1.           OPIS PROBLEMU

Według ostrożnych szacunków ICES flota rybacka UE ponosi odpowiedzialność za śmierć ok. 200 000 ptaków morskich rocznie na wodach UE i wodach nienależących do UE[1], przy czym ICES zaznacza, że brakuje dokładnych danych na temat poziomu przypadkowego chwytania ptaków morskich. Stanowi to wyzwanie przy ocenie wpływu rybołówstwa na ptaki morskie i odzwierciedla brak systematycznego monitorowania i sprawozdawczości w zakresie przypadkowego chwytania. Niemniej zalecenie ICES oraz wyniki badania przeprowadzonego przez MRAG[2] na potrzeby niniejszej oceny skutków wskazują, że śmiertelność ptaków morskich powodowana przyłowami jest statystycznie znacząca na wielu łowiskach UE i poza UE oraz w odniesieniu do wielu gatunków, z których niektóre są zagrożone wyginięciem lub ginące. W szczególności:

· Wiadomo, że co najmniej 60 spośród 346 gatunków ptaków morskich jest przypadkowo chwytanych w narzędzia połowowe na wodach UE i wodach nienależących do UE. Spośród nich około 49 gatunków (25 na wodach UE i 24 na wodach nienależących do UE) sklasyfikowanych jest jako chronione albo na poziomie światowym albo populacji lokalnej.

· Sześć gatunków przypadkowo chwytanych podczas połowów na wodach UE oraz 22 gatunki na wodach nienależących do UE uznano za wymagające szczególnej ochrony i wymieniono w wykazie IUCN gatunków narażonych na wyginięcie lub zagrożonych wyginięciem.

Problemy i czynniki powodujące przyłowy ptaków morskich są następujące:

· Częste interakcje między rybołówstwem i ptakami morskimi są nieuniknione i skutkują przyłowami, gdyż przeżycie oraz sukces rozrodczy ptaków morskich w coraz większym stopniu zależą od ich związku z połowami. Ponadto sznury haczykowe[3] i sieci stawne[4], które powodują dużą część przyłowów ptaków morskich, to najbardziej skuteczne narzędzia w połowach niektórych cennych gatunków ryb, w związku z czym są one szeroko stosowane.

· Obowiązujące środki zarządzania zawarte w przepisach dotyczących rybołówstwa w UE (WPRyb) i ochrony środowiska (dyrektywy ptasia i siedliskowa oraz dyrektywa ramowa w sprawie strategii morskiej), jak również w umowach i konwencjach międzynarodowych, są w dużej mierze nieskuteczne z powodu rozproszenia środków w różnych rozporządzeniach i umowach i braku ich spójności.

· Brak zdecydowania w działaniach zaradczych odnośnie do przyłowów ptaków morskich zarówno na szczeblu UE jak i na arenie międzynarodowej, niespójne wdrażanie oraz brak zachęt dla rybaków do dostosowania się do dostępnych środków lub przyjmowania własnych na zasadzie dobrowolności.

· Brak wiedzy o skali przyłowów ptaków morskich i danych dotyczących ich populacji, wynikający ze sporadycznego charakteru monitorowania i braku formalnego obowiązku monitorowania przyłowów ptaków morskich na wodach UE. Na wodach zewnętrznych w odniesieniu do większości łowisk monitorowanie jest niespójne, gdyż w większości przypadków jest ono dobrowolne, a nie obowiązkowe.

· W odniesieniu do połowów przy użyciu sznurów haczykowych opracowano środki ograniczające ryzyko, jednak wobec braku regulacji ich stosowanie na wodach UE jest rzadkie, a na łowiskach zewnętrznych jedynie sporadyczne. Przyłowom ptaków morskich przy zastosowaniu innych narzędzi połowowych (głównie sieci stawnych) poświęcono mniej uwagi, w związku z czym w odniesieniu do tych narzędzi istnieje bardzo niewiele akceptowalnych środków ograniczających ryzyko.

· Poziom zrozumienia i akceptacji przez rybaków istnienia problemu przyłowu ptaków morskich lub korzyści ze stosowania środków ograniczających ryzyko w celu zmniejszenia przyłowu jest niski. Na poziomie pojedynczego statku rybackiego zalecane działania zaradcze służące ograniczeniu przyłowów uważa się za nieproporcjonalne do skali oddziaływania na populacje ptaków morskich.

