[pic] | KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH |

Bruksela, dnia 17.10.2006

KOM(2006) 592 wersja ostateczna

KOMUNIKAT KOMISJI DLA RADY

Ocena Instrumentu Eurośródziemnomorskiego Partnerstwa i Inwestycji (FEMIP) oraz jego przyszłe perspektywy{SEC(2006)1294}

WPROWADZENIE

Zgodnie z konkluzjami Rady Europejskiej z grudnia 2003 r.[1] Komisja Europejska w ścisłej współpracy z Europejskim Bankiem Inwestycyjnym dokonała oceny Instrumentu Eurośródziemnomorskiego Partnerstwa i Inwestycji (FEMIP). Niniejszy komunikat zawiera streszczenie najważniejszych wyników oceny i prezentację wariantów przyszłego rozwoju. Więcej szczegółowych informacji o charakterze technicznym zawiera dokument roboczy służb Komisji załączony do niniejszego komunikatu.

FEMIP został utworzony w październiku 2002 r. w odpowiedzi na konkluzje marcowego szczytu Rady Europejskiej w Barcelonie, w których domagano się wsparcia dla rozwoju sektora prywatnego w regionie śródziemnomorskim[2] celem przyspieszenia tempa wzrostu gospodarczego. Instrument ten łączył pożyczki EBI i środki budżetowe UE celem zapewnienia pomocy technicznej, kapitału podwyższonego ryzyka oraz preferencyjnego oprocentowania pożyczek na projekty w zakresie ochrony środowiska. Ponadto utworzono struktury umożliwiające dialog między UE a partnerskimi krajami śródziemnomorskimi.

W listopadzie 2003 r. na podstawie oceny Komisji Rada dokonała pierwszego przeglądu osiągnięć FEMIP i postanowiła rozbudować instrument poprzez zarezerwowanie specjalnej puli środków na pożyczki o podwyższonym ryzyku, utworzenie funduszu powierniczego, wzmocnienie struktur służących dialogowi oraz rozszerzenie jego obecności w regionie. Rada zgodziła się również na podwyższenie kwoty gwarancji wspólnotowych dla pożyczek na rzecz regionu; formalną decyzję o podwyższeniu podjęto w grudniu 2004 r. w ramach śródokresowej oceny upoważnień EBI w zakresie pożyczek zewnętrznych.

Rada Europejska poprosiła również Radę Ecofin o dokonanie kolejnego przeglądu w roku 2006, po konsultacjach z partnerskimi krajami śródziemnomorskimi. Konsultacje te obejmowały bezpośrednią wymianę opinii między ministrami, Komisją i EBI na posiedzeniu ministerialnym dotyczącym FEMIP w czerwcu 2006 r., rozmowy dwustronne między EBI i organami administracji państw śródziemnomorskich w pierwszej połowie 2006 r. oraz konsultacje z podmiotami związanymi z FEMIP w formie kwestionariuszy przesyłanych bezpośrednio zainteresowanym oraz dostępnych w Internecie.

Wyniki konsultacji posłużyły wraz z różnymi ocenami EBI i danymi ekonomicznymi do oceny wyników FEMIP w zakresie osiągnięcia jego podstawowych celów, czyli wsparcia wzrostu gospodarczego i rozwoju sektora prywatnego.

1. OCENA OSIąGNIęć FEMIP W śWIETLE GOSPODARCZYCH POTRZEB REGIONU śRÓDZIEMNOMORSKIEGO

1.1. Wspieranie inwestycji i wzrostu gospodarczego w regionie

Wzrost gospodarczy w regionie śródziemnomorskim był wprawdzie w ostatnim okresie znaczny (4,8 % w roku 2005), ale nadal jest niższy od osiąganego przez porównywalne kraje o średnim poziomie dochodu narodowego. Tempo wzrostu nie wystarcza na zmniejszenie bezrobocia, które według urzędowych danych w zależności od kraju waha się od 9 do 23 %. Również odsetek osób, które żyją za mniej niż 3 USD dziennie pozostaje wysoki i waha się od 20 % w Tunezji i Jordanii oraz 35 % w Algierii do 70 % w Egipcie.

Działalność inwestycyjna w regionie utrzymuje się na niskim poziomie, zwłaszcza w krajach, które nie eksploatują złóż ropy naftowej, a napływ bezpośrednich inwestycji zagranicznych jest w porównaniu z innymi regionami dość niski – jedynie 3 % prywatnego kapitału netto napływającego do krajów rozwijających się trafia do regionu śródziemnomorskiego. Wynika to głównie z niekorzystnych warunków prowadzenia działalności gospodarczej połączonych z wysokim poziomem ryzyka politycznego i gospodarczego. Prowadzi to do wysokich realnych stóp procentowych, uwidaczniających niedostatki rynków finansowych i ram prawnych oraz słabą integrację regionu ze światowymi rynkami kapitałowymi.

Chociaż osiągnięto znaczne postępy w zakresie poprawy warunków prowadzenia działalności gospodarczej, to w odniesieniu do istotnych aspektów region nadal klasyfikowany jest poniżej światowej przeciętnej. Dotyczy to m.in. dostępu do finansowania, rejestrowania własności, ochrony inwestorów, procedur administracyjnych w przypadku rozpoczynania działalności gospodarczej, kwestii licencji. Konieczne są w tym zakresie dalsze reformy, tak by ułatwić zakładanie i rozwój nowych przedsiębiorstw i tworzenie miejsc pracy oraz sprzyjać wzrostowi gospodarczemu.

