejszej opinii.

(33) – Jf. punkt 8 ff. i dette forslag til afgørelse.

(33) – Zobacz pkt 8 i nast. niniejszej opinii.

(34) – Forelæggelseskendelsen, s. 11 ff.

(34) – Postanowienie odsyłające, s. 11 i nast.

(35) – Jf. herom punkt 38 i dette forslag til afgørelse samt de i fodnote 26 nævnte domme.

(35) – Zobacz w tym względzie pkt 38 niniejszej opinii oraz wyroki przytoczone w przypisie 26.

(36) – Jf. herom punkt 39 i dette forslag til afgørelse.

(36) – Zobacz w tym względzie pkt 39 niniejszej opinii.

(37) – Jf. herom navnlig Forsthoff, l.c., fodnote 29, punkt 181.

(37)  – Zobacz w tym względzie w szczególności U. Forsthoff (ww. w przypisie 29), pkt 181.

(38) – Om løsning af konflikter mellem grundlæggende friheder og grundlæggende rettigheder henvises til mit forslag til afgørelse af 14.4.2010 i sag C-271/08, Kommissionen mod Tyskland, dom af 15.7.2010, Sml. I, s. 7087, punkt 178 ff.

(38)  – W przedmiocie rozstrzygnięcia konfliktu pomiędzy swobodami podstawowymi a prawami podstawowymi zob. moja opinia z dnia 14 kwietnia 2010 r. w sprawie C‑271/08 Komisja przeciwko Niemcom (wyrok z dnia 15 lipca 2010 r.), Zb.Orz. s. I‑7087, pkt 178 i nast.

(39) – Forelæggelseskendelsen, s. 4.

(39) – Postanowienie odsyłające, s. 4.

(40) – Jf. i denne forbindelse dommen i sagen Kommissionen mod Portugal, nævnt ovenfor i fodnote 9, præmis 41 og 46, og dom af 17.9.1998, sag C-400/96, Harpegnies, Sml. I, s. 5121, præmis 35.

(40)  – Zobacz w tym względzie ww. w przypisie 9 wyrok w sprawie Komisja przeciwko Portugalii, pkt 41, 46; wyrok z dnia 17 września 1998 r. w sprawie C‑400/96 Harpegnies, Rec. s. I‑5121, pkt 35.

(41) – Jf. om denne problemstilling mit forslag til afgørelse af 16.12.2010 i sag C-28/09, Kommissionen mod Østrig, dom af 21.12.2011, endnu ikke trykt i Samling af Afgørelser, punkt 81 ff.

(41)  – W zakresie tej problematyki zob. moja opinia z dnia 16 grudnia 2010 r. w sprawie C‑28/09 Komisja przeciwko Austrii (wyrok z dnia 21 grudnia 2011 r.), dotychczas nieopublikowana w Zbiorze, pkt 81 i nast.