· Badania były skoncentrowane na połowach przy użyciu sznurów haczykowych, uznanych za najczęstszą przyczynę przyłowów. Niewiele wysiłku poświęcono na opracowanie środków w odniesieniu do innych narzędzi połowowych (np. sieci stawnych, włoków i okrężnic) i wydają się one technicznie trudniejsze do opracowania.

Omawiana problematyka dotyczy przede wszystkim sektora połowowego i sektorów powiązanych, administracji krajowych i UE, regionalnych organizacji ds. rybołówstwa (na wodach zewnętrznych), sektora badań naukowych, organizacji pozarządowych oraz ogółu społeczeństwa. Wśród wymienionych, wdrożenie jakiegokolwiek środka będzie mieć wpływ głównie na ok. 54 000 statków poławiających w UE przy użyciu sznurów haczykowych i sieci stawnych.

2.           konieczność i zasada pomocniczości

Niniejszy wniosek dotyczy dziedziny, która podlega wyłącznej kompetencji Unii, zasada pomocniczości nie ma zatem zastosowania. Zgodnie z Traktatem UE ma wyłączną kompetencję w zakresie zarządzania działalnością połowową do celów ochrony środowiska, która obejmie ograniczenie przyłowów gatunków biologicznie wrażliwych, takich jak ptaki morskie i walenie.

3.           CELE

Celem niniejszej inicjatywy jest ograniczenie oraz, w miarę możliwości, eliminacja przypadkowego chwytania co najmniej 49 zagrożonych populacji ptaków morskich przez statki UE prowadzące działalność na wodach UE i wodach nienależących do UE oraz ograniczenie przyłowów innych gatunków ptaków morskich, których liczebność populacji jest stabilna, ale poziom przyłowów stanowi powód do niepokoju.

Szczegółowe cele operacyjne służące realizacji tego ogólnego celu to:

(1) Identyfikacja i usunięcie słabych stron oraz niespójności w obowiązujących środkach zarządzania zarówno na wodach UE jak i na wodach nienależących do UE.

(2) Konsolidacja i gromadzenie danych niezbędnych do określenia zakresu przyłowów ptaków morskich i zagrożenia, jakie on powoduje, w szczególności dla populacji gatunków uznanych za wymagające ochrony.

(3) Ograniczenie przyłowu gatunków ptaków morskich wymagających ochrony do poziomów eliminujących zagrożenie dla populacji tych gatunków poprzez wdrożenie odpowiednich środków ograniczających ryzyko.

Zasadnicze znaczenie dla lepszego zrozumienia problemu i opracowania praktycznych rozwiązań mają dwa cele szczegółowe:

(4) Rozwiązanie problemu braku akceptacji przez rybaków faktu, że przyłowy ptaków morskich są niepożądane, jak również braku zachęt dla rybaków do stosowania środków ograniczających ich ryzyko.

(5) Rozwiązanie nierozstrzygniętych problemów z dostępnymi środkami ograniczającymi ryzyko stosowanymi w połowach przy użyciu sznurów haczykowych i zaradzenie brakowi skutecznych środków ograniczających ryzyko dla innych narzędzi połowowych, w szczególności połowów przy użyciu sieci stawnych.

Reforma WPRyb, która jest obecnie przedmiotem negocjacji, ma zasadnicze znaczenie dla osiągnięcia celów niniejszej inicjatywy w ramach ekosystemowego podejścia do zarządzania rybołówstwem. Niezależnie od podjętych działań będzie ono wymagać poprawy spójności między różnymi instrumentami regulacyjnymi i bardziej holistycznego podejścia do zarządzania rybołówstwem z uwzględnieniem regionalnej specyfiki łowisk. W odniesieniu do kwestii przyłowów, łącznie z przyłowami ptaków morskich, będzie to związane z szeregiem ważnych elementów:

· Nowym zregionalizowanym podejściem do środków technicznych, umożliwiającym dostosowanie środków ograniczających ryzyko do poszczególnych łowisk, które prawdopodobnie zostanie wprowadzone w życie do 2016 r.

· Nowym wieloletnim programem gromadzenia danych UE, którego wprowadzenie planowane jest na 2014 r., i do którego może zostać włączone monitorowanie przyłowów ptaków morskich.