Problematyczny dla przedsiębiorstw (zwłaszcza małych i średnich, MŚP) jest przede wszystkim dostęp do finansowania. Typowe banki regionu śródziemnomorskiego dysponują wprawdzie wystarczającym kapitałem i odpowiednią płynnością, ich działalność charakteryzuje się jednak awersją do ryzyka. Wynika to częściowo z faktu, że odsetek trudnych kredytów już jest stosunkowo wysoki. Banki żądają w związku z tym wysokiego oprocentowania, oferują pożyczki o krótkich terminach spłaty i wymagają od dłużników wysokich zabezpieczeń. Dalsze ograniczenia wynikają ze słabo rozwiniętych kanałów udostępniania kredytów i organizacyjnych deficytów banków. Duża część banków jest własnością państwa, a w niektórych krajach większość pożyczek jest kierowana do sektora publicznego i przyznawana bez uwzględnienia kryteriów ekonomicznych. W rezultacie sektor prywatny może otrzymać niewiele kredytów bankowych i ze źródła tego pokrywanych jest jedynie 4 do 20 % jego potrzeb kapitałowych.

Małe przedsiębiorstwa mają jeszcze większe trudności w dostępie do kredytów, mimo iż w wielu krajach basenu Morza Śródziemnego stanowią one ponad 95 % wszystkich przedsiębiorstw i pracuje w nich 50-70 % ogółu zatrudnionych. Dzieje się tak dlatego, ponieważ przedsiębiorstwa te są na ogół niedokapitalizowane, nie dysponują odpowiednimi zabezpieczeniami, a także nie są w stanie spełnić wymogów informacyjnych. Ponadto udzielanie niewielkich kredytów jest dla banków dużo bardziej kosztowne.

Instytucje mikrofinansowania, a także standardowe, pochłaniające mniej zasobów instrumenty, mogłyby przyczynić się do rozwiązania tego problemu wśród najmniejszych przedsiębiorstw. Dostępność mikrofinansowania rośnie wprawdzie w szybkim tempie, dociera ono jednak obecnie jedynie do 0,5 % ludności, przez co olbrzymi potencjał pozostaje niewykorzystany.

1.2. Znaczny wkład FEMIP w inwestycje w regionie

FEMIP odgrywa w tym względzie istotną rolę, ponieważ na atrakcyjnych warunkach finansuje wysokiej jakości, wydajną infrastrukturę oraz inwestycje sektora prywatnego.

Dzięki instrumentowi udało się skierować znaczne środki finansowe do krajów regionu śródziemnomorskiego. Europejski Bank Inwestycyjny jest najważniejszym pożyczkodawcą w regionie i od momentu utworzenia FEMIP dokonał dalszego rozszerzenia działalności. Wartość podpisanych umów kredytowych wzrosła z 1,6 mld EUR w 2002 r. do 2,2 mld EUR w roku 2005 (kwoty te obejmują również Turcję[3]). Około jednej trzeciej projektów FEMIP było współfinansowanych przez inne instytucje.

W okresie od października 2002 r. do grudnia 2005 r. podpisano umowy dotyczące 77 projektów na łączną kwotę 7,2 mld EUR, odpowiadającą łącznej wartości projektów przekraczającej 25 mld EUR. Większość pożyczek trafia do Turcji, Egiptu, Tunezji i Maroka; środki w ramach upoważnienia Euro-Med II zostaną prawdopodobnie wyczerpane przed końcem 2006 r.

Poprzez wspieranie inwestycji infrastrukturalnych (stanowiących 60 % wszystkich pożyczek) oraz przedsiębiorstw prywatnych FEMIP wniósł wkład w przyspieszenie wzrostu gospodarczego. Pożyczki dla lokalnych pośredników finansowych, służące udzielaniu pożyczek miejscowym MŚP (pożyczki globalne), znacznie wzrosły w ciągu ostatnich kilku lat i w latach 2002-2005 stanowiły ponad 20 % wszystkich pożyczek. Wysokość finansowania prywatnych projektów w ramach FEMIP uległa niemal potrojeniu w wartościach nominalnych, z 0,3 mld EUR rocznie w latach 2000-2002 do przeciętnie 0,9 mld EUR rocznie w okresie 2003-2005.

Oprócz udzielania pożyczek działalność EBI obejmowała udostępnianie kapitału podwyższonego ryzyka i świadczenie pomocy technicznej, które były finansowane ze środków budżetowych UE[4]. Kapitał podwyższonego ryzyka został w dużej mierze przeznaczony do objęcia udziałów w funduszach private equity oraz na instytucje mikrofinansowania i system gwarancji kredytowych dla MŚP. Z wypłaconymi (i pozostającymi do spłaty, tj. jeszcze niezwróconymi lub nieodpisanymi) środkami w wysokości 350 mln EUR (z czego ponad 200 mln EUR stanowi kapitał podwyższonego ryzyka) EBI stał się największym międzynarodowym podmiotem w regionie udostępniającym kapitał podwyższonego ryzyka. Stosowanie tego instrumentu koncentruje się na kilku krajach (Maroko, Tunezja i Egipt), co stanowi odzwierciedlenie sytuacji na rynku (legislacja, obecność wykwalifikowanej siły roboczej) i wielkości gospodarki.