· Wsparciem finansowym na nowe środki, przewidzianym na mocy obecnego Europejskiego Funduszu Rybackiego oraz nowego Europejskiego Funduszu Morskiego i Rybackiego (EFMR), którego wprowadzenie zaplanowano na 2014 r.

· Bardziej aktywnym udziałem Komisji w regionalnych organizacjach ds. rybołówstwa w celu poprawy obecnej sytuacji niedostatecznego przestrzegania środków ochrony i zarządzania regionalnych organizacji ds. rybołówstwa.

4.           WARIANTY STRATEGICZNE

Przeanalizowano trzy główne warianty działań mających na celu osiągnięcie powyższych celów:

Wariant 1: Status quo: Kontynuacja obecnego stanu rzeczy bez podejmowania jakichkolwiek działań, które wykraczałyby poza obecną politykę UE w dziedzinie rybołówstwa oraz ochrony środowiska.

Wariant 2: Opracowanie Planu działania UE: Dobrowolne środki wspierane przez instrumenty regulacyjne w ramach zreformowanej WPRyb, prawodawstwo w zakresie ochrony środowiska (dyrektywy ptasia i siedliskowa), międzynarodowe prawodawstwo w zakresie rybołówstwa, jak również konwencje i umowy. Plan działania UE stworzy ogólne ramy obejmujące monitorowanie i środki ograniczające ryzyko w odniesieniu do różnych łowisk, ze środkami towarzyszącymi w celu zapewnienia wsparcia finansowego (w ramach Europejskiego Funduszu Rybackiego i EFMR). W dalszej perspektywie intencją jest włączenie środków ograniczających ryzyko do nowych ram środków technicznych i opracowanie szczegółowych środków na poziomie regionalnym. Monitorowanie przyłowów zostałoby włączone do nowego systemu gromadzenia danych. Plan działania UE zalecałby również wdrażanie programów edukacyjnych i szkoleniowych dla rybaków w celu zwiększenia świadomości problemu i wykazania korzyści wynikających ze stosowania środków ograniczających ryzyko. Obejmowałby on również wspieranie badań zmierzających do opracowywania i testowania praktycznych środków ograniczających ryzyko, w szczególności przy połowach sieciami stawnymi.

Wariant 3: Samodzielne rozporządzenie: Wariant ten przyjmuje bardziej rygorystyczne zastosowanie zasady ostrożnego zarządzania zasobami, niż wariant 2. Przewiduje on przyjęcie środków normatywnych w ramach zwykłej procedury ustawodawczej. Miałby on zastosowanie głównie na wodach UE, natomiast w odniesieniu do statków UE prowadzących działalność na wodach zewnętrznych nadal miałyby zastosowanie ramy prawne już przyjęte przez regionalne organizacje ds. rybołówstwa. Wariant ten zakłada, że regionalizacja środków technicznych nie zostanie wprowadzona do 2016 r., a nowy system gromadzenia danych zostanie wprowadzony najwcześniej w 2014 r., w związku z czym na wodach UE należy szybciej wdrożyć środki regulacyjne mające na celu ochronę co najmniej 25 gatunków ptaków morskich ze względu na obecny stan ich ochrony.

W ramach tego wariantu przewidziano dwa podwarianty:

· Podwariant nr 3a: obejmujący zarówno monitorowanie, jak i środki ograniczające ryzyko;

· Podwariant nr 3b: obejmujący tylko środki ograniczające ryzyko, a monitorowanie pozostawiający podobnie jak w wariancie 2.

Nie zakłada on potrzeby dalszych badań, szkoleń ani działań na rzecz podnoszenia świadomości. Możliwości pomocy finansowej na tego rodzaju środki zależałyby w dalszym ciągu od Europejskiego Funduszu Rybackiego/EFMR.

5.           Ocena skutków

Skutki każdego z wariantów strategicznych oceniono w możliwie największym zakresie. Jednak z uwagi na brak odpowiednich danych – w szczególności gospodarczych – precyzyjne określenie ilościowe niektórych skutków nie było możliwe.

Skutki gospodarcze:

W przypadku wariantu 1 utrzymają się negatywne skutki dla połowów przy użyciu sznurów haczykowych w postaci kosztów bezpośrednich ponoszonych w wyniku strat przynęty, uszkodzeń złowionych ryb i bezpośrednich uszkodzeń narzędzi powodowanych przez ptaki morskie. Utrzymają się również koszty pośrednie w postaci połowów utraconych w związku z chwytaniem ptaków morskich na haki z przynętą, które w przeciwnym wypadku mogłyby przynieść owocny połów. Sądząc z doświadczenia łącznie koszty te mogą okazać się znaczące. Skutki te są znacznie mniej istotne w odniesieniu do sieci stawnych i innych narzędzi połowowych (włoków i okrężnic), ponieważ tego rodzaju bezpośrednie i pośrednie koszty są dla nich niższe.

Wariant 2 i podwarianty 3a i 3b w perspektywie krótkoterminowej spowodują bezpośrednie koszty przyjęcia środków ograniczających ryzyko, chociaż w połowach przy użyciu sznurów haczykowych może to być skompensowane przez prawdopodobne zmniejszenie strat przynęty, uszkodzeń narzędzi połowowych i połowu oraz strat połowu dzięki stosowaniu środków ograniczających ryzyko. Skutki obu wariantów w odniesieniu do sieci stawnych są znacznie trudniejsze do przewidzenia, gdyż dostępne środki ograniczające ryzyko sprowadzają się zamykania obszarów lub ograniczania dostępu do nich. W zależności od ich położenia, zakresu i możliwości w zakresie alternatywnych uprawnień do połowów zamknięcia tego typu mogłyby skutkować utratą dochodów. Jest to bardziej oczywiste w podwariantach 3a i 3b, gdzie stosowanie omawianych środków byłoby obowiązkowe.

Można oczekiwać, że na wodach nienależących do UE wariant 2 miałby tylko marginalne skutki, gdyż nacisk byłby położony na konsolidację i lepsze wdrażanie istniejących środków, a nie na wprowadzanie nowych. Podwarianty 3a i 3b nie spowodowałyby dodatkowych skutków na wodach zewnętrznych, gdyż przedmiotowe łowiska nadal byłyby objęte ramami prawnymi przyjętymi już przez regionalne organizacje ds. rybołówstwa, a nie jakimikolwiek nowymi przepisami. Warianty 2 i 3 przyniosłyby potencjalne korzyści, ułatwiając rybakom spełnienie warunków wstępnych ochrony, stanowiących część systemów certyfikacji. Warianty te niosą również potencjalne korzyści dla operatorów turystyki ekologicznej w związku z nowymi możliwościami obserwacji ptaków wynikającymi ze wzrostu liczebności populacji ptaków morskich.

Skutki środowiskowe:

W przypadku wariantu 1 przyłów ptaków morskich prawdopodobnie utrzyma się na obecnych poziomach naruszających równowagę ekologiczną, z prawdopodobieństwem oddziaływania na stan populacji co najmniej 49 gatunków ptaków morskich.

Z doświadczeń na całym świecie wynika, że w ramach Planu działania UE w perspektywie krótkoterminowej można osiągnąć stałe ograniczenie przyłowów o 20-30 % w połowach przy użyciu sznurów haczykowych. W dłuższej perspektywie możliwa jest eliminacja przyłowów. Ograniczenia przyłowów w połowach sieciami stawnymi są trudniejsze do przewidzenia, biorąc pod uwagę, fakt że dostępne środki ograniczające ryzyko sprowadzają się zamykania obszarów lub ograniczania dostępu do nich. Istnieje kilka przykładów znaczącego ograniczenia przyłowów w połowach sieciami stawnymi przez stosowanie sezonowego zamykania.

Włączenie monitorowania przyłowów ptaków morskich do nowego systemu gromadzenia danych pozwoli na uzyskanie bardziej całościowego obrazu odnośnych łowisk i obejmie również połowy przy użyciu włoków lub okrężnic, tam gdzie podejrzewa się występowanie przyłowów.

Na wodach zewnętrznych omawiany plan działania udostępniłby mechanizm wzmacniający przestrzeganie obowiązujących przepisów. Przewidziane w tym wariancie działania na rzecz zwiększania świadomości, szkolenia i badania naukowe doprowadziłyby do poprawy zrozumienia problemu i jego możliwych rozwiązań w sektorze połowowym.