Pomoc techniczna okazała się niezwykle przydatna w fazach określania, przygotowywania, realizacji i oceny projektów. Koncepcja pomocy technicznej spotkała się z pozytywnym przyjęciem we wszystkich krajach, w których jest oferowana; zapewnia ona transfer know-how do tych krajów. Dotychczas mniej niż 30 % świadczonej pomocy technicznej skierowane było do sektora prywatnego, choć stanowiłaby ona wsparcie dla lokalnych pośredników finansowych oraz dla MŚP.

Pod koniec 2004 r. utworzony został fundusz powierniczy FEMIP, celem finansowania pomocy technicznej dla analiz sektorowych i tematycznych oraz działań w zakresie kapitału podwyższonego ryzyka, które to obszary nie mogły być finansowane w ramach dostępnych, zarządzanych przez EBI środków budżetowych UE. Fundusz powierniczy zaczął działać z początkiem 2005 r.; do sierpnia 2006 r. zatwierdzono 12 projektów pomocy technicznej oraz jeden projekt w zakresie kapitału podwyższonego ryzyka.

1.3. Możliwości lepszego wspierania rozwoju sektora prywatnego przez FEMIP, w tym szczególnie MŚP

FEMIP okazał się skutecznym instrumentem udzielania większych pożyczek na duże, długoterminowe inwestycje i starał się również spełnić potrzeby mniejszych przedsiębiorstw. Trudne okazało się jednak trwałe odwrócenie proporcji między pożyczkami udzielanymi sektorowi publicznemu i sektorowi prywatnemu i przeznaczanie ponad 50 % pomocy przedsiębiorstwom prywatnym.

Globalne pożyczki dla instytucji finansowych, przeznaczone do dalszego finansowania przez nie MŚP, są w większości wykorzystywane przez większe, nastawione na eksport MŚP, ponieważ lokalne banki pośredniczące ponoszą pełne ryzyko związane z MŚP, a pożyczki udzielane im przez EBI są denominowane w walutach obcych. W związku z tym pożyczki te nie są najlepszym sposobem na dotarcie do małych przedsiębiorstw w sektorze prywatnym. EBI podejmował intensywne starania o możliwość oferowania pożyczek w walutach lokalnych, wysiłki te były jednak często utrudniane przez niewystarczającą współpracę organów administracji krajów śródziemnomorskich , które muszą zezwolić EBI na emisję obligacji w walutach lokalnych na ich rynkach kapitałowych.

Dwa sprawozdania EBI poświęcone ocenie działalności banku w regionie śródziemnomorskim i konsultacje z zainteresowanymi podmiotami pokazują, że głównymi przeszkodami są ogólne warunki prowadzenia działalności gospodarczej, a w szczególności reforma sektora finansowego, niewystarczająca współpraca rządów krajów śródziemnomorskich w zakresie ułatwienia działalności EBI w sektorze prywatnym tych krajów, jak również niewielka możliwość dostosowywania instrumentów FEMIP do potrzeb i profilu ryzyka projektów sektora prywatnego w tym regionie. Surowe wymagania w zakresie zabezpieczeń i gwarancji oraz ryzyko walutowe związane z pożyczkami EBI utrudniają zaspokojenie potrzeb mniejszych przedsiębiorstw sektora prywatnego. Sprawozdania z oceny pokazują również, że zaprzepaszczono niektóre możliwości osiągnięcia wartości dodanej, ponieważ niedostatecznie określona została rola EBI w poszczególnych krajach i sektorach, jak również niedostatecznie uwzględniono kwestie instytucjonalne i kwestie współpracy z władzami lokalnymi, Komisją oraz innymi dawcami pomocy.

Zarezerwowanie specjalnej puli środków na pożyczki o podwyższonym ryzyku (SFE) pozwoliło w niektórych przypadkach złagodzić wymogi w zakresie zabezpieczeń. Od końca 2005 r. sięgnięto do niej jedynie dwukrotnie (częściowo w związku z faktem, że niektóre kraje śródziemnomorskie kwestionują stosowanie umowy ramowej z EBI do sektora prywatnego), ale lista rozpatrywanych projektów jest bardzo obiecująca.

FEMIP w obecnej formie powinien zostać dostosowany i zdywersyfikowany, celem usunięcia niedostatków oferowanych instrumentów finansowych.

2. PERSPEKTYWY

2.1 Przyszłość europejskiej polityki sąsiedztwa

Wprowadzenie europejskiej polityki sąsiedztwa w roku 2004 oznacza powstanie nowych warunków politycznych, które wymagają uwzględnienia przy ocenie perspektyw FEMIP. Od roku 2007 współpraca UE z krajami sąsiadującymi będzie realizowana w ramach politycznego Europejskiego Instrumentu Sąsiedztwa i Partnerstwa. Ten nowy instrument przewiduje konieczność spójności z działalnością EBI.

W związku z tym Komisja przedłożyła wniosek dotyczący upoważnień EBI w zakresie pożyczek zewnętrznych na lata 2007-2013, zgodnie z którym środki na pożyczki dla krajów objętych europejską polityką sąsiedztwa zostałyby znacznie podwyższone. Wniosek zakłada również zwiększenie spójności między zewnętrznymi działaniami EBI a zewnętrznymi politykami i celami Unii Europejskiej.