Skutki dla podwariantów 3a i b są podobne do opisanych w wariancie 2, jednak z uwagi na fakt, że środki byłyby obowiązkowe, ograniczenie przyłowów na łowiskach, na których wprowadzono by je, powinno nastąpić szybciej. Monitorowanie w ramach podwariantu 3a pozwoli poprawić stan wiedzy na temat przypadkowych przyłowów ptaków morskich, lecz tylko na tych łowiskach, w odniesieniu do których monitorowanie będzie wymagane. Monitorowanie w ramach podwariantu 3b będzie miało podobne skutki jak w ramach wariantu 2.

Jako że w ramach tego wariantu na wodach zewnętrznych nie przewidziano żadnych szczególnych środków, prawdopodobne oddziaływanie na środowisko na przedmiotowych łowiskach będzie podobne do opisanego w wariancie 1.

Skutki społeczne:

Wariant 1 mógłby być negatywnie odebrany przez organizacje pozarządowe i społeczeństwo i postrzegany jako niezdolność Komisji do wypełnienia zobowiązań wynikających z międzynarodowych umów i konwencji. Warianty 2 i 3 spotkałyby się z pozytywną reakcją organizacji pozarządowych i społeczeństwa. Wariant 2 spotkałby się również z przychylnym przyjęciem sektora połowów i administracji krajowych, gdyż jest to podejście oddolne a środki dostosowane są do potrzeb regionalnych. Warianty 3a i 3b byłby negatywnie postrzegane przez sektor połowów i administracje, jako nieproporcjonalne do wagi problemu. Wymuszenie zamykania obszarów lub ograniczania dostępu do nich w ramach tych podwariantów przy nadmiernie restrykcyjnym stosowaniu miałoby wpływ na zatrudnienie.

Skutki na MŚP:

Wariant 1 nie miałby żadnych skutków dla MŚP. Warianty 2 i 3 powodowałyby pewne skutki, jednak, jako że w przypadku wariantu 2 stosowanie środków byłoby w dużym stopniu dobrowolne, byłyby one dostosowane do poszczególnych łowisk, włączone do innych rozporządzeń i związane z korzyściami wyrównującymi poniesione koszty, można byłoby je zminimalizować. W przypadku podwariantów 3a i 3b skutki byłyby podobne, jak dla wariantu 2, z tą różnicą, że środki byłyby obowiązkowe, co oznaczałoby mniejszą swobodę w dostosowywaniu ich do specyfiki poszczególnych łowisk. Zarówno w przypadku wariantu 2 jak i 3, wyłączenie mikroprzedsiębiorstw z podejmowanych działań zagroziłoby realizacji celów niniejszej inicjatywy, gdyż wyłączenie objęłoby w praktyce ponad 90 % małych statków, a zatem ze względów proporcjonalności jest bezcelowe.

Zmniejszenie obciążenia administracyjnego:

Przyjmuje się, że dla wariantu 1 koszty administracyjne są żadne. Dla wariantu 2 koszty administracyjne i koszty monitorowania szacuje się na ok. 5,2 mln EUR rocznie. Po 2014 r. koszty te uległyby obniżeniu w związku z włączeniem monitorowania ptaków morskich do nowego systemu gromadzenia danych. Dla podwariantu 3a koszty administracyjne szacuje się na ok. 14,4 mln EUR rocznie. Wzrost kosztów wynika z dodatkowego monitorowania i kontroli. Dla podwariantu 3b koszty administracyjne byłyby podobne jak dla wariantu 2, tj. ok. 5,2 mln EUR rocznie. We wszystkich przypadkach ponad 90 % ponoszonych kosztów jest związane z monitorowaniem i kontrolami. Najbardziej obciążone byłyby administracje krajowe.

6.           PORÓWNANIE WARIANTÓW

Z przeprowadzonej analizy wynika, że najbardziej korzystny jest wariant 2 (Plan działania UE), gdyż powinien on doprowadzić do ograniczenia przyłowów ptaków morskich na szeregu łowisk i pozwolić na osiągnięcie tego ograniczenia przy mniejszych kosztach dla sektora rybołówstwa i administracji krajowych niż pozostałe warianty.

Na drugim miejscu jest podwariant 3b (obowiązkowe stosowanie środków ograniczających ryzyko), którego zaletą jest szybsze rozwiązanie kwestii przyłowów ptaków morskich w odniesieniu do zagrożonych gatunków, niż w przypadku wariantu 2, zważywszy na prawdopodobny harmonogram wprowadzenia nowego rozporządzenia w sprawie środków technicznych. Wiąże się on jednak z ryzykiem wprowadzenia niewłaściwych lub niewystarczająco wypróbowanych środków ograniczających ryzyko i brakuje mu elastyczności w zakresie dostosowywania z czasem tych środków do poszczególnych obszarów lub łowisk, w miarę uzyskiwania nowych informacji.