W przyszłym roku UE planuje szeroką dyskusję poświęconą dalszemu rozwojowi europejskiej polityki sąsiedztwa. Mogłaby ona prowadzić do sformułowania bardziej ambitnej i kompleksowej koncepcji osadzonej w ramach poszerzonej europejskiej polityki sąsiedztwa.

2.2 Warianty

Perspektywy FEMIP wyznaczają poniższe trzy warianty, odzwierciedlające różne poziomy ambicji wiązanych z tym instrumentem[5]:

1. Jako punkt odniesienia służy wariant pierwszy, zakładający utrzymanie dotychczasowych instrumentów, poszerzenie zakresu i wielkości operacji pożyczkowych oraz wzmocnienie więzów z europejską polityką sąsiedztwa.

2. Drugi wariant obejmuje dostosowanie i dywersyfikację instrumentów finansowych FEMIP przy jednoczesnym wzmocnieniu partnerstwa i obecności na miejscu celem dalszej poprawy skuteczności FEMIP i zwiększenia wartości dodanej dla rozwoju sektora prywatnego.

3. Trzeci wariant polegałby na rozbudowie FEMIP do samodzielnej filii EBI dla potrzeb partnerstwa eurośródziemnomorskiego.

2.3 Wariant 1: Wzmocnienie FEMIP i jego więzów z europejską polityką sąsiedztwa

W przypadku pierwszego wariantu miałoby miejsce zwiększenie pożyczkowania służącego zaspokojeniu potrzeb inwestycyjnych regionu, zgodnie z mającą zostać wkrótce podjętą decyzją Rady w sprawie upoważnień EBI w zakresie pożyczek zewnętrznych[6]. Przewidziany we wniosku Komisji wzrost maksymalnej kwoty przypadającej na region umożliwiłby zwiększenie dostępnych dla krajów tego regionu środków o realnie 2 % rocznie i przyczyniłby się do lepszego zaspokojenia potrzeb inwestycyjnych.

We wniosku dotyczącym upoważnień w zakresie pożyczek zewnętrznych przewidziano również wzmocnienie więzów między priorytetami EBI a europejską polityką sąsiedztwa celem pogłębienia integracji gospodarek UE i jej sąsiadów poprzez dalszą liberalizację handlu, wspólne sieci transportowe i energetyczne oraz dostosowanie regulacji pozwalające na otwarcie rynków i przezwyciężenie barier utrudniających wymianę handlową i inwestycje.

W szerszym kontekście, uwzględniającym poszczególne sektory oraz kwestię reform gospodarczych, lepsze włączenie EBI w strategie UE dotyczące poszczególnych krajów i w europejską politykę sąsiedztwa (w szczególności w odniesieniu do odpowiednich części planów działań) oraz lepsza koordynacja działań banku i działań UE zwiększyłyby spójność i skuteczność operacji pożyczkowych EBI. Taka koncepcja wymaga zwiększonego udziału EBI w procesach planowania Komisji (np. przygotowywania strategii krajowych lub regionalnych, wstępnych programów i programów działań) oraz ścisłej współpracy przy określaniu i realizacji projektów FEMIP. W tym kontekście FEMIP mógłby finansować szereg projektów w określonym sektorze, łącząc udzielenie pożyczek z reformami lub sformułowaniem strategii dla tego sektora, które byłyby uzgodnione z Komisją, a w stosownych przypadkach również z innymi instytucjami wielostronnymi bądź dwustronnymi. Szczególnie istotne byłoby zwiększenie zaangażowania EBI w rozbudowę sieci transeuropejskich w regionie Morza Śródziemnego.

Kapitał podwyższonego ryzyka i pomoc techniczna są obecnie i będą również w przyszłości finansowane z budżetu UE. W okresie obowiązywania najbliższej perspektywy finansowej Komisja planuje dla programu dla regionu śródziemnomorskiego w ramach Europejskiego Instrumentu Sąsiedztwa i Partnerstwa roczną pulę środków w wysokości 32 mln EUR w formie dotacji do FEMIP, pod warunkiem wejścia w życie instrumentu i odpowiednich procedur komitetowych. Komisja planuje ponadto zmianę porozumienia między EBI a UE dotyczącego zarządzania pomocą finansową dla krajów śródziemnomorskich, szczególnie w odniesieniu do wykorzystania spłat kapitału podwyższonego ryzyka i pożyczek specjalnych na projekty realizowane w przeszłości w ramach MEDA, szacowanych na 35 mln EUR rocznie, tak by mogły one stanowić uzupełnienie środków FEMIP. Spłaty wynikające z wcześniejszych protokołów i upoważnień, jak również z przyszłych projektów, byłyby wykorzystywane w celu udostępnienia kapitału podwyższonego ryzyka nowym projektom. W ten sposób FEMIP mógłby planować nowe projekty o podwyższonym ryzyku w łącznej wysokości około 50 mln EUR rocznie (odpowiadającej przeciętnej w latach 2005-2006) i przeznaczać około 20 mln EUR rocznie na pomoc techniczną[7]. Ponadto środki funduszu powierniczego dostępne na koniec 2006 r. mogłyby zostać przeniesione na nowy okres planowania celem sfinansowania dodatkowych projektów o podwyższonym ryzyku oraz w zakresie pomocy technicznej. Na wniosek organów administracji publicznej dla wybranych projektów nadal dostępne jest preferencyjne oprocentowanie, finansowane z przydzielanych poszczególnym krajom środków Europejskiego Instrumentu Sąsiedztwa i Partnerstwa.

Celem obsługi poszerzonych operacji pożyczkowych oraz poradzenia sobie z wymogiem lepszego uzgodnienia działań banku z europejską polityką sąsiedztwa oraz z krajowymi i sektorowymi strategiami UE EBI szacuje, że do roku 2013 musiałby zwiększyć personel do 110 pracowników merytorycznych z 70 zatrudnionych na koniec 2005 r. W porównaniu z innymi międzynarodowymi instytucjami finansowymi liczba pracowników byłaby w dalszym ciągu niewielka. W wariancie tym koszty administracyjne byłyby według EBI nadal wyższe od wpływów bieżących, chociaż ich stosunek ulegałby stopniowej poprawie[8].

Wariant ten jest najmniej kosztowny. Nie pozwoliłby on jednak na rozwiązanie problemów, które zidentyfikowano w odniesieniu do sektora prywatnego.

2.4 Wariant 2: Dostosowanie FEMIP w ramach europejskiej polityki sąsiedztwa celem zwiększenia wsparcia dla rozwoju MŚP i wzmocnienia partnerstwa

Wariant ten służy lepszemu wykorzystaniu potencjału FEMIP w zakresie zaspokajania potrzeb sektora prywatnego oraz usunięciu niedostatków instrumentu. W porównaniu z wariantem pierwszym proponuje się dodatkowo zwiększenie zakresu i lepsze dostosowanie instrumentów FEMIP oraz zwiększenie obecności EBI na poziomie lokalnym. Pozwoliłoby to lepiej zaspokoić potrzeby sektora prywatnego (a szczególnie MŚP). Proponuje się utworzenie komitetu doradczego celem wzmocnienia partnerstwa z krajami śródziemnomorskimi i zwiększenia ich zaangażowania.

Lepsze zaspokajanie potrzeb sektora prywatnego dzięki bardziej zróżnicowanym instrumentom i usługom finansowym, ze szczególnym uwzględnieniem potrzeb MŚP

Bardziej aktywna polityka, lepiej dostosowana do potrzeb MŚP , umożliwiłaby lepszy podział ryzyka między FEMIP, lokalnych pośredników finansowych i przedsiębiorstwa w regionie, a także pozwoliłaby poprawić procesy zarządzania ryzykiem u wszystkich uczestniczących podmiotów.

Przejęcie większego ryzyka przez EBI można osiągnąć poprzez częstsze wykorzystywanie specjalnej puli środków FEMIP, która umożliwia niekiedy złagodzenie surowych wymagań w zakresie zabezpieczeń, zarówno w przypadku bezpośrednich pożyczek dla przedsiębiorstw prywatnych, jak i udzielania gwarancji, oraz pozwala zwiększyć pożyczki globalne dla pośredników finansowych. Pod tym względem konieczna jest pomoc ze strony krajów śródziemnomorskich, tak by w pełni wprowadzić w życie dwustronne umowy ramowe z EBI dla projektów sektora prywatnego.

Awersja do ryzyka charakteryzująca obecnie lokalnych pośredników finansowych mogłaby zostać przezwyciężona poprzez wprowadzenie większej konkurencji przy udzielaniu pożyczek globalnych oraz włączenie postanowień do odpowiednich umów, nakładające obowiązek skoncentrowania się na małych MŚP. Oprócz tego rodzaju ulepszeń w zakresie operacji pożyczkowych należałoby dalej rozwijać pomoc techniczną celem wspierania instytucji finansowych przy opracowywaniu precyzyjniejszych systemów oceny ryzyka kredytowego, upraszczaniu procedur oraz wprowadzaniu nowych produktów dla MŚP. W tej dziedzinie FEMIP mógłby również wspierać opracowanie systemów gwarancji kredytowych dla MŚP (ograniczających ryzyko lokalnych banków). Dodatkowe korzyści mogłyby płynąć z realizacji działań określonych w planach krajowych opracowywanych w ramach europejskiej polityki sąsiedztwa, poświęconych strukturalnym reformom sektora bankowego.

Oprócz wykorzystania kapitału podwyższonego ryzyka można by również ograniczyć ryzyko ponoszone przez MŚP przy wykorzystaniu własnych funduszy , gdyby pożyczki były udzielane w walutach lokalnych i dzięki temu były również dostępne dla przedsiębiorstw i projektów, które nie przynoszą wpływów z eksportu bądź wpływy te są niewielkie. W tym celu konieczne jest, by organy regulacji w krajach-beneficjentach pomocy podjęły kroki dla umożliwienia EBI emisji obligacji w walutach lokalnych na ich lokalnych rynkach bądź opracowania innych instrumentów zabezpieczających.