Na trzecim miejscu jest podwariant 3a (obowiązkowe stosowanie monitorowania i środków ograniczających ryzyko), który również wiąże się z podobnym ryzykiem w odniesieniu do dostosowania środków ograniczających ryzyko do specyfiki łowiska. Włączenie szczegółowych wymagań w zakresie monitorowania zwiększa to ryzyko i może spowodować, że monitorowanie będzie ukierunkowane na niewłaściwe obszary lub niewłaściwe rodzaje narzędzi połowowych.

Zarówno wariant 3a jak i 3b nie zawierają żadnych przepisów w zakresie zwiększania świadomości ani badań naukowych.

Wariant 1 (status quo) jest najgorszym rozwiązaniem. W perspektywie krótkoterminowej przynosi on korzyści gospodarcze, nie umożliwia jednak realizacji wyznaczonych celów szczegółowych. Poziomy przyłowów ptaków morskich nadal będą niedopuszczalnie wysokie, natomiast poziom wiedzy o skali przyłowów w stosunku do populacji oraz zagrożenia, z jakim połowy wiążą się dla ptaków morskich pozostanie niski.

7.           MONITOROWANIE I OCENA

W ramach preferowanego wariantu, tj. przyjęcia Planu działania UE, państwa członkowskie przekazywałyby Komisji co dwa lata informacje na temat stwierdzonego poziomu przyłowów ptaków morskich w podziale na łowiska i rodzaj stosowanych narzędzi połowowych, wraz z informacją na temat wdrażania wszystkich środków ograniczających ryzyko oraz ich skuteczności. Komisja we współpracy z ICES i STECF opracowałaby standardowy format sprawozdań, przy pomocy którego państwa członkowskie przekazywałyby Komisji informacje, i który można by wykorzystać do umożliwienia dostępu do danych szerszym kręgom społeczeństwa.

Na podstawie tych sprawozdań, po drugim sprawozdaniu Komisja przeprowadziłaby śródokresową ocenę Planu działania UE, a następnie, w oparciu o te informacje, opracowałaby dla Rady i Parlamentu Europejskiego komunikat w sprawie realizacji przedmiotowego planu.

ICES, STECF oraz w stosownych przypadkach inne organy eksperckie zostałyby wezwane do uczestnictwa w omawianym przeglądzie. W szczególności ICES zostałaby wezwana do dostarczenia szacunków dotyczących populacji i przyłowów zagrożonych gatunków na potrzeby oceny skali problemu.

Po czwartym sprawozdaniu (osiem lat) Komisja przeprowadziłaby pełny przegląd i ocenę realizacji Planu działania UE i dokonała jego stosownej aktualizacji. Przegląd ten zbiegłby się z wynikającym z ramowej strategii morskiej zobowiązaniem do osiągnięcia dobrego stanu środowiska dla ekosystemów morskich do 2020 r.

Jednocześnie zgodnie z art. 12 dyrektywy ptasiej państwa członkowskie muszą co trzy lata sporządzać sprawozdania na temat stosowania przepisów krajowych przyjętych na podstawie tej dyrektywy, które mogą stanowić dodatkowe źródło informacji.

[1]               Zalecenie ICES 2008, księga 1, 1.5.1.3 Zależności między rybołówstwem a ptakami morskimi na wodach UE

[2]               MRAG. 2011. Wkład w przygotowanie planu działania na rzecz ptaków morskich http://ec.europa.eu/fisheries/documentation/studies/index_en.htm

[3]               Sznury haczykowe składają się z pewnej liczby połączonych lin, dryfujących lub przymocowanych do dna, z umieszczonymi na nich wieloma hakami z przynętą.

[4]               Sieci stawne oznacza sieci na niewymagające poruszania siecią podczas połowu. Taka sieć może składać się z jednej lub większej liczby osobnych sieci, które są połączone na górze, na dole i w innych miejscach oraz mogą być wyposażone w osprzęt kotwiczący, uspławniający i nawigacyjny.