Pomoc techniczna mogłaby również służyć dalszemu podniesieniu jakości projektów inwestycyjnych MŚP i ograniczeniu związanego z nimi ryzyka. FEMIP mógłby wspierać rozwój usług dla małych przedsiębiorstw, tak by pomóc im w opracowywaniu planów prowadzenia działalności, polepszyć ich sprawozdawczość i ogólną przejrzystość, w ten sposób ułatwiając ich kontakty z bankami. Instrumenty finansowania handlu (w postaci przeznaczonych na ten cel pożyczek globalnych lub gwarancji dla lokalnych instytucji finansowych) mogłyby być dalej udoskonalane, tak by przedsiębiorstwa z regionu śródziemnomorskiego mogły od 2010 r. czerpać korzyści z eurośródziemnomorskiej strefy wolnego handlu.

Szczególnie istotne jest skierowanie dodatkowego kapitału podwyższonego ryzyka do MŚP, ponieważ instrument ten pozwala udostępniać środki w lokalnych walutach nie stawiając przy tym wysokich wymagań w zakresie zabezpieczeń. Temu celowi służyłoby dalsze rozwijanie mikrofinansowania oraz funduszy typu private equity w większej liczbie krajów. Jeśli FEMIP miałby zaangażować się w większą liczbę dużych projektów (takich jak objęcie udziałów w prywatyzowanych przedsiębiorstwach lub połączenie pożyczek z objęciem udziałów w przypadku dużych projektów sektora prywatnego), potrzeby finansowe w zakresie kapitału podwyższonego ryzyka byłyby z pewnością wyższe od 50 mln EUR przewidzianych w wariancie pierwszym (szacunki EBI mówią o co najmniej 80 mln EUR rocznie w latach 2007-2013). Państwa członkowskie UE i kraje regionu śródziemnomorskiego albo też sam EBI musiałyby więc w takim przypadku udostępnić dodatkowe środki.

Zacieśnienie partnerstwa i nasilenie interakcji na szczeblu lokalnym

Celem zwiększenia zaangażowania oraz udziału partnerskich krajów śródziemnomorskich w FEMIP, co pozwoliłoby jednocześnie lepiej uzgadniać działania FEMIP z europejską polityką sąsiedztwa, należałoby polepszyć struktury służące dialogowi. Na posiedzeniu ministerialnym FEMIP w czerwcu 2006 r. wiele krajów wykazało zainteresowanie propozycją zastąpienia obecnych półrocznych spotkań ekspertów przez komitet doradczy , spotykający się 2-4 razy do roku. W skład komitetu wchodziliby przedstawiciele krajów regionu śródziemnomorskiego, państw członkowskich UE oraz Komisji; w razie potrzeby zapraszani byliby również eksperci zewnętrzni. Oprócz kwestii dotyczących poszczególnych sektorów, reform sektorowych oraz zagadnień związanych z ogólnymi warunkami prowadzenia działalności gospodarczej, które stanowią przedmiot dyskusji na obecnych spotkaniach ekspertów, komitet ten mógłby również omawiać strategię, priorytety i osiągnięcia FEMIP (np. program działania i roczne sprawozdanie FEMIP oraz wykorzystanie poszczególnych instrumentów), a także trudności napotykane przez EBI w trakcie realizacji projektów w krajach basenu Morza Śródziemnego. W ten sposób FEMIP mógłby również bardziej elastycznie reagować na lokalne potrzeby. Komitet doradczy miałby również przygotowywać coroczne posiedzenie ministerialne FEMIP.

Obecność EBI w regionie mogłaby również zostać wzmocniona. Doświadczenia EBOiR wykazały wagę tego elementu dla sukcesu działań w sektorze prywatnym. Do tej pory EBI posiada trzy biura lokalne, w których łącznie pracuje 7 pracowników banku[9]. Ze względu na niewielkie rozmiary biura te pełnią zasadniczo funkcję reprezentacyjną. Celem lepszego wyeksponowania FEMIP i zbliżenia go do lokalnych beneficjentów istniejące biura lokalne EBI mogłyby zostać powiększone, nie tylko dla ułatwienia kontaktów z organami administracji i pożyczkobiorcami, ale również celem poprawy integracji EBI w szerokie strategie oraz współpracy z dawcami pomocy, celem łatwiejszego określania nowych i poprawy monitorowania realizowanych projektów oraz dla umożliwienia szerszego transferu wiedzy i doświadczeń EBI.

Można by również zwiększyć liczbę biur lokalnych, jeśli byłoby to uzasadnione potrzebami przedsiębiorstw i wymogami operacyjnymi; EBI byłby wówczas lepiej dostrzegalny i stanowiłoby to również polityczny sygnał mówiący o trwałym zaangażowaniu. Przy tworzeniu nowych biur należałoby w pierwszym rzędzie uwzględnić możliwości współpracy z WE i/lub dwustronnymi agencjami na rzecz rozwoju.

W przypadku wariantu drugiego EBI szacuje, że personel merytoryczny bezpośrednio zaangażowany w projekty w regionie śródziemnomorskim musiałby wzrosnąć do końca 2013 roku do 130 pracowników, tak by zapewnić realizację większej liczby projektów wykorzystujących kapitał podwyższonego ryzyka, poszerzyć biura lokalne i powołać komitet doradczy. Oznaczałoby to wyższe koszty niż w wariancie pierwszym. Koszty administracyjne byłyby według EBI wyższe od wpływów bieżących, chociaż ich stosunek uległby stopniowej poprawie między rokiem 2007 a 2013.

Wariant drugi pozwoliłby lepiej spełnić potrzeby sektora prywatnego oraz przybliżyć EBI do jego klientów i pozostałych zainteresowanych podmiotów, a kraje regionu śródziemnomorskiego byłyby w większym stopniu włączone w strategię i wyniki działań FEMIP. Wariant ten pozwoliłby również zwiększyć wsparcie dla tworzenia i rozwoju MŚP.

2.5 Wariant 3: Utworzenie odrębnego banku dla potrzeb partnerstwa eurośródziemnomorskiego

Rozważano również ambitny wariant utworzenia odrębnej, samodzielnej instytucji („banku eurośródziemnomorskiego”).

Bank taki miałby działać w partnerskich krajach śródziemnomorskich (w chwili obecnej 9 państw)[10]. Obok państw członkowskich UE, EBI (który posiadałby większość udziałów) i Wspólnoty Europejskiej, udziałowcami banku mogłyby być inne kraje basenu Morza Śródziemnego, w szczególności kraje kandydujące do członkostwa i potencjalne kraje kandydujące.

Celem udostępnienia elastycznych form finansowania bank, będący spółką zależną EBI, wykorzystywałby co najmniej ten sam wachlarz instrumentów jaki przedstawiono w wariancie drugim (pożyczki, kapitał własny, gwarancje itp.), ale nacisk zostałby położony na produkty o wyższym poziomie ryzyka. Podobnie jak FEMIP i większość banków multilateralnych filia EBI starałaby się pozyskać środki ze źródeł zewnętrznych (tj. UE, państw członkowskich i innych udziałowców) na działania finansowane w formie dotacji, takie jak pomoc techniczna.

Można oczekiwać, że poprzez większe zaangażowanie państw regionu śródziemnomorskiego w zarządzanie filią oraz poszerzenie obecności lokalnej nastąpi zwiększenie ilości i wielkości realizowanych projektów, co pozwoli lepiej wspierać sektor prywatny. Zgodnie z szacunkami EBI opartymi na ocenie aktualnej zdolności absorpcji, operacje pożyczkowe przekroczą poziomy zakładane dla FEMIP, sięgając 1,8 mld EUR w roku 2009, a następnie przeciętnie 2,6 mld EUR rocznie do roku 2013.

Jednakże instrumenty wykorzystywane przez filię EBI pochłaniałyby również więcej zasobów, nawet przy założeniu, że filia za odpowiednią opłatą korzysta z dużego wsparcia banku macierzystego. EBI szacuje, że „bank eurośródziemnomorski” potrzebowałby 195-390 pracowników w roku 2009 i 270-540 pracowników pod koniec roku 2013, w zależności od stopnia wykorzystania usług pomocniczych EBI. Oznacza to albo znaczny wzrost narzutu z tytułu kosztów administracyjnych dla niektórych bądź wszystkich produktów, albo wysokie wpłaty kapitałowe udziałowców pozwalające na osiągnięcie odpowiedniego poziomu dochodów.

„Bank eurośródziemnomorski” mógłby przyjąć różną postać, a każda z nich stawiałaby różne wymogi operacyjne i finansowe. EBI szacuje[11], że wymogi kapitałowe instytucji do roku 2013 wyniosłyby 22 mld EUR, który to kapitał musiałby zostać wniesiony przez udziałowców (przy założeniu, że portfel EBI w regionie śródziemnomorskim zostałby przeniesiony do nowego banku z chwilą jego utworzenia).

Główną zaletą tego wariantu byłoby większe zaangażowanie ze strony krajów śródziemnomorskich w rezultacie włączenia ich w procesy decyzyjne oraz jako udziałowców. W porównaniu z wariantem drugim w większym stopniu wspierana byłaby gotowość do podejmowania ryzyka a stosowane instrumenty byłyby bardziej elastyczne.

Wariant ten oznaczałby jednak wyższe koszty dla udziałowców. Istniejące w porównaniu z EBI ograniczenie w zakresie krajów, do których miałaby się ograniczać działalność filii, stwarzałoby konieczność zapewnienia równie silnej bazy kapitałowej jak w przypadku innych banków multilateralnych (stosunek udzielonych kredytów do kapitału własnego („gearing ratio”) na poziomie 100 % w porównaniu z 250 % dla EBI), chyba że filia mogłaby nadal korzystać z gwarancji budżetowych UE. Wyższy udział wpłaconego kapitału własnego (tj. 20 %) wynikałby również z konieczności generowania wystarczających przychodów celem pokrycia wyższych kosztów personelu[12].

Należy pamiętać o czasie wymaganym dla utworzenia tego rodzaju instytucji. Utworzenie filii wymagałoby zmiany statutu EBI (art. 30); ponieważ stanowi on część traktatu WE, należałoby ad-hoc zwołać konferencję międzyrządową, po czym musiałoby nastąpić podpisanie i ratyfikacja odpowiednich dokumentów przez wszystkie państwa członkowskie. Również negocjacje na szczeblu międzynarodowym dotyczące statutu, struktury kapitałowej i sposobu działania nowej instytucji mogłyby okazać się długotrwałe.

3. WNIOSEK

Analiza pokazuje, że FEMIP osiągnął sukcesy w udostępnianiu środków na inwestycje w regionie śródziemnomorskim, aczkolwiek jego możliwości wpływu na proces reform gospodarczych i sektor prywatny mogłyby zostać zwiększone poprzez: 1. bardziej strategiczne ukierunkowanie poprzez lepsze powiązanie działalności EBI z politykami UE na rzecz reform gospodarczych; 2. poszerzenie zakresu i dostosowanie instrumentów FEMIP do potrzeb sektora prywatnego oraz 3. zwiększenie obecności FEMIP na miejscu, celem lepszego określania i zaspokajania potrzeb krajów regionu Morza Śródziemnego.

Dalsze dostosowanie FEMIP w obecnych ramach instytucjonalnych (przy zachowaniu formy instrumentu EBI, por. wariant 2), w postaci ulepszenia instrumentów, lokalnych interakcji i strategicznego kierunku działań, wydaje się być najwłaściwszym wariantem pod względem kosztów i czasu. Dostosowanie to nastąpi w kontekście przyjęcia Europejskiego Instrumentu Sąsiedztwa i Partnerstwa oraz przyszłego rozwoju europejskiej polityki sąsiedztwa.

[1] Konkluzje Rady Europejskiej w Brukseli, 12-13 grudnia 2003 r.: „Rada Europejska z zadowoleniem przyjmuje decyzję Rady Ecofin dotyczącą dalszego rozwijania Instrumentu Eurośródziemnomorskiego Partnerstwa i Inwestycji (FEMIP) w ramach Europejskiego Banku Inwestycyjnego. Zgodnie z mandatem udzielonym podczas szczytu Rady Europejskiej w Barcelonie, decyzja została podjęta na podstawie pozytywnej oceny osiągnięć FEMIP i konsultacji z partnerskimi krajami śródziemnomorskimi. Rada Europejska prosi Radę Ecofin o ocenę w grudniu 2006 r. kwestii utworzenia specjalnego banku dla partnerskich krajów śródziemnomorskich będącego spółką zależną EBI (w której EBI będzie posiadał większość udziałów), na podstawie oceny osiągnięć rozbudowanego FEMIP i z uwzględnieniem wyników konsultacji z partnerami procesu barcelońskiego.”

[2] Obejmuje on kraje „procesu barcelońskiego”: Maroko, Algierię, Tunezję, Egipt, Zachodni Brzeg Jordanu i Strefę Gazy, Izrael, Liban, Syrię, Jordanię i Turcję.

[3] Po przyznaniu Turcji statusu kraju kandydującego do członkostwa w UE pożyczki dla tego kraju (które uprzednio stanowiły przeciętnie więcej niż jedną trzecią działalności FEMIP) są od roku 2005 udzielane w ramach innego upoważnienia. W związku z tym w przyszłości operacje prowadzone w Turcji nie będą księgowane w ramach FEMIP, mimo iż pod względem instytucjonalnym Turcja będzie z nim w dalszym ciągu powiązana (np. poprzez posiedzenia FEMIP).

[4] Obowiązujący statut EBI ogranicza możliwości banku w zakresie finansowania tego rodzaju działalności z funduszy własnych.

[5] Warianty te zostały szczegółowo przedstawione w dokumencie roboczym służb Komisji.

[6] Według wniosku Komisji w sprawie upoważnień EBI dotyczących pożyczek zewnętrznych na lata 2007-2013, środki na pożyczki dla krajów regionu śródziemnomorskiego miałyby wzrosnąć z 6,5 mld EUR w latach 2000-2007 do 10 mld EUR w latach 2007-2013 (gwarantowanych przez budżet UE). Ponadto przewidziano upoważnienie w wysokości 2 mld EUR bez gwarancji budżetowych UE.

[7] Ponieważ trudno przewidzieć faktyczną wysokość spłat, podane wartości mają charakter szacunkowy. W związku z tym należy zadbać o odpowiednią elastyczność w zakresie środków przypisywanych na pomoc techniczną i kapitał podwyższonego ryzyka w poszczególnych latach.

[8] Dla porównania: w ostatnich latach FEMIP mógł pokryć około 80 % kosztów z wpływów bieżących. Szczegółowe informacje można znaleźć w dokumencie roboczym służb Komisji.

[9] Liczba ta nie uwzględnia personelu miejscowego, w chwili obecnej wykorzystywanego jedynie do zadań czysto administracyjnych (recepcja, ochrona, utrzymanie czystości, technika itp.).

[10] W związku z przyznaniem Turcji statusu kraju kandydującego do członkostwa w UE nowe projekty w tym kraju byłyby nadal realizowane przez EBI; Turcja zostałaby jednak poproszona o objęcie udziałów w nowym banku.

[11] W załączonym dokumencie roboczym służb Komisji nakreślono scenariusz utworzenia tego rodzaju banku, oparty na szeregu różnych założeń.

[12] Każdy 1 mld EUR pożyczek udzielanych przez EBI wymaga 0,4 mld EUR kapitału, z którego 5 % musi być wpłacone przez udziałowców banku. W przypadku śródziemnomorskiej filii z własną bazą kapitałową konieczne byłoby pełne pokrycie pożyczek kapitałem (każdy 1 mld EUR pożyczek wymagałby 1 mld EUR kapitału), dla którego należałoby założyć większy stopień opłacenia (20 % przy uwzględnieniu pozostałych założeń) celem pełnego pokrycia kosztów administracyjnych.